Balarilang Tagalog

IKAAPAT NA BAHAGI
Pagsulat ó Ortografía

I KABANATA
Ang Pagsulat at ang kanyáng sakláw

Gurò. ¿Anó ang Pagsulat (ó Ortografía)?

Nag-aaral. Pagsulat, ay isáng Bahagi ng̃ Balarilà na nagtuturò ng̃ tumpák na pagsulat, sa mabuting pagkakaayawayaw ng̃ mg̃a titik at ng̃ mg̃a ibá pang tandâng ginágamit.

G. ¿Anó ang kaibhán ng̃ Pagsulat (ó Ortografía) sa tinátawag na Kaligrapía?

N. Na, ang Pagsulat (ó Ortografía) ay nagtuturò ng̃ paggamit na dapat gawín sa mg̃a titik, gayón sa mg̃a kudlít at sa mg̃a tandâ ng̃ pagsulat; at ang Kaligrapía’y ang kaparaanáng sinúsunód ukol sa mabuti at magandáng tindig, anyô ó hugis ng̃ mg̃a titik.

G. ¿Sa anó nabábahagi ang mg̃a titik?

N. Ang mg̃a titik ay nabábahagi sa malalakí (ó mayúscula) at mumuntî (ó minúscula).

II KABANATA
Hinggíl sa malalakíng titik

Gurò. ¿Anó ang hang̃ád ng̃ malalakíng titik?

Nag-aaral. Ang hang̃ád nitó’y itang̃ì ang mg̃a pang̃ung̃usap na lalòng dakilà, marang̃ál ó mahalagá nang lalòng lumiwanag ang sulat ó pagsulat.

G. ¿Alín ang mg̃a tuntuning dapat sundín upáng gamitin ang malalakíng titik?

N. Dapat gamitin ang malalakíng titik sa mg̃a sumúsunód na tuntunin:

1.)—Ang unang titik ng̃ bawà’t sulat, at ang una rin pagkátapos ng̃ tuldók (ó punto final), hal.: Tinanggáp kong malugód ang iyóng liham kaninang umaga. Napagtantô kong lahát ang ibig mong sabihin.

Kung minsan, kahì’t walâng sinusundáng tuldók ay ginagawâ ring malakíng titik kailan ma’t ang sumúsunód na salitâ ay katumbás sa simulâ ng̃ sulat, hal.: Ang nakalagdâ’y nagsasabi: Na, yamang akó’y inihalál na punong bayan sa lálawigang....

2.)—Lahát ng̃ mg̃a kátawagán sa Dios, gaya ng̃ Bathalà, Lumikhâ, Maykapál, Hesukristo, Mánunubós, atbp.

3.)—Ang unang titik ng̃ lahát ng̃ pang̃alang náuukol sa tao, hal.: Rizal, Bonifacio, Burgos, Del Pilar, Jaena, Mabini, Balagtás, Lakandula, atbp.

4.)—Lahát ng̃ mg̃a pang̃alang mararang̃ál ng̃ katungkulan, gaya ng̃ Gobernador, Speaker, Komisionado, Kinatawán, Mahistrado, Hukóm, Abogado, Médiko, atbp.

5.)—Ang unang titik ng̃ mg̃a pamagát ng̃ limáng panig ng̃ Daigdíg, hal.: Europa, Asia, Aprika, Amérika at Oseanía.

6.)—Ang lahát ng̃ pang̃alan ng̃ mg̃a bansá, bayan ó lahì at lálawigan, hal.: Pilipinas, Amérika, Espanya, Pransia, Maynilà, Bulakán, Kabite, Laguna, atbp.

7.)—Ang mg̃a pamagát ng̃ mg̃a ilog, bundók, yung̃íb, bulkán, atbp., hal.: Pasig, Makiling, Sta. Géronima, Mayón, Taál, atbp.

8.)—Ang mg̃a pamagát ng̃ mg̃a páhayagán, gaya ng̃ Taliba, Ang Mithî, Ang Democracia, Katuwiran, Lunas ng̃ Bayan, Plaridel, atbp.

9.)—Ang mg̃a pamagát ng̃ mg̃a páaralán, gaya ng̃ Liceo de Manila, La Jurisprudencia, Instituto Burgos, Colegio Mercantil, La Regeneración, atbp.

10.)—Ang mg̃a pamagát ng̃ ibá’t ibáng kapisanan, hal.: Samahán ng̃ Mánanagalóg, Mutyâ ng̃ Silang̃an, Malayàng Araw, Taga-Ilog, Ang Sulô, atbp.

11.)—Lahát ng̃ mg̃a pamagát ng̃ mg̃a aklát at dulâ, hal.: Banaag at Sikat, Busabos ng̃ Palad, Anino ng̃ Kahapon, Walâng Sugat, Karaniwang Ugalì, Ang Kalupî, atbp.

12.)—Ang mg̃a paggalang, lalòng lalò na kung nasa mg̃a salitâng daglî (ó abreviatura), hal.: Kgg. (kagalanggalang), G. (ginoó), Bb. (binibini) atbp.

13.)—Ang iláng salitâng karaniwan kung bumabanggít sa ibáng kátuturán, hal.: Puhunan, Salapî, Pawis, Sandata, Panulat, Kariwasaán, Kahirapan, Pagtulog, Dálitâ, Paraluman, Liwaywáy, Pag-asa, atbp.

14.)—Lahát ng̃ pang̃unang titik ng̃ tulâ, baga ma’t maáarì ring isulat sa mumuntîng titik.

III KABANATA
Paggamit ng̃ iláng titik ayon sa kanyáng tunóg

HINGGÍL SA E AT I[34]

Gurò. ¿Alínalín ang mg̃a tuntunin ukol sa paggamit ng̃ e ó i?

Nag-aaral. Ang mg̃a tuntuning sumúsunód:

Una.—Sa unang pantíg ng̃ madlâng pang̃ung̃usap na tagalog, magsimulâ man sa ting̃ig (vocal) ó kayâ’y pangtinig (consonante), ay nárarapat gamitin ang i na siyáng tumpák at hindî e na bihiràng bihiràng magamit; hal.: Itó, Ikáw, Ilaw, Iná, Iwan, Ibig, Iyák, dIlág, tIbay, dIto, sItaw, tIklóp, tIrá, tIsod at ibá’t ibá pa.

Pásubalì.—Ang mg̃a salitâng binawasan (ó sincopado) paris ng̃ eto (náitó), ewan (aywán), meron (mayroón), tena (tayo na), bewang (baywáng), atbp., at sakâ ang pangdamdám (ó interjección) eh! eh! eh! Gayón din ang mg̃a palayaw ó pang̃alang buhat sa kastilà, paris ng̃ Edeng, Entang, Menang, Teban, Teto, atbp.

Ikalawá.—Sa hulíng pantíg ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap, magtapós man sa ting̃ig ó pangtinig na nag-áalang̃aning isulat ng̃ e ó i ay dapat gamitin ang i na siyáng lalòng nálalapit sa likás na pagbigkás natin kay sa e na lubhâng malawig sa ating dilà at masaguwâng dinggín sa pakinig.

