Nota. Cun ang jabón sa castila,i, hindi maputi, hindi sucat gamitin; ang jabóng mapula ó ang may iba,t, ibang color ay masama.
NÚMERO 28
Ang timbang pisong mercurio ó azogueng malinis na ualang calahoc, pati nang timbang dalauang pisong manticang bago nang baboy, sampon nang timbang saicaualong trementina de Venecia. Itong tatlong bagay babayuhin nang babayuhin nang mahabang panahon hangan sa maguing ungüento, at hangan di maaninao muntiman ang mercurio.
Nota. Itong gamot na ito ay bibilhin sa botica. Ng̃uni sapagca cun minsan, ualang masugo sa botica, ay marali itong isang ungüento na isa rin ang cabagsican. Ang timbang pisong mercurio ó azogue, at ang timbang tatlong salaping manticang bago nang baboy, sampon nang timbang isang salaping sebo nang baca ó tupa, ó sa calabao man, bayuhing maigui hangan sa di maaninao ang mercurio. Itong isang ungüento,i, magagaua mo sa bahay, cun icao mayroon nang ing̃at na mercurio, na yao,i, mura cun bilhin sa botica.
NÚMERO 29.
Cun gagaua ca nang extracto nang anomang damo, ó balat nang cahoy, etc. ay gayon ang paraan: Yaong damong yaon, ó ang balat nang cahoy na cucunan nang extracto (ang balat nang dita sa halimbaua) lulutuin mo sa palioc sa tubig, bago hang̃uin doon ang balat, capag naluto nang maigui. Saca huhulugan mo uli yaong ding tubig nang ibang balat nang dita rin, na lulutuin para noong una. Hahang̃uin mo naman itong ibang balat, at iba pa ang iyong lulutuin doon din sa dating tubig Saca pababayaan mo sa mahinang apoy ang palioc, hangan sa maiga ang lahat na tubig. Pagca yari na yaon, at malamig na ang palioc, ay iyong alisin ang natira sa ilalim, at itago mo sa botellang may taquip na daluro, sapagca yaon ang extracto.
Nota. Cun baga ang iyong cucunan nang extracto ay damong malata,t, matubig ay bayuhin mo muna,t, pigain, at ang gata noon ay isama mo sa tubig, at lutuin sa palioc sa mahinang apoy, hangan maiga ang tubig para nang uica cong una.
NÚMERO 30.
Cun gagaua ca nang pinang̃ang̃anlang piedra de culebra, ay ang isang sung̃ay nang usa idoon mo sa horno nang tinapay, hangan sa masunog at umitim; at cun yao,i, napuputol na nang camay, magaling ang pagcasunog. Cun ibig mo naman, ay tabunan mo nang maraming ipa nang palay ang sung̃ay nang usa, at pagca namatay ang apoy at malamig na ang lahat, alisin mo ang sung̃ay, at iyong basaguin. Saca gagauin mong mang̃a caputol na mumunting ganga saicapat ó cahati calaqui, na quiquiquilin mo, ó papaguihin mo, nang pumantay ang isang muc-ha, at nang luminis at magca hichura.
NÚMERO 31
Ang timbang saicaualong ugat nang contrayerba (dusu ó dusug ó guisol) at ang timbang labingdalauang butil na palay nang ingo (asafétida) sampon nang ualo capatac nang gata nang dayap, ay dicdiquin mong casama nang timbang saicaualong bulaclac nang alagao at caunting azúcar, yaon bagang inaacala mong maniniya, nang maboo ang lahat na binayo. Itong gamot na ito,i, minsanang lonoquin nang maysaquit.
NÚMERO 32
Ang timbang dalauang piso nang laman nang bung̃a nang sampaloc ilalahoc sa isang tagayang tubig na cungmuculo pa, at pag malamig lamig na ang tubig, ay sasalain. Cun ualang bung̃a nang sampaloc, ang isang dacot na malaqui nang mang̃a dahon nang cahoy na-aari rin, cun lutuin sa dalauang tagayang tubig hangan sa maiga ang calahati.
NÚMERO 33
Ang pag-gaua nang pinang̃ang̃anlan dito sa Filipinas na limonada ó cajelada ay gayon: Ang gata nang dalaua ó tatlong dayap isinasama sa isa ó sa dalauang tagayang tubig, at dinoroonan nang azúcar (ó pulot man cun ualang azúcar) nang tumamis. Gayon din ang pag-gaua nang cajelada; dalandan lamang ang gagamitin.
NÚMERO 34.
