ng gayac Arcangel, príncipe ng Dios
ng upang magligtas ang boong tugatog
sa bala ng Mauser at mga dayucdoc.
(
susu-utan
)
CHITO.—Sa aquin ay bagay ang gayac na ito.
KALINT.—Di nababagay sa iyong pagcatauo.
CHITO.—¿Baquin baga hindi ibig na catoto?...
KALINT.—Dahil sa caduagan at icao'y tatacbó,
sa siclab ng gato at haguing ng bala
at sa maaamuy baho ng pulborá
lalo kung sacsaquin ng macacabaca.
CHITO.—¿Di baga talos mo na di nagugulat
sa tonog ng culog at ningning ng quidlat
at di natatacot sa macacalamas
na may itác, pusil at anomang tabac?
KALINT.—(
Sa calahatang tauo
) Matindi ang cábag
nitong si catoto!...
at masamang hañgin ang na sa sa ulo!
CHITO.—Ng iyong masuboc mga sinabi co damputin ang pusil
...
subuquing totoo!...
KALINT.—Ibig mo
CHITO.—Subuquin cung iyong tatablan ng tagá at sacsac
at balang
maañgal.
KALINT.—Cung lumilipad na iyong mga bagang mangyayari caya
muli pang
mabuhay?
CHITO.—Huag ang catauan ang iyong subuquin
cung mayroon tacot hinayang sa aquin
ang iyong unayan ng tagang madiin
itong baluti co na may anting-anting.
At cung hindi tablan ng taga at
sacsac
ay iyong barilin ng sa boong dahas
ng upang matalos ang buti cong hauac
at ng maniuala ang macamamalas.
KALINT.—Tignan co! tignan co! aquing susubuquin
ang daluping ito na lubhang magaling
ng nawa'y mahaui ang dauag sa bañgin
na nacasusucal sa iyong panimdim.
(
Tatabanan ang pusil at ang dalupi ay ilalagay
na mabuti at saca gagauaran ng putoc.
Pagcahaui ng tunog ay tataua at sasayao si
Chito sa pagcat hindi tinablan.
)
CHITO.—Cahiman mag-ubos ang galing at buti
hindi magcacagahi ang pagcalalaqui
di magugutlian ang taglay na puri
di masusugatan ang pagcabayani.
KALINT.—Diyata! diyata! hindi co tatablan
ang daluping itong ualang cabuluhan
asahan catoto abó na ñgang tunay
itong baluti mong pinacacamaha.
(
Muling gagauin ang pagsuboc, pasayao at pagtaua ni
Chito.
)
LUSINO.—Aco ñga! aco ñga! ang iyang susuboc sa
anting-anting mong
pina-iimbulog.
CHITO.—Sa iyo'y sucat na ang galing sa bucboc at mulá
sa lamgam,
maliit na lamok.
(
Itatago yaon, hahalinhan ng ibang balut at sa pagpipilit ni
Lusino
na yan din ang caniyang masuboc ay aabutin ng pagbababa nang telon.
na yan din ang caniyang masuboc ay aabutin ng pagbababa nang telon.
)
ICALAUANG BAHAGUI
Mga katipunan: ang ilan ay naglilinis ng pusil, ang ilan naman ay nagsasayauan at nag-aauitan at ang ilang babaye ay naliligo sa batis.
Hablado
UNANG DIGMA
Si Chito ay gayac lacayo, caya ñga ang cuaco at calicot
ay capua biyas
ng cauayang malaquit at papasoc ng papatacbo.
CHITO.—Magsiquilos cayo at nañgarito na culog sa
Cartago at lintic sa
Grecia. (
Magugulo ang sayauan.
)
LUSINO.—¿At saan na roon?
CHITO.—Sa Real batería.
(
Ang putucan ay maririñgig mula sa loob.
)
LUSINO.—Tauaguin sa batis ang mga babaye.
KALINT.—¿Ano?