Náitó ang mg̃a halimbawàng sumúsunód:

Lalaki	at dî	Lalake.
Maigi	„	Maige.
Mabuti	„	Mabute.
Gabí	„	Gabé.
Saksí	„	Saksé.
Malakí	„	Malaké.
Batì	„	Batè.
Harì	„	Harè.
Lahì	„	Lahè.
Parì	„	Parè.
Ng̃itî	„	Ng̃itê.
Budhî	„	Budhê.
Tagurî	„	Tagurê.
Mithî	„	Mithê.
Atis	„	Ates.
Lupít	„	Lupét.
Dilis	„	Diles.
Sumpít	„	Sumpét.
Pulís	„	Pulés.
Alipin	„	Alipen.

Pásubalì.—Ang mg̃a salitâng babae, page, gabe, tae, butsé, atbp., at hindî babai, pagi, gabi, tai, butsi, na lubhâng matigás dinggín. Gayón din ang mg̃a palayaw ó pang̃alang galing sa kastilà, paris ng̃ Mange, Ige, Bale, atbp., at sakâ ang mg̃a salitâng kastilà na ináarì natin, gaya ng̃ anghél, kiles, kingké at ibá pa.

HINGGÍL SA O AT U

G. ¿Alín namán ang mg̃a panutong dapat pairalin ukol sa paggamit ng̃ o at u, upáng mabigyáng hanggá ang malimit na pag-áalang̃anin sa pagsulat?

N. Ang mg̃a panutong dapat sundín ay itóng mg̃a sumúsunód:

Una.—Ang simulâng pantíg ng̃ mg̃a salitâng tagalog, magsimulâ man sa ting̃ig ó kayâ’y pangtinig, ay dapat gamitin ang u na siyáng lalòng tumpák at may maraming gumágamit kay sa o na lubhâng masaguwâ sa unahán. Halimbawà: utos, uling, uban, usá, ulól, bulág, tutol, lubáy, kulam, luhog, atbp., at hindî otos, oling, oban, osá, olól, at ibá pa paris ng̃ ginagawâng pagsulat ng̃ mg̃a praileng mánanagalóg.

Pásubalì.—Ang mg̃a salitâng oo, opò, oróy, ¡oh!, loób, boo, poót, poók, totoó, at ibá pa, at sakâ ang mg̃a salitâng buhat sa kastilà, gaya ng̃ oras, oros, at ibá pang gangganitó.

Ikalawá.—Ang katapusáng pantíg ng̃ mg̃a salitâng nag-áalang̃aning isulat ng̃ o at u, magtapós man sa ting̃ig ó kayâ’y pangtinig, ay o ang dapat gamitin na siyáng lalòng angkóp sa ating pagbigkás at pangdiníg kay sa u na lubhâng matigás at masamâng pakinggán.

Náitó ang iláng halimbawà:

Tubó	at dî	Tubú.
Tuksó	„	Tuksú.
Butó	„	Butú.
Pusò	„	Pusù.
Birò	„	Birù.
Suyò	„	Suyù.
Dugô	„	Dugû.
Larô	„	Larû.
Sulô	„	Sulû.
Buslô	„	Buslû.
Mánunubós	„	Mánunubús.
Maramot	„	Maramut.
Tapós	„	Tapús.
Utos	„	Utus.
Tutol	„	Tutul.
Kutós	„	Kutús.
Maayos	„	Maayus.
Subok	„	Subuk.
Lipós	„	Lipús.
Bastós	„	Bastús.

Pásubalì.—Ang mg̃a salitâng nakú! hú! sús! atbp. na dapat gamitan ng̃ u at hindî o. Gayón din ang iláng salitâng kastilà na isinusulat sa wikà natin, gaya ng̃ Hesús, at ibá pa.

HINGGÍL SA B AT P

G. ¿Hindî ba magkaibá ang tunóg ng̃ b at p?

N. Magkaibá ng̃â, ng̃unì’t napapagkamalán ang isá’t isá sa talagáng paggamit.

G. ¿Saán malimit mangyari ang ganitó?

N. Ang kadalasán ng̃ ganyáng pangyayari’y sa katapusán ng̃ pang̃ung̃usap, samantalàng sa dakong simulâ at kalagitnâan ay bihibihirà.

G. ¿Alín ang mg̃a panutong dapat sundín hinggíl sa tumpák na paggamit ng̃ isá’t isá?

N. Totoóng mahirap maglagáy ng̃ panutong sukat taluntunín sa bagay na iyán.

G. Kung walâng tuntuning sukat máitatág, ¿walâ na bang ibáng kaparaanáng dapat sundín upáng huwág mahulog sa kamalìán ang isáng nag-áalinlang̃an?

N. Mayroón pò, at ang paraáng itó’y siyáng másasabing tang̃ì na dapat gamitin, sakalìng ang isáng pang̃ung̃usap ay nag-áalang̃aning isulat ng̃ b ó p. Halimbawà ang salitâng sagíp; nang matantô nating kung itó’y tumpák na ang pagkakásulat ó kayâ’y malî, ay kailang̃ang ibahín ang salitâ at sa hulí’y dagdagán ng̃ in (sa halimbawàng itó), kung magkaganitó’y magigíng sagipín, at dito matataya natin ang sagíp ay tumpák, sapagkâ’t ang sagíb ó sagibín ay walâ sa salitâng tagalog. Ganitó rin ang marapat gawín sa ibáng pang̃ung̃usap, baga ma’t ang idinaragdág ay nagkakaibáibá.

Nang lalòng lumiwanag ang bagay na itó at huwág mangyari ang pagkakámalî, ay náritó ang isáng tálâán ng̃ iláng mg̃a pang̃ung̃usap na dapat gamitan ng̃ b at p, upáng magíng huwaran at batayán sa mabuti at tumpák na pagsulat.

HINGGÍL SA K AT G

G. ¿Hindî ba magkaibá rin ang tunóg ng̃ dalawáng pangtinig na itó?

N. Ang k at g ay magkaibá ng̃â rin sa tunóg, ng̃unì’t malimit mangyari ang pagkakáagáw sa paggamit kailan ma’t na sa katapusán ng̃ pang̃ung̃usap.

G. ¿Walâ rin bang panutong sukat masundán nang maiwasan ang pagkakámalî?

N. Walâ pò.

G. ¿Walâ kayâng ibáng paraáng dapat sundín?

N. Mayroón pò, at ang paraáng itó’y kaparis din ng̃ sa b at p, na, sakalìng nag-áalinlang̃ang magtapós sa k ó g ang isáng pang̃ung̃usap paris ng̃ salitâng bihag sa halimbawà, itó’y nárarapat dagdagán sa hulí ng̃ in upáng mákilala kung ang pagkakásulat ay tumpák ó hindî; kung magkagayón ang salitâng bihag ay magigíng bihagin, at dito matatantông tugmâ ang pagkakásulat; sapagkâ’t kung k ang gagamitin, ang bihak ay magigíng bihakin, pananalitâng malî kung hindî man másasabing walâ sa ating wikà. Ganitó ring paraán ang dapat pairalin sa mg̃a salitâng nagtatapós sa k.