Ang timbang anim na butil na palay nang tártaro emético tutunauin sa sangpouong tazang tubig. Ang maysaquit ay paiinumin muna nang isang taza lamang; at cun hindi sungmuca siya cun malauon lauon, ay saca big-yan pa sìya nang isa pang taza, at atuhin cun susuca na caya. Cun hindi rin sungmusuca, ay isa pang taza ang ibibigay hangan sumuca. Cun ang maysaquit ay sungmuca nang macaapat ó macalima, ay houag nang ipainom sa caniya ang ibang tubig na natira. Bucod dito,i, cailang̃ang pacatandaan nang mangagamot, na pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay capilitang totoo na big-yan nang tubig na malacuco, nang houag mahirapan siya nang pagsuca; maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang manzanilla.
Nota. Itong pasucang ito,i, bibilhin sa botica datapoua hindi lubhang bagay sa tagalog. Hindi sucat pasucahin ang lungmulura nang dugo, ang linuluslusan, ang mahina ang dibdib, ó ang totoong mataba ang catauan, ang binubusan nang dugo, ang napainom na nang pasuca at hindi sungmuca, ang babaying pinananaugan ng̃ bouan, ang buntis, at ang bagong nacapang̃anac. Yaong mang̃a maysaquit na yaon ay magaling purgahin sa pasucahin.
Nota. Cun ualang mapagquitaan nang tártaro emético, na-aari ang pinang̃ang̃anlang pacupis, ó taboboc, ó salagsalag, ó pocotpocot, (coloquíntida, ó pepinillo de san Gregorio.)
Ang timbang ualong butil na trigo, ó palay noong tila pocot nang damong yaon, ay ibinababad sa apat na tazang tubig hangan sa matapos ang pagdarasal nang isang Ama namin, at saca itinatapon yaon ding ibinabad; ang maysaquit ay paiinumin nang isa nang isang taza, at hindi ipinauubos doong minsanan ang apat na taza, maca hindi cailang̃an sa caniya ang gayong carami. Ang gaua nang iba,i, sa isa lamang tazang tubig ibinababad ang salagsalag; saca dalaua nang dalauang cuchara cun inumin.
Ang mangagamot ay mag-iing̃at sa caniyang bahay noong tila pacot nang pacupis, nang may magamit, cun mayroong pasusucahing tauo; sapagca yao,i, totoong galing na pasuca.
Nota. Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay lumulubha dahilan doon, ay gagamutin para nang turo sa párrafo 445.
NÚMERO 35
Ang timbang tatlong pouo at limang butil na trigo nang ipecacuana ó bejuquillo, ay ilalagay sa calahating tazang tubig, at ipaiinom sa maysaquit.
Nota. Cun ualang ipecacuana, ang ituturo co ng̃ayo,i, na-aari, at totoong buti.
Ang balat nang cahoy na pinang̃ang̃anlang iguio ó aguio timbang saicaualo. Ang balat nang iguio, ay ibinibilad muna sa arauan, bago bayuhing maigui, at paraanin sa sinamay na pino. Itong pasuca,i, bagay sa lalaquing matanda,t, malacas. Cun uala pang labing ualong taong edad ang maysaquit, ay binabauasan nang caunti ang saicaualo; at cun uala pang sangpouong taon, ang timbang calahating saicaualo,i, babauasan pa mandin nang caunti. Sa batang may tatlong taon sucat na roon ang sa icalabing-anim na bahagui nang isang saicapat, ó ang halagang isang cuarta.
Nota. Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay lungmulubha gaua noon, ay gagamutin agad para nang turo sa párrafo 445.
NÚMERO 36
Ang parapit na guinagamit sa castila ay gayon: Ang timbang pisong lebadura,i, sinasamahan nang caunting suca, sampon nang timbang isang salaping cantáridas na yao,i, catulad nang lang̃ao na malaqui na pinang̃ang̃anlang bang̃iao. Ng̃uni ang ugaling gamitin nang mang̃a mangagamot dito sa Filipinas, ay ang bot-o nang mostaza na canilang binabayo muna bago samahan nang bauang at asin, sampon nang caunting tinapay. Sa mang̃a bata, sapagca manipis ang balat, ay sucat na roon ang lebadurang panis at ang caunting suca.
Nota. Magagaua namang parapit ang dahon nang zapote prieto, ang ugat nang malungay, ang ugat nang sangdicquit, ang dahon nang apoyapoyan, ang dagta nang havili at ang iba pa.
NÚMERO 37.
