Si Pati, babaeng walâng káluluwá kundî pawàng lamán, ay nátutong magtirik n~g m~ga karayom sa m~ga talatang itó n~g kanyáng liham, m~ga karayom na siyáng dumurò at sumigíd sa hayop, sa maban~gis na hayop, na iníin~gatan in Sawî sa pusò: ang pag-ibig sa kanyá.
At noó'y isaisáng nagban~gon sa alaala n~g binatà ang m~ga gunitâ n~g nagdaán, parang m~ga patáy na sa tawag n~g Mánunubos ay mulîng nagsilabás sa hukay n~g libin~gan.
At ang ganid, ang ganid na alagà ni Sawî sa kanyáng pusò, ay minsáng nagban~gon, uman~gil, pumalág, hanggáng sa si Sawî ay mapatindíg sa pagkakáupò at ulit na masabing:
—¡Pati, Pati, papariyanán kitá!...
WAKAS.
Hating gabí.
Madilím, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y isáng mahabàng hinin~gá, ay kasalukuyang nagn~gin~gitn~git; kayâ't bawà't datnín n~g kanyáng malakás na hampás ay tumutunóg, umáan~gil na anakì'y tumátanggáp n~g isáng ubos diíng sampál.
Mápamayâmayâ'y bundókbundukang usok ang napatanáw sa malayò.
Makasandalî pa'y bumuhos ang ulán.
M~ga kulóg na nakabibin~gáw ang dumadagundóng sa lupà, at sa lan~git ay nagháhagarán ang matatalím na lintík na anakì'y m~ga gintông ahas.
Sa malapad na liwasan n~g Azcárraga, sa oras na itó ay isáng mahiwagàng naglálamay ang napamámasíd.
¿Sinó siyá?
¿Sinóng káluluwà ang matapang na naglálamay sa gitnâ n~g ganitóng sigwá?
Nagtútumulin sa kanyáng paglakad, tun~gó ang ulo, at walâng lin~góng-likód.
N~gayó'y dumáratíng na siyá sa tapát n~g bahay na nátitirik sa gawîng kaliwâ n~g líwasan. Sa bahay na itó'y walâng tumátanglaw kundî ang isáng ilaw na kúkutikutitap.
Hakbánghakbáng na lumun~go sa pintûang noó'y nálalapat pa ang dalawáng dahon, n~gunì't nang siyá'y nálalapit na ay siyáng pagkabukás nitó sa tawag n~g isáng nakatalukbóng na itím.
At isáng mukhâ ang sumilip doón, mukhâng babae, ¡ang mukhâ ni Pati!
—¿Pumarito pa kayâ?—ang tanóng sa mánanayáw n~g aninong tumawag sa pintô.
—Hindî na; marahil ay hindî, pagkâ't umúulán. Tumulóy ka.
Ang pinagsabihan n~g ganitó ay túluyang pumasok sa loób.
Samantalà, ang naiwan sa labás, ang unang násumpun~gán natin sa haráp n~g ganitóng námasdán, ay minsáng napakagát-labì at ang nagn~gán~galit na turing:
—¡Oh, tila dinadayà akó!
At sandalîng natigilan na áandáp-andáp ang loób.
¿Sinó ang kanyáng pinapasok? Kilos lalaki, lalaki sa kanyáng tayô, kilos at pan~gan~gatawan ... ¡Dinádáyà akó! ¡¡dinayà akó!! Pati, Pati, magbabayad ka, pagka nagkátaóng napatunayan ko ang aking panibughô!
At ipinatulóy ang kanyáng paglakad: sandalîng tumigil sa labás n~g pintûang pinasukan n~g unang nákita na natin, at pagdatíng doón ay marahang nakimatyág. Walâ, walá siyáng máriníg.
Minsáng itinulak ang pintûan, patakbóng pumasok sa loób, at hálos sa isáng lundág lamang ay dumatíng sa itaás n~g bahay.
Nang naroroón na'y isáng káluskusan sa may dakong silíd ang kanyáng náhiwatigan.
—¿Sinó ang nag-uusap na naririníg ko?
¡Tinig ni Pati ang isá at ang isá ay tinig lalaki!
—¡N~gitn~git n~g Dios! ... ¡tinátaksíl akó! ¡¡tinátaksíl akó!! ¡¡¡tinátaksíl akó!!!...
Ang katulad n~g isáng balíw na labnót ang buhók, nagaalab ang dalawáng-matá, na pumasok sa loób n~g silíd.
¡Oh, kataksilán!...
—¡Si Pati, sa piling ni Tamád!
Si Sawî (na dî iba't kundî itó ang dumatíng) sa haráp n~g gayóng pag-yurak sa kanyáng dan~gál ay biglâng dinatnán n~g isáng dilím n~g tin~gín.