Nang lalòng luminaw ang bagay na itó at málayô sa mg̃a kamalìán, ay náitó ang isáng tálâán ng̃ iláng mg̃a salitâ na dapat gamitan ng̃ k at g tálâáng maáarìng gawíng huwaran at saligán sa ibáng mg̃a salitâng gangganitó.

HINGGÍL SA D AT T

G. ¿Anó ang dapat másabi ukol sa d at t?

N. Na, ang dalawáng pangtinig na itó’y nagkakáibá, at gaya rin ng̃ mg̃a náuná ay nagkakáagáw sa paggamit sa katapusán ng̃ pang̃ung̃usap.

G. ¿Alín ang mabuting paraáng dapat patnubayan ukol sa bagay na itó nang maiwasan ang pagkakámalî?

N. Ang tang̃ì at mabuting paraáng dapat sundín ay paris ng̃ sinunód sa b at p at sa k at g. Halimbawà ang salitâng awit: nang matalastás kung ang pagkakásulat nitó’y tumpák at maparam tulóy ang pag-áalinlang̃an at pagkakámalî, ay kailang̃ang dugtung̃án sa hulí ng̃ in ó an, at kung magkaganitó’y magigíng awitin ó awitan; at sa ganitó’y mahuhulò nang walâng álinlang̃an na ang pagkakásulat sa awit ay tumpák, sapagkâ’t kung ang gagawi’y awid, at itó’y daragdagán ng̃ in ó an ay magigíng awidin ó awidan, bagay na hindî tamà ó angkáp, pagkâ’t mg̃a salitâng bukód sa malî ay walâ sa ating wikà. Ganitó ring kaparaanán ang dapat taluntunín ukol sa mg̃a salitâng nagtatapós sa d.

Náritó rin ang isáng tálâán ng̃ mg̃a salitâng ginágamitan sa hulí ng̃ d at t, upáng may mapagkunang huwaran at sanggunìán ang isáng may pag-áalinlang̃an sa pagsulat.

HINGGÍL SA I AT Y

G. ¿Anó ang kaibhán ng̃ i at y?

N. Ang dalawáng itó’y lubhâng nagkakáibá magíng sa kátawagán at magíng sa tunóg. Magkaibá sa tawag sapagkâ’t ang una ay ting̃ig (ó vocal) at ang ikalawá’y pangtinig (ó consonante). Magkaibá sa tunóg sapagkâ’t ang una’y binibigkás na i lamang, samantalàng ang hulí ay ya.

G. ¿Alín ang mg̃a tuntuning dapat mapagbatayán ukol sa paggamit ng̃ i at y?

N. Ang mg̃a sumúsunód:

Una.—Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng wagás na tagalog, na sa gitnâ’y may magkasiping na ia, ie at io, gaya ng̃ tIAnak, tIAp, tIAk, kudIApi, akIAt, bIAk, kIAs, pasIA, tIAn, bIA, bIEnan, tIOpe, at ibá pang gangganitó ay dapat pagitnâan ng̃ y ang tinurang ia, ie, io na siyáng karaniwang gawín, at ginagawâng tiyanak, tiyáp, tiyák, kudiyapì, akiyát, kiyás, pasiyá, tiyán, biyâ, biyenan, tiyope.

Ikalawá.—Ang mg̃a salitâng tagalog na sa gitnâ nitó’y magkasiping ang dalawáng ting̃ig na a at i ó ai ay dî dapat paltán ng̃ ay ni pagitnâan ng̃ y paris ng̃ ginagawâ ng̃ marami. Halimbawà baitang, kailan, kailang̃an, taing̃a, hain, atbp. ay ganitó dapat isulat, at hindî baytang, kaylan, kaylang̃an, tayng̃a, hayin. Dapat mabatíd na itó’y maáarìng gamitin sa pagtulâ (liban lamang ang hulí), sapagkâ’t siyá’y lubhâng malayà sa paggamit.

HINGGÍL SA U AT W

G. ¿Anó namán ang kaibhán ng̃ u sa w?

N. Na, ang u ay ting̃ig at pangtinig ang w, at itó’y wa kung bigkasín samantalàng yaó’y u lamang.

G. ¿Alín ang panuto ukol sa u at w?

N. Ang panutong dapat sundín bagay sa tumpák na paggamit sa isá’t isá, ay itó: Sa may gitnâ ng̃ lahát halos ng̃ mg̃a salitâng wagás na tagalog na kinaroroonán ng̃ magkakasiping na ting̃ig na ua at ui, ay dapat sing̃itan ng̃ w na pinagkaraniwanan nang gawín ng̃ marami. Halimbawà ang mg̃a salitâng buan, tuâ, káluluá, dátapuâ, saguâ, kapuà, lasuâ, tuî, buisit, saguíl, takuíl, buíg, buís, bituin atbp. ay dapat isulat ng̃ buwán, tuwâ, káluluwá, dátapuwâ, saguwâ, kapuwà, lasuwâ, tuwî, buwisit, saguwíl, takuwíl, buwíg, buwís, bituwín.[35]

Dapat matantô na kung itóng ua at ui ay may tagláy ng̃ kudlít na banayad (grave), na sa malinaw na sabi’y magíng ùa, ùi, na tang̃ìng nangyayari ang ganitó sa mg̃a salitâng sinugpung̃án ng̃ in ó an, ay hindî dapat sing̃itan ng̃ w; hal.: “kapulùán”, “kalabùan”, “kasamyùan”, “mapusùan”, “panibughùin”, “pintuhùin”, “samyùin”, “larùin”, atbp. ay dî dapat gawíng “kapulùwán”, “kalabùwan”, “kasamyùwan”, “mapusùwan”, “panibughùwin”, “pintuhùwin”, “samyùwin”, “larùwin”.

TALABABÂAN

[34] Sa pagnanais kong mapawì ang pagkakáibáibá sa pagsulat gaya ng̃ lalaki ó lalake, atis ó atés, pisì ó pisè, parì ó parè, at ibá pa, baga ma’t ang gayóng pagkakabagobago ay hindî nakasisirà muntík man sa talagáng kahulugán, ay minárapat kong lagyán ng̃ iláng panutong dapat sundín hinggíl sa paggamit ng̃ e ó i, gayón ang ó at u, at ang mg̃a panutong itó’y násasalig sa katutubòng pagbigkás natin. Nábabatíd ko, na, ang pagbibigkás na itó’y pinapagsasaliw ang tunóg ng̃ e at i, at o at u sa katapusán ng̃ ting̃ig, ng̃unì’t ang nakakalamáng ng̃ bahagyâ ang siyáng súsundín ko’t pagsasaligán sa pagsulat.

[35] Malimit kong mápuná na itóng salitâng bituwín ay isinusulat ng̃ bituin, pagsulat na sa ganáng palagáy ko ay walâng matibay na saligán at hindî tumpák.

IV KABANATA
Tungkól sa kudlít (ó acento ortográfico)

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na kudlít (ó acento ortográfico)?