Ang dalauang dacot nang talbos nang ajenjos at ang isa pang gayon nang talbos nang manzanilla,i, ihuhulog sa tatlong tagayang tubig na cungmuculo pa; saca pinababayaang lumamig bago salain.
NÚMERO 38
Ang timbang saicaualong ruibarbo at ang isang gayon ding crémor.
NÚMERO 39
Ang timbang tatlong bahaguing crémor at ang timbang saicapat na ipecacuana, ó bejuquillo, ay hahaluin capoua, at gagauing anim na bahagui.
Nota. Cun ualang ipecacuana,i, magagamit ang balat nang iguio ó aguio timbang saicapat, na isasama sa tatlong bahaguing crémor, at gagauing anim na inom. Basahin mo ang aquing sinabi sa número 35, na bagay sa balat nang iguio.
NÚMERO 40.
Ang timbang tatlo ó apat na pisong tubig nang apog (ayon sa turo sa número 79) ay sasamahan nang timbang isang salaping tubig na pinaglagaan nang quina (Dita.)
Nota. Sa saquit na lagnat na sucab, ang tubig sa dita sasamahan nang dalauang cucharang alac sa misa. Hindi casangcapan dito ang tubig sa apog.
NÚMERO 41
Ang timbang saicaualo nang ugat nang contrayerba (dusu, ó dusog, ó guisol) at ang ga sangpouo capatac nang gata nang dayap, ay babayuhin mong casama nang timbang saicaualong bulaclac nang alagao at caunting azúcar; saca bobooin mo ang lahat, at minsanang ipacain sa maysaquit.
Nota. Cun mayroong alcanfor ang timbang sangpouong butil na palay noon, ay ihahalili sa gata nang dayap, sapagca maigui pa sa roon.
NÚMERO 42.
Ang balat nang ugat nang timbang̃an, ó malaube ó timbangtimbang̃an (aristoloquia) babayuhin nang babayuhin, at sasamahan nang caunting jarabe nang balat nang dalandan ó cahel. Ang timbang calahati noon ay isang inom. Ito,i, isang pinaca triaca.
NÚMERO 43
Ang timbang isang salaping mercuriong tunay, at ang timbang isang salapi ring pulot ay babayuhin capoua, hangan di maaninao ang mercurio, bago lag-yan pa nang timbang cahating sabón castila at tinapay. Saca maghuhulog ca pa mandin doon nang timbang pisong ruibarbong binayo, at caunting jarabe nang azúcar lamang at tubig, bago yaong lahat na bagay na magcalahoc ay gauin mong mang̃a píldoras ó pelotillas, na ang timbang nang baua,t, isa,i, limang butil na palay. Cun ibig mo ang matapang pa sa roo,i, damihan mo ang mercurio hangan maguing piso ang timbang. Ito,i, turo ni Buchan.
Nota. Hindi sucat gamitin ang jabón sa castila na hindi maputi.
NÚMERO 44.
Ang ungüento sa galis ay gayon ang paggaua: ang isang dacot na malaqui nang dahon nang manquit, at ang isa pang dacot nang talbos nang papaya sampon nang isa pa namang dacot nang dahon nang apaliya, ay lulutuin mong maigui sa calahating gatang na lang̃is ó lana. Saca sasalain at lalag-yan mo nang timbang pisong pagquit, bago isaoli mo sa apoy, at pagcatunao na ang pagquit ay huhulugan mong mamaya-maya nang timbang apat na pisong azufreng binayo. Itong ungüentong ito,i, madaling macauala nang galis.
Nota 1. Cun ualang azufre, ang iyong gagauin ay itong isa. Maglaga ca sa palioc nang dahon nang limalima ó galamay amo: at yaong tubig na yaon cun malamig na, ay saluquin mo nang tabo, ay iyong ibuhos sa galis, at pabayaang mabubo, nang houag mong ibuhos uli ang minsang umanod doon. Ang galis ay bubucal nang malacas; datapoua mauauala, cun gauin mo yaong ilang arao, ayon sa turo ni Clain.
Nota. 2. Ang isang gamot naman, na totoong galing sa galis, ay gayon: Ang timbang apat na pisong dahon at sang̃a nang damong pinang̃ang̃anlang sangdicquit ay ilaga mo nang isang oras calauon sa apat na botella at calahating tubig, sampon nang timbang apat na piso rin dahon nang culutan, at siya ang ibabasa mong mainit-init sa galis, na macalaua maghapon, pag pinurga muna ang maysaquit, at sa loob nang ilang arao ay mauauala ang galis.