Lumapit sa dalawá na bumubugá n~g apóy ang panin~gín, nanínindíg ang m~ga balahibong animo'y maliliít na pakòng nagtimò sa kanyáng balát, at bágo nilurhán sa mukhâ si Pati, nilurhán sa mukhâ si Tamád, at si Pati at si Tamád ay kapuwàng pinisíl sa liíg n~g tigisáng kamáy.
—¿Dios ko?—ang panabáy na sambit n~g m~ga sinakál.
Noón ay minsáng nabuksan ang m~ga labì ni Sawî, m~ga labìng nagdúrugûan pa sa baón n~g n~gipin, at ang matunóg na sigáw sa lalaki:
—¡Imbíl!...
At sa babae'y
—¡Magdarayà!...
Si Pati'y hindî nakahuma.
Si Tamád, na warì'y nadaráng sa alab n~g poót ni Sawî, ay umambâng tátakbó.
N~gunì't, ang malalaking dalirì n~g binatà ay lumatay noón sa mukhâ n~g bugaw:
—¡Anák ni Lusiper! ¿Ibig mong tumanan? ¡Ah, duwág!
—¡Patawad!...
—¡Patawad! ... ¿patawarin kitá pagkatapos dumhán ang pagkatao ko? ¿patawarin kitá pagkatapos na akó'y maibulíd sa impierno, pagkatapos na akó'y matuksó, at akó'y malinláng?
—Hindî na....
—Hindî na ... ¿hindî na, pagkatapos na akó'y masipsipán n~g katás, pagkatapos na akó'y maghirap, pagkatapos na akó'y mainís sa kandun~gan n~g babaeng itó?—at sabay itinurò si Pati, na noó'y nan~gan~gatál sa takót.
—At ikáw—ang pihit dito—na nagíng dahil n~g aking m~ga kasawîang dinanas; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa m~ga dating kaibigan; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa amá't iná, n~g pagbawî sa akin n~g kaniláng pagmamahál; ¿nasaán ang pusò mo upáng akó'y gantihín n~g ganitóng kataksilán? ¿Mainam na bayad sa pilak ko na iyóng nilusaw; mainam na bayad sa dugô ko na iyóng ininóm!
Si Pati ay nan~gín~giníg na sumagót:
—¡Patawarin!...
—¿Nálalaman mo, Pati—ang patulóy ni Sawî—nálalaman mo kung gaano ang nagíng halagá n~g pag-ibig ko sa iyó? Pilak, maraming pilak ... gintô, gintóng dakótdakót. Gintô't pilak na bawà't piraso'y nagkákahulugán n~g isáng sarong pawis, isáng sarong dugô n~g aking m~ga banál na magulang.
—¿At ang pan~galan ko—ang dugtóng na hálos mahirin sa nag úunaháng piglás n~g m~ga salitâ—ang aking pan~galang n~gayó'y siyáng hantun~gan n~g lahát nang pulà, n~gayó'y isáng sukal na kinaririmariman n~g lahát nang bibíg, paris n~g pagkarimarim sa isáng pusalì, sa isáng tambakan n~g mabahòng yagít? ¿saan mo inilagáy ang pagkatao ko?
Si Pati'y hindî sumasagót.
Nagpatuloy si Sawî:
—¡Ah, n~gayó'y lúbusan nang pinaníniwalàan ko ang sabi n~g m~ga páhayagáng sa m~ga palaisdâan (bahay-sáyawan) na nilalan~guyán mo ay walâng ibáng nápapansíng kundî pawàng isdâng kapak, isdâng pawàng kintáb n~g kaliskís ang námamalas sa labás, bago'y pawàng burak ang lamán n~g loób!
—¡Sawî, patawad ... akó'y walâng sala!
—¡Walâng sala! ...—at gumuhit noón sa gunitâ ni Sawî ang m~ga pamamaraáng ginawâ sa kanyá n~g mánanayaw, ang unang pagtatagpô nilá sa isáng handâan, ang pagkakádalaw niyá sa bahay-sáyawan, ang m~ga kasinun~galin~gang sinabi sa kanyá ni Tamád tungkól sa kabuhayan n~g babaeng itó, ang lahát n~g yaón ay napagkurò niyáng pawáng laláng lamang na iniumang sa kanyá, upáng siyá, tagálalawigang walâng kamalayán sa buhay-Maynilà, ay magiliw na pumasok sa lambát ni Pati, na gaya n~g isáng isdâ sa pabahay n~g baklád.
At lalò pang nag-alab ang kanyáng damdamin, lalò pang nag-ulol ang kanyáng poót; kayâ't sa isáng pag-lalahò n~g isip ay minsáng dinaklót si Pati sa kanyáng gulónggulóng buhók, at ang tanóng dito sa buháy na tinig:
—¿Walâ kang sala, ang sabi mo?
—Walâ, walâng walâ.
—¿At bakit, bakit walâ kang kasalanan sa aking pagkakapàlun~gi?
Si Pati, sa ganitóng tanóng, ay kimî at hálos pabulóng na sumagót.
—Pagkâ't alám mo nang akó'y MÁNANAYAW....