LUSINO.—Caunin mo ang sinta co't casi na na sa batisan casama
ng ale
at dalauang bata na capua lalaqui.
JOSEFO.—(
Papasoc na nag-cacandarapa
)
Magmadali cayo at
nañgarito na
ang mga sundalo, casador at guardia
ang na sa cataua'y mauser at pistola
mayroong músico, tambor at corneta.
DÁMASA.—¡Ina co!
DORAY.—¡Ay Dios!
JOSEFO.—Huag cayong matacot
huag pahinain ang sariling loob
sa nayon, sa bayan, sa parang at bundoc
ay may camatayan na lilibot-libot.
KALINT.—¡Sulong na! (
Cay Dámasa
)
DÁMASA. (Sa mga bata)—¡Mag-madali, mga anac co
tayo'y aabutin ng mga
sundalo
DORAY.—¡Ang aquing blanquete!
IDENG.—Ang aquing postizo.
CHITO.—¡Ang aquing calicot! ... at ... ang aquing
cuaco
KALINT.—(
Sa mga babaye
) Anong na isipa't, cayo ay
sumunod sa hihip
ng hañgin na mulá sa timog?
CHITO.—Dahil sa ... panibugho at sa pagseselos at ang
calandian ay
dalhin sa bundoc.
DORAY.—¡Oho!
CHITO.—Tila hindi!...
KALINT.—¿At saan pa baga?
CHITO.—Sa panibugho ñga sa sintang asaua
(
Putucan sa loob ng digmaan, si Doray ay magtatabon ng
layac
).
DÁMASA.—¡Lusino! ¡Lusino! ¿nasaan
ca baga?
¡icaw ay umilag sa ulan ng bala!...
¡Lusino! ¡Lusino! cami ay itago
sa cugon, talahib at layac na tuyó.
LUSINO.—Dito magsihiga! ... sa pagcat malagó ang luya
luyaha't
naglauit ang dapo (
Putucan
).
—Subsob na Dámasa!
DÁMASA.—¿Saan baga Sinong?
LUSINO.—¡Dito sa talahib! ... dito! dito! dito! iyo ng
isubsob
matigas mong ulo (
Mahihiga at tatabunan ng layac
)
DÁMASA.—Lusino, halica! ¡halica Lusino!
LUSINO.—Aco ay narito sa puno ng manga itupi ang bibig
huag
mag-alala.
CHITO.—Cahit humahañgi't umulan ng bala iyong
panibugho'y hindi na
nag baua.
ICALAWANG DIGMA
Si Chito ay magtatabon na nacalitaw ang puit.
KALINT.—Yamang naliligpit ang mga babaye
tayo namang lahat sa gubat mañguble
pagcat ang calaban ay lubhang marami
at di mag gapi ng pagcabayani.
LUSINO.—Cun gayon ang uica ¡abata!
KALINT.—¡Abata!
CHITO.—Huag acong iuan! (
babañgon
)
LUSINO.—¡Huag cang sumama!
CHITO.—Aquing ilalaban calicot cong dala! ¿Ito bagang
talim ng aquing
nalicot di maipapantay sa talas ng guloc?
KALINT.—Cung gayo'y abata!
CHITO.—Hintay mga irog at ang aquing cuaco ay nag-iinusoc
(
Sususuhan
at saca hihititin
at saca hihititin
)
KALINT.—¡Madali!
LUSINO.—¡Madali!
CHITO.—Hintay cayo! hintay!
aco ay ñgañgañga ng upang tumagal
(
Babataquin ang languay at saca magcacalicot
)
at baca sacali tayo ay malaban
sa mga castila na pauang sucaban.
KALINT.—¡Madali!
LUSINO.—¡Madali!
CHITO.—Hintay! hintay cayo!
madaling maluba ang ikmong Patero
at cung malalaban mahiguit sa ikmo
ang aquing gagauin sa lahat ng lilo.