NÚMERO 45
Ang ungüento sa buni gagauin mo nang gayon: Magtunao ca sa cauali nang pagquit at sahing, at pagca tunao na,i, hulugan mo nang azufreng binayo.
Nota. Magaling din ang sahing na maputi na sinamahan nang pulot. Itong lahat ay turo ni Clain. Ng̃uni ang ungüentong turo ni Tissot ay ito. Magtunao ca sa cauali nang timbang pisong pagquit; pagcatunao ay hulugan mo nang ilang capatac na lang̃is, at yari na ang ungüento. Ang isang caputol na damit na lienzo,i, ibabad mo dito, at yaon ang itatapal mo sa buni.
NÚMERO 46.
Ang pag-gaua nang pinang̃ang̃anlang ungüento amarillo ay gayon: Magtunao ca sa apoy nang sahing na maputi, pagquit na dilao, sebo nang baca, lana at mantica na magcasingdami ang lahat. Pagca tunao na yao,i, hulugan mo nang binayong ugat nang dilao na ang timbang noon ay ang sa icapouong bahagui nang ibang mang̃a bagay. Ito,i, turo ni Clain.
NÚMERO 47
Ang timbang pisong sal de sedlitz, at ang timbang dalauang pisong laman ng̃ bung̃a nang sampaloc, ay ilalaga sa calahating tagayang tubig; pagca tunao na ang sampaloc, sasalain. Ito,i, dalauang inom, na ang pag-itan nang isa,t, isa,i, calahating oras.
Nota. Cun ualang sal de sedlitz ang sampaloc lamang ang gagamitin.
NÚMERO 48
Ang ualong pouong patac nang láudano líquido de Sindenham, at ang timbang limang salaping tubig sa torongil (maliana ó mayana). Itong gamot ay bibilhin sa botica. Ang isang cuchara,i, isang inom.
Nota. Cun baga nauauala ó hungmihina na ang pagsuca nang maysaquit nang mapainom siya noong minsan ó macalaua, ó macaitlo, ay itahan na ang pagpapainom noon.
NÚMERO 49
Ang timbang tatlong pisong maná, sampon ng̃ timbang dalauang puong butil na palay na salitre, tutunauin sa isang tagayang suero nang gatas.
NÚMERO 50
Ang paraan nang pag-gaua nang suero nang gatas ay gayon: Ang dalauang tagayang gatas nang vaca, ó cambing ó tupa, ilagay sa palioc sa mahinang apoy at huhulugan ng̃ isa ó dalaua, ó tatlong cucharang sucang matapang, ó gata nang dayap cun ualang suca; pagca hungmiualay na ang lalong mabigat, at napailalim, sasalain ang lahat sa sinamay at yaong tubig na malinao linao, dungmaraan sa sinamay yaon ang pinang̃ang̃anlang suero.
NÚMERO 51.
Ang timbang saicapat na ruibarbong binayo.
NÚMERO 52
Ang timbang pisong azufreng binayo, ang timbang saicapat na sal amoniaco sampon nang timbang dalauang pisong manticang bago nang baboy babayuhin maiguing maigui sa babay-an ó sa luzong.
NÚMERO 53
Cun mayroong maysaquit na pasisipsipin nang sing̃ao nang mainit na tubig ó suca, ang casangcapang gagamitin doon sa gauang yaon, ay gayon: Cun mayroong sisidlang may suso, para nang ticuan ó charera, ay yaon ang maigui sa lahat. Cun uala,i, na-aari ang isang tabong cauayan, na binubutasan sa taguiliran sa dacong itaas, nang masootan doon isang caputol na cauayang munti, na munti rin ang butas, na, yaon ang ipapasoc nang maysaquit sa caniyang bibig, nang macasipsip siya nang sing̃ao nang mainit na tubig na isisilid sa tabo.
Ang tubig ay hindi pina-aabot doon sa butas nang taguiliran, maca magpatuloy sa bibig nang maysaquit ang mainit na tubig.
Ang tabo,i, tinatacpan naman nang isang sinamay na madalang. Ang pagsipsip nang mainit na tubig, ay sucat pagpilitang gauin, sapagca malaqui ang cabagsican noong gamot na yaon, at ang isa pa ay ualang liuag gauin.
NÚMERO 54
Ang timbang pisong libao, ó nang pinagquiquilan nang bacal na ualang patalim na inag-ag sa sinamay na masinsin, at ang timbang piso ring azúcar, sampon nang timbang isang salaping anís na bayong maigui, ay gagauing dalauang pouo at apat na bahagui; ang isang bahagui ay minsang lonoquin. Ang maysaquit isang oras bago cumain cun umaga, cun tanghali, at cun gab-i, binibig-yan nang isang bahagui.