Nag-aaral. Tinátawag na kudlít sa pagsulat ó kayâ’y kudlít lamang, ang isáng maliít na guhit na siyáng inilálagáy sa ibabaw ng̃ ting̃ig (vocal) at siyáng pinakatandâ upáng ang mayroón niyó’y bigkasíng gayón sang-ayon sa sinúsunód sa Pagbigkás.

G. ¿Iláng hugis mayroón sa Wikàng Tagalog ng̃ gayóng tandâ ó kudlít?

N. Tatló na siyáng palasák na ginágamit sa ating panunulat. Ang unang guhit ay nagsisimulâ sa kanan at patung̃ong kaliwâ (´) na pinamámagatáng mariín (ó agudo), ang ikalawá’y nagbubuhat sa kaliwâ patulóy sa kanan (`) na pinang̃ang̃anláng banayad (ó grave), at ang ikatló’y ang paglalakip ng̃ dalawáng tinuran ó kayâ’y ng̃ mariín at banayad (^) na pinamámagatán namáng salakót (ó circunflejo).

G. Sa katagâng sabi, ¿sa anó nabábahagi ang kudlít?

N. Ang kudlít ay nabábahagi sa mariín (ó agudo), banayad (ó grave), at salakót (ó circunflejo).

G. ¿Paano ang pagbigkás sa kudlít na mariín?

N. Ang kudlít na mariín ay binibigkás na pabiglâ at bukás paris ng̃ sa kastilà; sa makatuwíd bagá’y huwág iimpitín ang tunóg kundî bayàáng malinaw at maliwanag; hal.: bagyó, sintá, dilím, aklát.

G. Ang kudlít na banayad, ¿paano ang pagbigkás?

N. Ang pagbigkás sa kudlít na banayad ay marahan at paimpít; sa makatwíd ang tunóg ay idinarahan ó ibinábabâ sa simulâ at pagkátapos ay pinuputol ó iníimpit na nagigíng malabò; hal.: diwà, pusò, gusalì.

G. ¿Paano namán ang sa kudlít na salakót?

N. Ang kudlít na salakót ay binibigkás na mariín at paputól; sa malinaw na sabi’y naglalakip ng̃ tunóg ng̃ mg̃a kudlít na mariín at banayad; hal.: ambâ, mithî, susô.

V KABANATA
Mg̃a tuntunin sa pagkukudlít

Gurò. ¿Saán dapat ibatay ang mg̃a tuntunin sa pagkukudlít?

Nag-aaral. Ang mg̃a tuntunin sa pagkukudlít ay dapat ibatay sa mg̃a tuntunin ng̃ pagdidiín, pagkâ’t bukód sa ang kaparaanáng itó’y siyáng lalòng tumpák na tumpák, ay siyáng paraáng lalòng madalî sa pag-áaral at pagtuturò.

G. Kung ang mg̃a tuntunin sa pagdidiín ay siyáng pagbabatayán ng̃ sa pagkukudlít, ¿hindî bagá lubhâng didilím sa kudlít ang panunulat natin?

N. Oo pò, pagkâ’t bawà’t salitâ halos natin ay nagtatagláy ng̃ diín, at sapagkâ’t ganitó’y kailang̃ang magtagláy namán ng̃ kudlít.

G. ¿Paano ang mabuting kaparaanáng dapat pairalin upáng mailagan ang lubós na pagdidíliman sa ating panunulat?

N. Tadhanàan ó magtatág ng̃ mg̃a panutong ang gayó’t ganitóng salitâ ay dî dapat kudlitán, kahì’t nagtatagláy ng̃ diín, at sa ganitóng paraá’y maíiwasan natin ang pagdidilím sa kudlít ng̃ ating mg̃a salitâ.

G. ¿Anó ang kabutihang mátatamó sakalìng lagyán ng̃ tadhanà ang pagkukudlít?

N. Marami pò: una’y magigíng kauntî ang mg̃a panutong súsundín sa pag-áaral at pagtuturò at ikalawá’y makapagpápabawas sa mg̃a gawàing hindî maíiwasan sakalìng sumusulat ó nagpapalimbág kayâ.

G. ¿Marapat bagáng kudlitán ang mg̃a salitâng tig-íisáng pantíg (ó palabras monosílabas)?

N. Ang mg̃a salitâng tig-íisáng pantíg ay dî dapat kudlitán, gaya ng̃ ka, ko, mo, ba, sa, na, at, pa, ni, ang, ay, din, kay, daw, kung, ng̃ ó nang, man, atbp.

Pásubalì: Ang ting̃ig ó na pinagkaratihan nang kudlitán baga ma’t dî kailang̃an. Gayón din ang mg̃a salitâng dî, ng̃â, na nagtatagláy ng̃ kudlít na salakót upáng matantô ang tunay na pagbigkás.

G. Ang mg̃a salitâng pabiglâ ó ang idinidiín sa hulíng pantíg ¿ay marapat bang kudlitán?

N. Sang-ayon sa pinaíiral ng̃ayóng panunulat ng̃ maraming mánunulát at mánanagalóg, ang lahát halos ng̃ mg̃a salitâng idinidiín sa hulíng pantíg ay dapat magtagláy ng̃ kudlít; hal.: amá, gabí, bayáw, mahál, sambót, baníg, tamís, at ibá pa.[36]

G. ¿Dapat bagáng kudlitán ang mg̃a salitâng pábanayad ó ang idinidiín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg?

N. Ang mg̃a pang̃ung̃usap na idinidiín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg, ay dî dapat magtagláy ng̃ kudlít, pagkâ’t bukód sa nagíng karaniwan nang gawín ang ganitó ay mababawásbawasán pa ang nápakarami nang kudlít sa ating wikà; hal.: sabi, tulak, sisi, palad, nayon, hirap, kasalo, karayom, lagarì, sariwà, paggiliw, pagsuyo, atbp.

Pásubalì: Ang mg̃a salitâng maáarìng makayuwis ó makalahók sa ibá, paris ng̃ bása sa basâ, ng̃ bága sa bagá, ng̃ áso sa asó, ng̃ hápon sa hapón, ng̃ sála sa salá, salà at salâ, ng̃ áliw sa alíw, ng̃ káyo sa kayó, ng̃ ának sa anák, ng̃ sákit sa sakít, ng̃ búhay sa buháy, ng̃ táyo sa tayô at ibá pang paris nitó.

G. ¿Marapat bang lagyán ng̃ kudlít ang mg̃a salitâng pabagsák ó ang idinidiín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg?

N. Ang mg̃a salitâ sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg ay dinidiinán ay nárarapat kudlitán, hal.: dálitâ, káhimán, kápitan, bíhirà, líbing̃an, atbp.

G. ¿Kinukudlitán din ba ang mg̃a salitâng pásagitsít ó ang idinidiín sa ikaapat, ikalimá ó iká ilán mang hulí ng̃ pantíg?

N. Ang mg̃a salitâng idinidiín sa ikaapat, ikalimá ó iká ilán mang hulí ng̃ pantíg ay nárarapat kudlitán, hal.: mánunulát, páhayagán, sígalutan, hímagsikan, atbp.