ICATLONG DIGMA
Ang mga cazadores, civil, voluntarios at infantería ay
masasalubong ni
Tecla at ni Paco.
PEÑA.—Capagca umaga na macaliuay-uay
cami ay umalis sa cuartel general
na ang tica't nasa gubati't looban
lahat ng himacsic sa bundoc at parang.
Unang dinaana'y ban~gin, sapa,
gubat,
matulis na bató, matinic na dauag
na sa baua't hakbang ay may nadudulas
at may nadadapa sa lumot at lusac.
Dahil sa sinagui nayong
Balangutan
na sacop ng Turic, lupang Capampañgan
hangang sa sinapit patoc ng Magalang
na lubhang mataas, malapad ang parang.
At sa laquing pagod sa
pagcacalakad
sa buquid, sa parang, sa gulod, sa galás
ng aming sapitin licod ng Arayat
di na macahakbang ang paa sa dulas.
Caya sa pag hacbang at mga pag
liñga
sa bañgin, bulaos, sapa at tumana
cung aco'y maluhod at saca mahiga
hindi co na ibig bumañgon pang cusa.
At sa gayong hirap uala cahit
isa
matanaw na tauo at ualang maquita
isa man lang cubong mag-gauad guinhaua
sa malaquing pagal na aming dinala.
Subali mayroon caming
naririñgig
na putoc at siclab sa mga talahib
dapua hindi naman abutan ng masid
at hindi matunton ang landas at batis.
Sa gayon ng gayon ibinalic
cami
sa dacong hilaga, nugnog ng Camansi
ng uala rin namang maquitang bubuli
siya ñgang pag-oui cahit hating-gabi.
PACO.—Cun gayo'y humimpil at magpahiñgalay ng upang
mahaui ang
matinding pagal.
TEKLA.—Tayo ay humapon at may nalalaan na caunting caya sa
tahanang
bahay.
ICAAPAT NA DIGMA
Dámasa, Doray, Kalintong, Nonato, Chito.
DORAY.—Mabuti at hindi aco'y na yuracan
ng mga sundalo ng sila'y magdaan
at di man naquita ang paa at camay
doon sa bulaos na quinasubsuban.
KALINT.—Cun hindi magaling ang aquing tagalpo marahil na
sagui sa
pagcacatago.
NONATO.—Ang aquing balani cun di naisubo tayo ay
binañgaw at ñgayo'y
mabaho.
CHITO.—Cun ako'y quinilos ay naquita sana
ng mga sundalo ang dahas at sigla
at tuloy na suboc ang aquing sandata
talim ng calicot higuit sa muhara.
(
Saca bubunutin ang talim ng calicot.
)
¿Dito baga caya ay may
pananalo
bayoneta, sable at armas de fuego?
sa banta co'y hindi ... lalo,t, cun ang itso
ay aquing bayuhin sa anyo cong ito.
(
Maninincayad saca magcacalicot.
)
At cun di matacot silang
calahatan
sa aquing calicot na cahahañgaan
ito namang cuaco siyang sususuhan
hangang sa umalis at mañgagtacbuhan.
DÁMASA.—(
Papasoc ng papatacbó at acay ang
mga bata
) Dañgan ito!
(
babatucan si Chito
)
CHITO.—¿Baquin?
DÁMASA.—Dahil cay Cundendeng
at cay Lusinong nagtago sa bañgin
na di mailayo at casiping-siping
tulad sa pistola at sa pasang pusil
(
Si Chito ay mapapatañga
)
Sa pagcahiga co sa
pinagtaguan
aquing naquiquita lahat ng mag daan
caya n~ga marami ang dami ng hilang
ng mga sundalong pauang sandatahan.
Sa bagay na yaon aco'y
umaasa
di na mabubuhay, di na magquiquita
n~guni si Lusino ang na ala-ala
cung aquing maiua'y ¡pano caya baga!...
CHITO.—¡Si Lusino! ¡at si! ... (