NÚMERO 55.
Ang timbang isang salaping pinagquiquilan nang bacal na ualang calauang; ang isang calahating dacot nang ruda at ang isa namang calahating dacot nang matricaria (rosas del Japón) sampon nang timbang cahating jalapa (bulacan sa Cebú) ibabad na maghapon at magdamag sa isang tagayang alac sa misa, bago salain. Iinomin nang maysaquit ang calahating tazang mahiguit, isang oras bago cumain cun umaga, cun tanghali, at cun gab-i.
NÚMERO 56
Ang timbang dalauang pisong pinagquiquilan nang bacal, at ang timbang isang salaping rudang tuyo, sampon nang timbang isang salapi ring anís, na binayong maigui, ay isasama sa caunting pulot; ang timbang tatlong bahagui noon ay lolonoquin nang maysaquit maghapon. Ang timbang saicapat minsang lonoquin.
NÚMERO 57.
Ang timbang pisong píldoras nang extracto nang cicuta na bibilhin sa botica. Ang maysaquit ay pinalolon-oc muna nang timbang tatlong butil na palay noon; quinabucasan nang umaga, ay binibig-yan nang timbang tatlong butil; saca arao-arao, cun hindi nacacasama sa caniya yaong gamot na yao,i, dinaramihan nang caunti, hangan sa siya,i, macalon-oc nang malaqui sa loob nang isang arao.
Nota. Sapagca dito sa Filipinas ualang cicuta, ay magaling gamitin ang pinang̃ang̃alang talampunay (metel) sapagca ang uica nang mang̃a marurunong, na totoong galing yaon sa mang̃a cancro. Caya ng̃a yata,i, maiguing gauin ang isusunod co dito ng̃ayon: Ang dahon nang talampunay na maputi, (yaon bagang talampunay na hindi morado) babayohing maigui, at gagauing pelotillas ó píldoras na malaqui pa sa balatong (mongo.)
Cun aayao cang tumimbang nang ibibigay sa maysaquit, ang isang cahating pilac idoon mo sa ibabao nang isang dahon, nang talampunay at putulin mong palibot. Ang lapad nang isang cahati ay ualong butil na palay ang timbang.
Ang pag-gamit nitong gamot na ito,i, ualang liuag. Ang isang pelotilla noon ilagay mo sa isang cucharang tubig na malamig, at ipalon-oc mo sa maysaquit; houag lamang palonoquin nang marami noon ang maysaquit, sapagca itong damong ito,i, matapang pa sa cicuta. Ang cagaling̃ang ipalon-oc sa maysaquit sa unang arao ay ang timbang ualong butil na palay. Cun hindi nacacaano sa caniya yaon ay big-yan nang timbang labingdalauang butil; at cun hindi rin masama sa caniya yaon ay damihan arao-arao, para nang guinagaua sa cicuta, hangang sa siya,i, macalon-oc maghapon nang timbang saicapat, ó nang caniyang macayanan. Datapoua pagca ang maysaquit ay pinalon-oc nang talampunay, sa loob nang isang lingo, ay itinatahan muna itong gamot na ito, at cun nacalalo ang ualong arao ay itinutuloy para nang dati. Caya guinagaua ito nang houag mamihasa ang sicmura, doon sa gamot na yaon. Ang talampunay hindi nacacaano sa sicmura, at hindi rin nacacaibay; houag lamang ng̃uyain, cundi boo cun lonoquin. Itong gamot ay aquing guinagamit na parati sa aquin ding catauan, sapagca namasdan cong magaling sa binabalingtamad.
Nota. Itong gamot hindi sucat gamitin nang babaying buntis.
NÚMERO 58
Ang timbang pisong ugat nang grama (cauacauayan) at ang timbang piso rin ng̃ ugat nang chicoria (dilang usa) lulutuing sumandaling oras calauon sa isang tagayang tubig. Itong tubig na ito,i, huhulugan ng̃ timbang isang salaping sal de sedlitz, sampon nang timbang dalauang pisong maná. Pagca tunao na,i, sasalain, at touing dalauang oras iinumin nang maysaquit ang isang taza. Cun nacarang ang dalaua ó tatlong arao, ay inuuling guinagaua yaon din.
NÚMERO 59
Ang laman nang tinapay at ang bulaclac nang manzanilla, ay babayuhin mong may casamang gatas, bago lag-yan nang timbang saicapat na sabón sa castila sa baua,t, isang tapal. Yaong tapal na yao,i, papaltang macaapat maghapon nang ibang bago.