G. Ang kudlít na banayad ¿ay dapat bang ilagáy sa mg̃a salitâng mayroón nitó?

N. Oo pò, nang mákilalang ang salitâng kinaroroonán niyá ay dapat bigkasíng marahan at paimpít; hal.: awà, batì, pusò. Dapat mabatíd, na, ang kudlít na banayad ay sa katapusán lamang ng̃ salitâ malimit makita, kailan ma’t nagdudulo sa ting̃ig (ó vocal). Sa simulâ ng̃ pang̃ung̃usap ay dî dapat magtagláy ng̃ tinurang kudlít. Sa gitnâ ng̃ mg̃a salitâng ugát ay walâ, ng̃unì’t mayroón sa mg̃a salitâng pinag-angkóp; hal.: luhàan, batìin, wikàin, at ibá pa.

G. ¿Dapat bang ilagáy ang kudlít na salakót sa mg̃a pang̃ung̃usap na mayroón nitó?

N. Oo pò, nang mabatíd na, ang salitâng kinaroroonán niyá ay dapat bigkasíng mariín at paputól; hal.: dukhâ, ng̃itî, dugô. Dapat matantô, na, ang kudlít na salakót ay madalás makita sa katapusán ng̃ pang̃ung̃usap, kailan ma’t nagdudulo ng̃ ting̃ig (ó vocal). Sa unahán ng̃ pang̃ung̃usap ay hindî nagtatagláy ng̃ sinabing kudlít. Sa kalagitnâan ng̃ mg̃a salitâng ugát ay hindî rin nagtatagláy, dapwâ’t sa mg̃a salitâng pinag-angkóp ay mayroón; hal.: tandâan, sanglâan, higâan.

G. ¿Anó ang kabutihang nátatamó sa paglalagáy ng̃ mg̃a kudlít na banayad at salakót sa mg̃a salitâng mayroón nitó?

N. Marami pò: unang una’y upáng mákilala ang talagáng tunóg na dapat bigkasín sang-ayon sa daládaláng kudlít at ikalawá’y nang huwág magkayuwisyuwis ang mg̃a pang̃ung̃usap. Halimbawà ang mg̃a salitâng bagà, basà, salà, at ibá pa, ay dapat kudlitán ng̃ ganitó upáng huwág mápalahók sa mg̃a salitâng bága, bása, sála, salá ó salâ, na may mg̃a kahulugáng lubhâng kaibá sa mg̃a iyón.

G. ¿Anó ang sukat másabi ukol sa mg̃a salitâng pinag-angkóp na may daláng kudlít na salakót?

N. Ang mg̃a salitâng ganitó na inangkapán ng̃ pang-anib na ng paris ng̃ gawâng sa gawâ, masamâng sa masamâ, mutyâng sa mutyâ, atbp. ay dî dapat baguhin ang tinurang kudlít upáng mákilala na ang mg̃a ganyáng salitâ ay pinag-angkóp at sakâ ng̃ huwág masirà ang talagáng kahulugán at pinanggaling̃an.[37]

G. ¿Anó ang dapat másabi sa mg̃a salitâng may kudlít na salakót (ó circunflejo)?

N. Ang mg̃a salitâng ganitó ay nagkakaroón ng̃ kauntîng kabaguhan kailan ma’t sinugpung̃án ng̃ mg̃a anyông in ó ng̃ an. Kung ang may kudlít na salakót ay ang titik na a ay hindî dapat baguhin ang náturang kudlít, gaya ng̃ basâín, tukâín, tálâán, atbp. Kung ang may kudlít namá’y ang i at ang o (itó’y nagigíng u sang-ayon sa tuntunin), ang kudlít na salakót ay dapat gawíng banayad (ó grave), gaya ng̃ tupî ay tupìán, ng̃ sungkî ay sungkìin, ng̃ larô ay larùin ó larùan, ng̃ likmô ay likmùan, ng̃ susô ay susùin, atbp.

G. Sa mg̃a salitâng tagalog ¿ay mayroón bang nagtatagláy ng̃ dalawáng kudlít?

N. Mayroón pò, at lubhâng marami.

G. ¿Alín ang mg̃a panuto ukol sa salitâng kinukudlitán ng̃ dalawá?

N. Itóng mg̃a sumúsunód:

Una.—Lahát ng̃ mg̃a salitâng may dalawáng pantíg na kung bigkasí’y idinidiín kapwà, ay hindî dapat magtagláy ng̃ dalawáng kudlít; sapagkâ’t gaya nang sinabi ay dî dapat kudlitán ang mg̃a salitâng may diín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg (ó palabras llanas); hal.: pusò, dilà, batì, atbp.

Ikalawá.—Lahát ng̃ mg̃a salitâng may tatlóng pantíg na may diín sa ikatlóng hulí niyá (ó palabras esdrújulas) at ang hulí’y may tagláy na banayad ó salakót ay dapat kudlitán ng̃ dalawá; hal.: dálitâ, bíhirà, dátapwâ, náritó, at ibá pa.

Ikatló.—Lahát ng̃ mg̃a salitâng may apat, limá ó anim na pantíg na may diín sa mg̃a itó (ó palabras sobresdrújulas) at ang hulí’y may tagláy na kudlít na mariín, banayad ó salakót ay dapat ding kudlitán ng̃ dalawá; hal.: pásimulâ, páhayagán, pásulatán, mánanagalóg, mánanalaysáy, atbp.

Ikaapat.—Lahát ng̃ mg̃a salitâng ang katapusáng pantíg ay nagdudulo sa ting̃ig (ó vocal) at itó’y may daláng kudlít na banayad ó salakót, at sakâ inangkupán sa hulí ng̃ in ó an ay dapat magtagláy ng̃ dalawáng kudlít kailan ma’t ang pagbigkás ay idinidiín sa dalawá; hal.: likhâín, lupàín, lapìán, atbp.

G. ¿Mayroón bagá sa mg̃a salitâ natin na nagtatagláy ng̃ tatlóng kudlít?

N. Mayroón pò, at ang tuntuning dapat pagbatayá’y itóng mg̃a sumúsunód:

Una.—Lahát ng̃ mg̃a salitâng may tatlóng pantíg na idinidiín sa tatlóng ting̃ig (ó vocal) ay dapat magtagláy ng̃ tatló ring kudlít; hal.: tálâán, túlâín, at ibá pa. Dapat matantô, na ang mg̃a salitâng paris nitó ay kákauntî lamang sa ating wikà.

Ikalawá.—Lahát ng̃ mg̃a salitâng may apat ó limáng pantíg na idinidiín sa mg̃a itó (ó palabras sobresdrújulas) na sa pagbigkás ay may tatlóng diín ay dapat magdalá ng̃ tatlóng kudlít, upáng unauna’y mákilala ang tunay na pagbigkás at ikalawá’y nang huwág maipagkamalî sa kapwà salitâ na may ibáng kahulugán; hal.: pámahalàán, páng̃asiwàán, pámunùán, at ibá pa.

