taua
) caya
di lumapit
sa inyong mag ina na na sa pañganib
dahil cay Cundendeng sininta ng labis
at di mailayó sa caniyang titig.
Caya ñga cagabi siya ang
casama
at doon nañgubli sa puno ng manga
at pagcacamulat ng canilang mata
ang unang ininom ay gatas ng vaca.
DÁMASA.—Tunay ñguni baga ang iyong
sinaysay
DORAY.—¡Aba! oo! ... aba! at sa catunayan
hindi naquihamoc ng nag puputucan,
cami ni Kalintong ay pinabayaan.
Caya ng maubos ang aming
municion
aming hinahanap laguing liniliñgon
yaong si Cundende ang cacandong-candong
pagcat umi-iñget at luluñgoy-luñgoy.
ICALIMANG DIGMA
Sila rin.
KALINT.—(
Papasoc ng papatacbo
) ¡inyo
ñgang tanauin mga casi't ibig
at tila caauay itong nagbabalic.
DORAY.—¡Jesús co!
DÁMASA.—Jesus co! anong masasapit naming mag-iina? ...
¡mataas na
lañgit!...
DORAY.—¡Huag cang maiñgay!—¡huag
cang cumibo!... ¡aquing tanauin!
... (
tutuntong sa isang bato
).
DÁMASA.—(
Magugulat
)—¡Cami'y mag
tatago sa gubat, sa bañgin at sa
dacong hulo ng bañgin ñgang itong maraeng
lagulo!
DORAY.—¡Halica at hindi! ... at ang na sa una
ang iyong Lusino at ilang casama
na pauang may pasang pusil at sandata
at ang iba naman bitbit ay muhara.
DÁMASA.—Salamat cun gayon.
ICAANIM NA DIGMA
Papasoc si Lusino at si Beteng ay naca mambisa.
JOSEFO.—(
sa cay Lusino
)—¡Catoto't
caibigan!
mula sa malayo'y aquing natanauan
sinta mong asaua ay na hintacutan
sa mga sacuna at ating pagdatal.
LUSINO.—¿Cung matalos caya ang ating na sapit sa
sumaguing unos ay
hindi mahapis?
JOSEFO.—Marahil malunos at sucat maamis ang puso't panimdim
na calong
ng dibdib.
LUSINO.—¡Cung gayo'y ilihim! ... ¡huag isalita
ang boong nangyari sa
lilim ng lanca.
ICAPITONG DIGMA
Si Dámasa'y dudulog cay Lusino at cay Kalingtong
DÁMASA.—¡Catoto at casi! ... ¡batis ng
biyaya
¡aco ay haguisan ng ilang balita!...
Ng tungcol sa digma na
nacalingatong
sa parang at bundoc at loob ng nayon
na dili umano cayo'y nañga gahol
at nañgahirapan ... caya nag si urong.
Sa bulaos, sapa at ibang
cublihan
ng usang mailap na tubo sa parang
caya may nagtago sa gubat-gubatan
at lubhang pañganib nasapit ng buhay.
LUSINO.—Cung yao'y totoo! ñguni ng magalit
ang lahat ng cawal ay muling nag balic
at saca hinabol ang mga balauis
hangang sa S. Juan sila'y inihatid.
At sa catunayan ay aquing
nacuha
reló ng capitan, at sable ni Peña
gayon ang patupat, mariquit na pipa
saca ang bursigueng macapal ang suela.
BETENG.—Lahat mong sinabi'y ualang cabuluhan
sa aquing na cuha na sadyang mainam
tigni at mambisa ang na sa catauan
puno ng galletas ibang cabuhayan.
Ang lahat ng bulsa na
paliguid-liguid
sa aquing catauan ay siguic na siguic
tignan at may lata, tinapay, matamis
at may medalla pang sa dibdib pang sabit.
Bucod pa ang pipa, itso't
cigarillo
tabacong
Insular
at anis del mono
bucod ang salapi at papel de Banco
bucod ang peseta't bucod ang mamiso.
DÁMASA.—Cung gayon catoto aco'y balatuhan
ng mabibili sa pabañgo,t, suclay
saca sa banquete postiso,t, pamaypay.
BETENG.—Ayaw aco, ayaw!
DÁMASA.—Aco'y iyong bigyan.
BETENG.—Ayaw aco, ayaw!
LUSINO.—Bigyan na
KALINT.—Bigyan na
BETENG.—Bigyan co ng ano
LUSINO.—Bigyan mo ng cuarta
BETENG.—Ayaw! ayaw! ayaw aco
LUSINO.—Ayaw ca ñga ba
BETENG.—Aba at nagalit ... toma!
DÁMASA.—Ayaw co na.
(
Uulit-ulitin ang toma at ayaw co na
)
ICAWALONG DIGMA
Pagpasoc ang mga voluntario sa Casino at si Tomás ang mañguñguna sa caramihan ng mga bahay na na sa itaas.
RICO.—Tomás! (
Hindi madidiñgig
)
PEÑA.—Tomás! (
Sasagot mula sa
malayo
)
TOMÁS.—Señor! (
saca lalapit
)
PEÑA.—¿Cañginong tahanan camalig na yaon
at malaquing bahay na na sa
caliua at na sa sa canan?
TOMÁS.—Sa cay Juan Haring quilala ng tanan.
Isa'y alilisan malaquing
camalig
dalawa ay bañgan ng palay at guilic
caya ñga sagana ang mga himacaic
at di magugutom cahit ang masapit.
Abutin ng buan, bumilang ng taon
at gumala-gala sa bañgin at burol.
PEÑA.—Cung gayo'y sunuguin ... sulsulan ng apuy
ng ualang siluñga't di macapag pulong.