Nota. Maigui rin ang tapal nang cicuta, na cun bibilhin sa botica, ang hihing̃in doo,i, emplasto de cicuta. Ng̃uni madali namang itapal ang isang caputol na dahon nang talampunay na yaon ay casing galing nang cicuta, ayon sa turo ni Linneo.
NÚMERO 60
Ang cicutang tuyo ay isisilid sa isang unan, ó supot na munti; saca lulutuing sumandaling oras calauon sa tubig, bago pigain at itapal. Touing icalauang oras inaiinit uli doon din sa tubig na yaon.
Nota. Sapagca dito sa Filipinas ualang cicuta, ay iyong gamitin ang dahon nang talampunay, at sundin ang lahat na bilin sa númerong ito.
NÚMERO 61
Ang timbang cahati nang taquip nang sihi, na ang pang̃alan doo,i, bouanbouanan, at ang timbang apat na butil na palay nang canela, ay gagauing ualong bahagui. Ang isang bahagui noon ay inihuhulog sa isang cucharang may lamang gatas ó tubig, at ipinaiinom sa bata bago sumoso.
Nota. Ang taquip nang sihi ibinababad muna nang malauon sa tubig sa ulan, na arao-arao pinapaltan nang ibang bago; saca binabayong maiguing maigui sa babay-ang bato, at inaag-ag sa sinamay na masinsin.
NÚMERO 62
Ang pag-gaua nang ungüeento nang hagonoy ay gayon: Bumayo ca nang dahon nang hagonoy, na maminsan minsan papatacan mo nang lang̃is ó lana; saca magtunao ca nang caunting pagquit, at pagca tunao na,i, ihuhulog mo roon yaong binayo mong hagonoy, at yari na ang ungüento.
Ang ungüento nang llanten (lantin,) ay gayon din ang pag-gaua.
Nota, Cun baga sugat ang tatapalan ay hindi cailang̃ang doonan nang pagquit ang hagonoy.
NÚMERO 63
Gumaua ca nang isang tazang jarabe nang chicoria (dilang usa) bago samahan mo nang timbang calahating maná. Ang bata,i, pinaiinom na maminsan minsan nang calahating cuchara noon. Cun ang bata,i, mayroong dalauang taon, ay dinarami damihan ang ipinaiinom doon.
NÚMERO 64
Bumayo ca nang timbang cahating albayaldeng casabay nang timbang isang salaping suca, sampon nang tatlong cucharang lang̃is ó lana. Ang pang̃alan dito ay nutrido; at ang timbang piso noon ay isasama mo sa pula nang isang itlog, at cun malaqui ang itlog, ay sa calahati lamang.
NÚMERO 65
Magtunao ca sa apoy nang timbang apat na pisong pagquit na maputi; pagca tunao na,i, hulugan mo nang isang cucharang lang̃is. Dito sa guinaua mong ungüento, ay magbabad ca nang ilang caputol na lienzong luma, at patuyuin mo, na yaon ang itatapal sa may saquit.
Nota. Sa saquit na almorranas, capítulo 41, ay bagay naman itong isang pinaca ungüento. Maghulog ca sa isang botella nang isang tazang lana at bung̃ang hinog nang apaliya (amargoso) na aalisan mo muna nang bot-o; ibilad mo sa arao ang botella nang isang lingo calauon, bago salain at itago sa botellang may taquip.
NÚMERO 66
Ang pinang̃ang̃alang ungüento blanco ay gayon ang paggaua: Ang timbang dalauang pisong lang̃is, at ang timbang cahating pagquit na maputi, tutunauin sa apoy. Pagca tunao na, ay budburan mo nang timbang pisong albayalde, at haloing parati, bago doonan mo naman nang timbang cahating suca ó timbang cahati pa nang gata nang dayap, cun ibig mo. Pagca halo nang maigui, ay itago mo sa botellang may taquip na daluro, ó ibubu mo sa papel.
NÚMERO 67
Cun magaling ang panahon ay hanapin mo yaong colatcolat, ó tila cabuting tungmutubo sa alibangbang, ó sa ibang mang̃a cahoy. Ang unang balat noong tila cabuti, ay inaalis nang matalas na sundang. Yaong ibang natitira,i, binubugbug ó pinapalo nang cahoy, hangan lumambot. Ang isang caputol nito, ay yaon ang itatapal sa mang̃a sugat nang maampat ang dugo.