TALABABÂAN

[36] Ang sino mang ibig makatantô ng̃ mg̃a tuntunin sa pagdidiíng itó sa hulíng pantíg, ay kailang̃ang tunghán ang bahagi ng̃ Pagbigkás nang náuukol sa pagdidiín (ó acento prosódico).

[37] Marami ang nagbabago sa kudlít na salakót sa mg̃a ganitóng salitâ at hinahalinhán ng̃ kudlít na mariín, sapagkâ’t anilá’y ang pagbigkás ay tugmâ sa hulíng kudlít na itó paris ng̃ masamâng tao sa halimbawà. May katwiran din sana ang mg̃a sumusulat ng̃ ganitó, dang̃an lamang ang bagay na itó’y bukód sa makasisirà sa talagáng pinagmulán ng̃ salitâ ay maáarìng mapagkamalán sa ibáng pang̃ung̃usap.

VI KABANATA
Sa mg̃a pang̃ulong tandâ ng̃ pagsulat

Gurò. ¿Alín ang mg̃a pang̃ulong tandâ sa pagsulat na ginágamit sa Wikàng Tagalog?

Nag-aaral. Itóng mg̃a sumúsunód: pangtigil ó coma (,); tuldók at pangtigil ó punto y coma (;); dalawáng tuldók ó dos puntos (:); tuldók ó punto final (.); pangsugpóng tuldók ó puntos suspensivos (...); pangtanóng ó interrogación (¿?); at pangtaká ó admiración (¡!).

G. ¿Bakit ginágamit ang mg̃a tandâng itó sa pagsulat?

N. Ginágamit ang mg̃a tandâ ng̃ pagsulat, magíng pang̃ulo at magíng pangtulong sa nasàng lumiwanag at makapagbigáy ng̃ magandáng tunóg sa mg̃a pang̃ung̃usap at pananalaysáy, hatìin at paghiwáhiwalayín ang ibá’t ibáng panig na bumubuô sa kanyá. Kung sa pamamagitan namán ng̃ pang̃ung̃usap ó pagtatalumpatì ay ginaganáp ang gayóng pagbabahábahagi at paghihiwáhiwaláy sa paraáng kung minsa’y humintô at magpatulóy ang nang̃ung̃usap, kung minsa’y humabà at umiklî at kung minsa’y tumaás ó bumabà ang tunóg ó tinig.

ANG PANGTIGIL (Ó COMA)

G. ¿Bakit ginágamit ang pangtigil?

N. Ginágamit ang tandâng itó sa pagsulat, upáng hatìin ang mg̃a pang̃ung̃usap ó pangkát na maíiklî ng̃ isáng kaisipán. Ang salitâng kinaroroonán niyá’y dapat tigilan ó hing̃aháng sumandalî.

G. ¿Kailán dapat gamitin ang pangtigil?

N. Dapat gamitin sa mg̃a tuntuning sumúsunód:

Una.—Sa una at hulihán ng̃ pang̃alang tao ó bagay na siyáng kinakausap, hal.: Hoy, Teto; Binong, halika; Ibig ko sana, Ninoy, na akó’y dinggín mo.

Ikalawá.—Upáng paghiwáhiwalayín ang mg̃a salitâng magkakásunód at magkakáparis ang kahulugán kung walâng anó mang pangbigkís (ó conjunción) na naglakip; hal.: Ang bayan ay siyáng tukod, lakás, buhay, diwà ng̃ mg̃a tao. Ang mg̃a pilipino’y mararang̃ál, marurunong, magigitíng at bihasá.

Ikatló.—Sa una at hulihán ng̃ mg̃a kaisipán (ó oración) na salítsalít ó pagkakátaóng mangyari, hal.: “Si Balagtás, ang dakilàng anák ng̃ Pang̃inay, ay siyáng harì ng̃ mg̃a mánanagalóg.” “Ang mg̃a darakilàng aklát ni Rizal, kung akó’y may salapî lamang, ay bibilhín ko.” “Pagkátapos kong mag-aral, sakalìng hindî mahihintô, ay maglalakbáy akó sa Amérika.” “Ang Pilipinas, kung dî akó malî, ay tinuklás ni Magallanes”.

Ikapat.—Sa unahán ng̃ mg̃a salitâng ng̃unì, dátapwâ, subalì, palibhasà, baga man, kundî, gayón man, dang̃an, disin, atbp., kung hindî lubhâng malawig ang pang̃ung̃usap; hal.: “Si Lucio’y pinagsadyâ ko, ng̃unì’t dî ko inabutan.” “Isáng talumpatìng maiklî, dapwâ’t malamán at maring̃ál.” “Si Kikò’y hindî maghihirap, palibhasà’y maraming salapî”.

Kung lubhâng mahabà na ang isáng pang̃ung̃usap ó salaysáy ay nilálagyán ng̃ tuldók at pangtigil (ó punto y coma); hal.: “Huwág tayong lubós na magpapaniwalâ at magpapakiníg sa mg̃a katakata at pamápamahìin ng̃ ating matatandâ; ng̃unì’t kung mabubuting aral at maháhalagáng turò ay ating dinggín nang lubhâng mataós sa ating mg̃a pusò.”

Hindî dapat lagyán ng̃ pangtigil ang mg̃a salitâng buô at maiklî, hal.: Si Luis ay marunong; si Lucio ay dukhâ; mayamaya ay áalís akó.

ANG TULDÓK AT PANGTIGIL (Ó PUNTO Y COMA)

G. ¿Bakit ginágamit ang tuldók at pangtigil?

N. Ginágamit ang tandâng itó sa maháhalagáng salaysáy ó pang̃ung̃usap na hindî pa buô ang talagáng kahulugán, upáng mapatang̃ì sa ibáng mg̃a tandâ gaya ng̃ pangtigil. Sa mg̃a salitâng kinaroroonán niyá’y dapat tumigil ó huming̃áng matagaltagál, higít sa paghing̃áng ginagawâ sa pangtigil.

G. ¿Kailán dapat gamitin ang tuldók at pangtigil?

N. Dapat gamitin sa mg̃a panutong sumúsunód:

Una.—Kapág lubhâng mahahabà ang ibá’t ibáng panig ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap, at ang mg̃a itó’y pinaglalakiplakip, ó kayâ’y kapág ang ibáng salitâ’y may tagláy nang pangtigil. Halimbawà: “Ang mg̃a pilipinong pinang̃ung̃uluhan ni Bonifacio ay nákitunggalî ng̃ buông siglá, ng̃ buông pusò at buông buhay; hindî inalintanà ang init, ang lamíg, ang gutom at ang uhaw; hindî inalala ang kaniláng mg̃a iná, asawa at anák; at hindî ginunitâ ang bahay at pag-áarì, ang buhay at pamumuhay sa hang̃ád na máitanggól ang puri at dang̃ál ng̃ Ináng Bayan.”