At ualang macain sa bundoc at parang
ang mga himacsic lilong katipunan.
RICO.—Hayo na ... suluñgi!
TOMÁS.—Cung gayon ang saysay sa isang pósporo
sunog na ñgang tunay
(
bubunutin ang pósporo at saca lalacad
)
RICO.—Maghintay ca! Tomás! at cami'y sasama baca ca
mapatay ay di na
maquita ang iyong urilat at bacas ng paa.
TOMÁS.—Di po na gulubat ng sa gayong lamang.
RICO.—Di ca natatacot sa mga caauay na pauang may guloc at
sucsoc ng
sundang.
TOMÁS.—Capag sa castila ay mahihiualay.
Aco'y matatacot sa
magcacapatid
noong katipunan na pauang balauis
na uala ñgang gaua sa parang at buquid
cung hindi mag nacaw at mag-umit-umit.
Dañgan at ang culay tunay na
tagalog
di maicaila at dito sumipot
tatalicdan co na't itulad sa hayop
tanang cababayan na pauang balacyot.
Caya ñga po aco'y nagcacamit hiya
tauaguing tagalog, tubo sa Maynila.
RICO.—Cun gayon ay ¡Bravo! (
tatapiquin
)
PEÑA.—(
tatapiquin
)—Uala cang
camuc-ha!
RICO.—¡Bravo! ¡bravo!
PEÑA.—¡Bravo! ito ñga ang bata
RICO.—Cun gayo'y abatá at ating sunuguin bahay at
camalig ng lilo at
tacsil.
(
Yayao ang mga voluntario sa caliua at susunuguin ang mga bahay
na na
tatanao; siya namang pagpasoc ni Juan Hari, ni hermana Goria, ni
tininteng Isiong at ilang capit bahay
tatanao; siya namang pagpasoc ni Juan Hari, ni hermana Goria, ni
tininteng Isiong at ilang capit bahay
)
ICASIYAM NA DIGMA
Samantalang sinusunog.
JUAN.—Ang aquing tahana'y inacyat pinanhic
ng mga sucabang mahiguit sa ganid.
Quinuha sa caban cuartang
naiipon
ang guinto'y sa pitac noong aparador
ang papel de Banco ay sa isang cahon
at ang mga pilac sa lalagyang baul.
At saca sinunog damit na
pangbahay
hinacot ang bigas na na sa bigasan
ang bañga'y inabó, at sa alilisan
hinacot ang pilon ng mga asucal.
Saca ang calabaw, buo't mga
guya
sa buquid at parang nag laboy, nag-gala
hinuli, inacay at ang boong nasa
iowi sa bayan, dalhin sa Maynila.
ISIONG.—Sa aquin mang bahay ualang itinira ang mga alictiyang
dusing
ng corona.
GORIA.—Di magcacagayon cun ang nañguñguna na
tenienteng Tomás...
(
aagauin ang pagsasalita
)
JUAN.—¡Sucat na! ¡sucat na!...
Siya ang nag-wicang bahay co'y
sunuguin
abuhin ang bañga't calabaw'y lipulin
cadugtong pag-wica ng lilo at tacsil
lahat ng lalaqui huli't patayin.
Caya ñga nag tago lalaqui sa
bahay
cumubli sa galás at gubat-gubatan
ng hindi abutin ng mga sucaban
na sadyang humanap ng icabubuhay.
GORIA.—Sa bahay co naman guinanang pagpanhic
aquing mga carmen na na sa sa liig
dinurog, linuray, pinagpunit-punit
gayon ang estampang sa dinding nag sabit.
Saca ng macuha ang aquing
postiso
sa pinit ng silid, maliit na cuarto
guinuso't guiniic saca ibinató
sa dapugang calan na punó ng abó.
Sa pag hahalucay sa pitak ng
mesa
blanquete co naman ang siyang nacuha
at inahilamus sa mukha at taiñga
at di co malaman ang naguing figura.
ICASAMPUONG DIGMA
Papasoc ng papatakbo at matatanaw na inilalacad na ang mga anwang.
URBANO.—May apat na puo calabaw na acay si tiniente
Tomás ang na sa
unahan.
GORIA.—Ayun ñga ang mga ... (
Ituturo
)
JUAN.—(
Ituturo din
)—At nag tatauanan dahil sa
marami canilang na
nacaw.
ISIONG.—At may naaancás na maraming saco
ng palay at bigás, darác, ipá't
abó
at ang madaanang guya, bulabó't aso
ay inaacay din at itinatacbo.
(
Ang un~ga ng m~ga calabaw ay maririn~gig
)
JUAN.—Ang lahat ng bagay ating matitiis
sa pagcat linoob ng nunuñgong lañgit
subali capagca Dios ang nagsulit
na magbubunga na mabuig na lansones.
Tanda't mag-aani sa nayon at
bayan
ang magcacapatid nitong katipunan
saca magsisisi ang lahat ng hunghang
gaya niyang lilong ating cababayan.
At pacaasahang ualang
pagbubula
itong sasabihin sa bató itaga
yamang di nasupil ng mga castila
ang bugsong nagdaan na camunsing baha.
Di na maa-auat ang baha ng
dugo
hangang sa umapaw sa luasan at hulo
at ang kalayaan na nasa ng puso
di na masusupil sa caniyang paglago.
Caya cun ang aquing bañga't
alilisan
inabó't sinunog ng mga sucaban
at ang pag aari sa loob ng bahay
quinuha, guinagá at canilang sinamsam.
Hindi isasama niyaring aquing
loob
at di dadalawin camunsi man lungcot
at cahit inacay ang lahat ng hayop
at quinacain pa ñga ang itlog ng manoc.
Ñguni ang puso co'y walang
pagpalagyan