NÚMERO 68.
Ang timbang apat na pisong laman ng̃ tinapay, at ang dalauang dacot nang bulaclac nang alagao sampon nang isang dacot na manzanilla, ay lulutuin hangang lumapot sa tubig, na ang calahati ay suca.
Nota Na-aari namang tapalan ang casangcapang masaquit nang mang̃a basahang babad doon sa tubig na pinaglagaan noong mang̃a gamot na yaon.
Nota. Sa saquit na sinaysay sa párrafo 272, ay magaling ang dalauang dacot na ruda, ang isang dacot at calahati nang bulaclac ó dahon nang romero, at ang isang gayon ding bulaclac nang gumamela, na lulutuing maigui nang sumandaling oras calauon sa tatlong tagayang alac sa misa sa palioc na may taquip; bago pigain nang malacas. Dito sa alac na ito ay ibabad mo ang mang̃a damit na basahan na itatapal sa maysaquit. Cun baga mayroong nasactan na casucasuan, yaong iniluluto mong ruda, romero at gumamela ay samahan mo nang caunting cicuta ó talampunay.
NÚMERO 69.
Ang emplasto diapalma, na bibilhin sa botica.
Nota. Itong ungüento,i, tutunauin muna sa caunting lana, bago ilatag sa sugat na sinasabi sa párrafo 297.
NÚMERO 70
Ang dalauang babaguing tubig at ang isang bahaguing vinagre de litargirio na bibilhin sa botica.
NÚMERO 71
Ang timbang pisong ugat nang grama (cauacauayan) at ang timbang isang salaping ugat nang chicoria (dilang usa) lulutuin sa tatlong tagayang tubig, hangan sa maiga ang isang tagayan; saca sasalain at doroonan nang timbang cahating salitre.
NÚMERO 72
Ang timbang isang salaping cebolla albarrana (bacong) ibabad sa dalauang tagayang alac sa misa.
NÚMERO 73.
Ang isang dacot nang talbos nang alagao, ay samahan mo nang lasona, bago lutuin at ipacain sa maysaquit cun gab-i. Ito,i, gagauing ilang arao. Ito,i, turo ni P. Santa María. Datapoua mayroong maysaquit na hindi napupurga noon.
NÚMERO 74
Ang timbang dalauang pisong ajenjos, at ang timbang pisong ugat nang tagbac, (cálamo aromático) sampon nang timbang pisong bot-o nang damoro (anís de la tierra) ibabad na maghapon at magdamag sa tatlong tagayang alac sa misa, sa palioc na may taquip sa gaboc na mainit.
NÚMERO 75
Ang timbang dalauang pisong ugat nang chicoria (dilang usa) na tatadtarin muna, ay lulutuin sa tatlong tagayang tubig hangan maiga ang isang tagayan. Saca sasalain, at doroonan nang timbang cahati nang sal de Glaubero, na bibilhin sa botica.
NÚMERO 76.
Ang timbang pisong balat nang quina ó cun ualang quina, ang timbang isang salaping dita na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang ugat nang malaubi ó timbangtimbang̃an ay lulutuin sa tatlong tagayang tubig, hangang sa maiga ang isang tagayan. Saca sasalai,t, doroonan nang timbang saicapat na salitre.
NÚMERO 77
Ang timbang saicapat nang ugat nang cebolla, albarrana (bacong) ay patutuyoin muna, ayon sa turo sa número 8, bago bayuhing maiguing maigui, at ang timbang sa icaualo nang ugat nang timbangtimbang̃an na babayuhin ding maigui, ay hahaluin capoua, at ang maysaquit palolonoquing macaapat maghapon nang timbang anim na butil na palay noon sa isang cuchara, na may alac sa misa.
NÚMERO 78
Ang timbang isang salaping sabóng maputi sa castila, at ang timbang saicapat nang ugat nang bacong, (cebolla albarrana) na pinatuyo muna at binayong maigui, ay sasamahan nang caunting jarabe ng̃ culantrillo, at gagaua ca nang pelotillas ó píldoras na ang timbang nang baua,t, isa ay sampong butil na palay.
NÚMERO 79
Ang timbang labing anim na pisong apog sa bato ó sa cabebe, na bagong yari ay bubusan nang labing anim na tagayang tubig. Saca hahaluin mong magaling at papagtining̃in bago salain sa papel sangley. Maiinom maghapon ang isa ó dalauang tagayan noon tubig na yaon.
Nota. Itong tubig nang apog cun pagbabaran nang timbang dalauang pisong dahon nang saga, ay mabuti ring lalo cun minsan.