Ikalawá.—Sa unahán ng̃ mg̃a pangbigkís (ó conjunción) ng̃unì, dátapuwâ, palibhasà, gayón man, atbp., kung ang mg̃a pang̃ung̃usap na magkakáhiwaláy ay may kahabaàn. Halimbawà: “Malabis ang pagmámahál natin sa sariling lahì at masugíd na pinagsusumikapan ang kanyáng ikasúsulong at ikadadakilà; ng̃unì’t kasakitsakit ang mg̃a nangyayari kung magugunitâng ang ilán ay hindî na nakakátulong bagkús nakakáhambalang pa sa ating matuling paglakad.”

Ikatló.—Upáng paghiwáhiwalayín ang ibá’t ibáng panig ng̃ pang̃ung̃usap, baga ma’t náuuwî rin sa kahulugáng pinanggagaling̃an. Halimbawà: “Kamalig na kugong may apat na sulok na parisukát; gadipâng pasibi sa kaliwâng panig at gatatlóng dangkál na panambíl namán sa tatló pang bálisbisan; balag sa harapáng pulós na dahong tuyô ang nandadalang na habong; isáng pagápagahang halos dikít na sa bubung̃án ng̃ kamalig, táhanan ng̃ may arì ó bantáy-batis, at kinasasandigán ng̃ isáng mahabàng hagdanang kawayan....” Banaag at Sikat.

ANG DALAWÁNG TULDÓK (Ó DOS PUNTOS)

G. ¿Bakit ginágamit ang dalawáng tuldók?

N. Ang tandâng itó’y ginágamit upáng mákilala ang mg̃a pang̃ung̃usap na buô ó may sariling kahulugán. Sa kinaroroonán niyá’y dapat tumigil ó huming̃á ng̃ malaon, mahigít sa kalaunang ginagawâ sa tuldók at pangtigil.

G. ¿Kailan dapat gamitin ang dalawáng tuldók?

N. Dapat gamitin sa mg̃a ganitóng panuto:

1.—Bago bumanggít ng̃ mg̃a salitâng sinipì, hal.: Sinaád ni Rizal na: Ang wikà ay káluluwá ng̃ bayan.

2.—Pagkátapos ng̃ unang batì ó galang sa mg̃a sulat, hal.: Mahál na Ginoó: Tinanggáp ko ang inyóng liham....

3.—Sa hulihán ng̃ mg̃a salitâng halimbawà, paghalimbawà.

4.—Sa mg̃a pasiyá, palagáy, kautusán, atbp., pagkátapos másabi ang dahilán ó saligán; hal.: Akóng nakalagdâ sa ibabâ nitó’y nagsasabi: Na....

5.—Sa unahán ng̃ mg̃a salitâng pangtapós sa mg̃a salitâng náuná; hal.: “Namalas ko kagabí si Lucio: maring̃ál ang suút at makisig paris ng̃ dati.”

6.—Pagkátapos ng̃ isáng makabuluháng palagáy ó paghahakà kayâ na may sarili nang kahulugán, at sinusundán pa ng̃ ibá’t ibáng pang̃ung̃usap upáng humabà kayâ, lumiwanag ó patotohanan ang gayóng paghahakà. Halimbawà: “Walâ nang makapangyarihan sa Sangsinukob paris ng̃ sandata: siyá ang nagguguhô sa lalòng matitibay na bayan; siyá ang nagwawalat sa lalòng magagaràng kutà; siyá ang naggigibâ sa lalòng maririkít na kaharìan at siyá ang pumupuksâ sa lalòng matatapang at mababang̃ís na kaaway.”

ANG TULDÓK (Ó PUNTO FINAL)

G. ¿Bakit ginágamit ang tuldók?

N. Ang tandâng itó’y ginágamit upáng mákilala na ang salitâng kinaroroonán niyá’y may ganáp na kahulugán. Alín mang salitâng may tagláy na tuldók ay dapat tumigil ng̃ malaon, upáng huwág mápalahók sa mg̃a salitâng sa kanyá’y sumúsunód.

G. ¿Kailán dapat gamitin ang tuldók?

N. Dapat gamitin sa mg̃a sumúsunód:

Una.—Sa mg̃a salitâng may ganáp na ganáp na kahulugán. Halimbawà: “Naníniwalà akóng lubós na may isáng Lumaláng na siyáng lumikhâ sa araw, buwán, lupà, tubig, ilaw, tao, hayop, atbp. Naníniwalà rin akó na ang Lumikhâng iyá’y karunungdunung̃an, makapangyarihan at maawàin. Ng̃unì’t kung pagkurúkurùin ko ang kanyáng pagkálaláng ay malinaw kong naháhagilap sa isip na hindî mandín tumpák.”

Ikalawá.—Sa mg̃a salitâng daglî (ó abreviado) upáng mákilalang ganitó, hal.: Bb., Kgg., G., at ibá pa.

ANG PANGSUGPÔNG TULDÓK (Ó PUNTOS SUSPENSIVOS)

G. ¿Saán ginágamit ang pangsugpông tuldók?

N. Ang pangsugpông tuldók ay ginágamit kailan ma’t ang isáng pang̃ung̃usap ay naputol ó kayâ’y hindî buô. Ang kinaroroonán niyá’y dapat na tumigil ng̃ sumandalî, gaya ng̃ ginagawâ sa pangtigil.

G. ¿Kailan dapat gamitin ang pangsugpông tuldók?

N. Dapat gamitin sa mg̃a ganitóng tuntunin:

1.)—Sa mg̃a salitâng hindî buô at parang násugpô ang talagáng kahulugán, hal.: “Ang tao’y nagmumulâ sa muntî, umúunlád, lumalakí, tumatandâ at pagkátapos... ay namámatáy.”

2.)—Kapág ang pang̃ung̃usap ay may buông kahulugán, ng̃unì’t kailang̃ang tumigil upáng mákilala ang takot, pag-áalinlang̃an ó pangyayaring hindî ináasahan; hal.: “Pinaratang̃an akóng nagnakaw, ng̃unì’t... kabulàanan ang ganitó.”

3.)—Kapág pinababayàan ó ináalís ang isáng panig sa pagsipì ng̃ iláng pang̃ung̃usap. Halimbawà: “Saán man may mámumuhunán at manggagawà, may may lupà at magsasakâ, pang̃inoón at alilà, mayaman at dukhâ; ang aral ng̃ Sosialismo ay kailang̃an....” Banaag at Sikat.

4.)—Ang mg̃a salitâng pahikbíhikbí, pautálutál ó paputólputól. Halimbawà: “A... akó’y tu... tubò sa... ba... bayan ng̃... Sam... Sampi... piro.”

ANG PANGTANÓNG (Ó INTERROGACIÓN)

G. ¿Bakit ginágamit ang pangtanóng?

N. Ang tandâng itó’y ginágamit upáng mákilala ang tunóg ng̃ pagtatanóng.

G. ¿May iláng hugis ang tinurang tandâ?

N. Dalawá: isá’y pangsimulâng tanóng (¿) at ang ikalawá’y panghulíng tanóng (?).

G. ¿Ginágamit ba ang dalawáng itó sa íisáng pang̃ung̃usap lamang?

N. Oo pò. Halimbawà: ¿Saán ka paroroón?; ¿Saán ka galing? Gayón ma’y dapat matantô, na maáarì ring gamitin ang isá lamang at ang isáng itó’y ang panghulíng tanóng; hal.: Sino ka? tao ka ba ó hayop?