NÚMERO 80
Ang timbang isang salaping balat nang dita (ó cun mayroong quina ang timbang piso noon) na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang ugat nang timbangtim-bang̃an, lulutuin sa tatlong vasong tubig hangang sa maiga ang isang vaso. Saca sasalain bago hulugan nang calahating tazang suca, ó gata nang dayap ó cahel. Itong gamot na ito,i, uubusing iinumin nang maysaquit sa loob nang isang arao.
NÚMERO 81
Ang ugat nang valeriana pati nang catauan ay ibilad mo sa arauan. Pagca tuyo, iyong bayuhin at paraanin sa sinamay. Maiinom maghapon nang maysaquit ang timbang cahati; datapoua ang hindi pa bihasa doon houag painumin ng̃ ganoon carami; sucat na roon muna ang timbang saicaualo ó saicapat. Itong polvos ay isinasama sa tubig na malacuco. Cailang̃ang ituloy gauin itong ganitong gamot nang mababang panahon. Ang pang̃alan nang tagalog doon sa damong yaon ay anisanisan, sapagca ang bot-o noon ay tila bot-o nang anis. Ang damo,i, cungmacalat sa lupa, at ang puno,i, mapulapula.
NÚMERO 82
Ang mang̃a isusunod co dito ng̃ayon ay maipupurga rin sa mang̃a maysaquit. Ang cañafístula na inaalisan muna nang laman ang bung̃a. Yaong laman niyon ay pinararaan sa sinamay, at ang timbang dalauang piso, ó limang salapi noon, ay ipinaiinom sa maysaquit. Itong purga nang cañafístula bagay sa babaying nacapang̃anac; ang timbang cahati ó tatlong bahagui noon. Ang timbang cahating hojas de sen ay ibabad mong magdamag sa tubig, na siya ang iinumin cun umaga.
Ang dahon nang acapulco (timbang cahati) ay ilaga mo sa dalauang tazang tubig sa mahinang apoy; pag naiga ang calahati, salai,t, pigain nang malacas, at yaon ang iinumin nang maysaquit.
Ang isang tazang tubig na pinagbabaran nang timbang saicapat na ruibarbo.
Ang timbang dalauang pisong maná,i, tunauin sa isang vasong suero nang gatas.
Ang mang̃a purgang sinabi co ng̃ayon ay gagauin lamang pagca nabibilin dito sa libro.
Mang̃a, ilang tagobiling patungcol sa mang̃a gamot na ipinagbibilin dito.
1. Tungcol sa pagsasangra, sa pagpupurga at sa pagpapasuca sa mang̃a maysaquit, ay babauasan nang caunti ang mang̃a nauutos doon sa libro, dahil sa cahinaan nang catauan nang tagalog.
2. Caya ang timbang saicaualong hojas de sen, na bilin sa número 21, ay houag nang bayuhin; cundi ihulog mo lamang sa isang tazang tubig na cunmuculo pa; at pag malamig lamig na,i, doon sa tubig na yaon ihulog mo ang jalapa at ang crémor.
3. Gayon din ang salagsalag, na nadoroon sa número 34 ay sucat ang ibabad sa tubig hangang nagdarasal ca nang isang Aba Guinoong Maria. Ang iguio sa número 35 naman ay sucat na sa maysaquit na malacas ang timbang saicaualong mahiguit higuit noon. Datapoua mayroong tauo, na nacainom nang timbang saicapat, cun siya totoong lacas nang catauan. Ang sampaloc número 47 ay houag palaloin sa timbang dalauang piso, cundi maliuag mapurga ang maysaquit.
4. Ang extracto nang talampunay na bilin sa número 57 ay sucat na ang timbang dalauang butil na palay noon sa caunaunahang inom saca cun malauon at ualang nararamdamang masama ang maysaquit, ay bago painumin siya nang marami rami noon. Datapoua cun hindi extracto cundi ang dahon ang babayuhin pagcaraca ay maiinom nang maysaquit ang timbang ualong butil na palay noon. Ang talampunay hindi sucat igamot sa babaying buntis.
5. Touing nabibilin doon ang alac sa castila yao,i, alac sa Misa ang cahulugan, at hindi aguardiente.
6. Ang sabong castila (jabón) na cun minsan nauntos sa libro, yao,i, ang sabóng maputi, sapagca ang may ibang color, ay masama.
7. Sa mg̃a párrafo 445 at sa 517 yaon lamang nabibilin sa pinurga nang malacas ay ang lang̃is sa castila.