G. Sa likód ng̃ panghulíng tanóng na may salitâng sumúsunód, ¿itó ba’y dapat magtagláy ng̃ malakíng titik?

N. Kung ang pagtatanóng ay maiklî, ang salitâng sumúsunód ay dî dapat magtagláy ng̃ malakíng titik; hal.: Ináng, ¿nagagalit ka ba sa akin? ¿nagtatampó ka na ba? Ng̃unì’t kung mahabà na’y kailang̃an nang magtagláy ng̃ malakíng titik; hal.: ¿Sino sa atin ang lalòng pang̃ahás sa ikáw ay gumawâ at sukat nang walâng kapahípahintulot? ¿Sino sa atin ang dapat bagsakán ng̃ sisi at kapulâan sa ikáw ang siyáng may kagagawán sa lahát ng̃ nangyari?

ANG PANGTAKÁ (Ó ADMIRACIÓN)

G. ¿Saán gamit ang pangtaká?

N. Ang tandâng itó’y gamit sa mg̃a pang̃ung̃usap na may pagdaíng ó pagtataká.

G. ¿Iláng hugis mayroón ang pangtaká?

N. Ang pangtaká ay may dalawáng hugis: pangsimulâ (¡) at panghulí (!).

G. ¿Dapat bagáng gamitin ang dalawáng itó sa isáng pang̃ung̃usap?

N. Opò. Halimbawà: ¡Anóng hirap ng̃â namán ng̃ mabuhay! ¡Akó’y talagáng sawîng palad!

G. ¿Anó ang karaniwan nang gamitin?

N. Sa mg̃a salitâng maíiklî ay karaniwang gamiti’y ang panghulí lamang, hal.: Ah! Oh! Abá! Ikáw palá! Sa mg̃a pang̃ung̃usap na lubhâng mahabà ay dapat gamitin ang dalawá; hal.: ¡Anóng pagkarikítdikít pagmasdán ang buwán kung itó’y maningníng na maningníng sa karurukan ng̃ lang̃it at kasalásalamuhà ng̃ mg̃a talà at bituwín! ¡Anóng pagkasayásayá ng̃ araw kung sa Silang̃ana’y untîuntîng nagsasabog ng̃ kanyáng mg̃a sinag at nagpapalaganap ng̃ kanyáng magandáng liwanag!

G. ¿Mayroón bang pang̃ung̃usap na ginágamitan ng̃ pangtanóng at pangtaká?

N. Mayroón ng̃â pòng pang̃ung̃usap na ginágamitan ng̃ dalawáng tandâ; sa malinaw na sabi’y ginágamit sa una ang pangtanóng at sa hulí’y pangtaká ó kayâ’y magkabaligtaran (viceversa). Halimbawà: ¿Anóng kinálamán ng̃ tao sa karunung̃an ng̃ Dios! ¡Anóng kabuhayan kayâ itóng nangyayari sa atin?

G. ¿Anó ang pinapayagang gamitin sa ating wikà?

N. Sa wikà nati’y pinapayagan ang paggamit ng̃ dalawáng tandâng tinuran sa hulihán ng̃ isáng salitâ at nagsusulit ng̃ pag-áalinlang̃an; hal.: diyata!? akó!? na, ang tunóg ng̃ pangtanóng at pangtaká ay naglalakip.

VII KABANATA
Sa mg̃a pangtulong na tandâ ng̃ pagsulat

Gurò. ¿Alínalín namán ang mg̃a pangtulong na tandâ sa pagsulat na ginágamit sa ating wikà?

Nag-aaral. Ang mg̃a sumúsunód: kulóng ó paréntesis (), tuldík ó comillas (“”), panandâ ó apóstrofo (’), guhit ó raya (—) at panghatì ó guión (-).

G. ¿Kailán dapat gamitin ang kulóng (ó paréntesis)?

N. Ginágamit ang kulóng kailan ma’t pinuputol ang kabuùan ng̃ isáng pang̃ung̃usap ó salaysáy ng̃ mg̃a salitâng pangpaliwanag. Halimbawà: “Ang mg̃a nakagugulantáng na digmâan (na sapúl noóng araw ay naghaharì na at hanggá ng̃ayón) ay isá sa mg̃a pagkásulong at kabihasnáng itinuturing ng̃ Sangkatauhan.” “Ang Dagat na Pulá (Mar Rojo) ang siyáng diumanó’y dinaanán ni Moisés.”

Kapág ang pang̃ung̃usap ay maiklî, sa lugál na kulóng ang gamitin ay pangtigil ang inihahalili. Halimbawà: “Si Luis, na kaibigan ko, ay naglakbáy sa Tayabas.”

G. ¿Saán ginágamit ang tuldík (ó comillas)?

N. Ang tuldík ay siyáng ginágamit sa una at hulí ng̃ mg̃a salitâng sinipì, lalòng lalò na kung mahabà. Halimbawà: Sinabi sa Noli me tángere ni Rizal: “Walâng ibáng iníisip ang mg̃a binatà natin kundî ang pag-ibig at paggagalák: maraming panahón ang kaniláng ginugugol at gumagawâ ng̃ walâng puknát upáng madayà at masiràán ng̃ puri ang isáng dalaga kay sa mag-isip ng̃ ikagagalíng ng̃ kanyáng bayan”.

Ginágamit din ang tuldík upáng ihalili sa titik na tumbá (letra cursiva) ó kayâ’y nang mápabukód sa ibáng pang̃ung̃usap. Halimbawà: “Tinátawag na “bayan” (ó bayan) ang binubuô ng̃ maraming tao.”

G. ¿Saán dapat gamitin ang panandâ (ó apóstrofo)?

N. Ang panandâ ay siyáng isinising̃it sa dalawáng salitâng pinagduduób, at siyáng ginagawâng tandâ upáng mákilala na ang kanyáng kinaroroná’y may inalís na isá ó dalawáng titik. Halimbawà: Akó’y dukhâ sa lugál na akó ay dukhâ; Ang kasilang̃ana’y siyáng sinisikatan ng̃ Araw sa lugál na isulat na Ang kasilang̃anan ay siyáng sinisikatan ng̃ Araw.

G. ¿Saán gamit ang guhit (ó raya)?

N. Ang guhit ay siyáng tandâng ginágamit sa mg̃a pag-uusap, kailan ma’t nagbabago ang nang̃ung̃usap. Halimbawà ang sumúsunód na sálitâan:

—Tayo’y kinakailang̃ang magsikap—ang sabi ng̃ isá.

—Sa anó?—ang usisa ng̃ ikalawá.

—Bah! parang hindî mo batíd na tayo’y naghihirap.

Ginágamit din ang guhit sa unahán at hulí ng̃ mg̃a salitâng pasalítsalít, hal.: “Dapat alalahanin—ang wikà ni Voltaire—na ang madlâng bayang banság at kilalá... ay pinamamahalàan ng̃ mg̃a aklát.”