Balarilang Tagalog

G. ¿Anó ang pangtayô sa pag-áarì?

N. Yaóng salitâng ginágamit sa pag-angkín ó pag-arì ng̃ anó mang bagay, hal.: Ang aking bahay, ang iyóng lupà, ang kaniyáng manók.

G. ¿Alínalín ang mg̃a pangtayô sa pag-áarì?

N. Lahát ng̃ mg̃a pang-arì (ó genitivo) ng̃ mg̃a pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao (ó pronombre personal).

G. ¿Paano ang ginagawâng pagbábaling?

N. Sa pamamagitan ng̃ mg̃a pang-akbáy ng̃ mg̃a pang̃alan ng̃ bagay.

PAGBÁBALING NG̃ MG̃A PANGTAYÔ SA PAG-ÁARÌ.

Akin.

Bilang na íisá.		Bilang na dalawá ó marami.
Pangtukoy	Ang akin ó ko	Pangtukoy	Ang aking mg̃a ó ko
Pang-arì	{ Ng̃ akin ó ko	Pang-arì	{ Ng̃ aking mg̃a ó ko
	{ Sa akin ó ko		{ Sa aking mg̃a ó ko
Panglayon	{ Sa akin ó ko	Panglayon	{ Sa aking mg̃a ó ko
	{ Ng̃ akin ó ko		{ Ng̃ aking mg̃a ó ko

Iyó.

Bilang na íisá.		Bilang na dalawá ó marami.
Pangtukoy	Ang iyó ó mo	Pangtukoy	Ang iyóng mg̃a ó mo
Pang-arì	{ Ng̃ iyó ó mo	Pang-arì	{ Ng̃ iyóng mg̃a ó mo
	{ Sa iyó ó mo		{ Sa iyóng mg̃a ó mo
Panglayon	{ Sa iyó ó mo	Panglayon	{ Sa iyóng mg̃a ó mo
	{ Ng̃ iyó ó mo		{ Ng̃ iyóng mg̃a ó mo

Kaniyá.

Bilang na íisá.		Bilang na dalawá ó marami.
Pangtukoy	Ang kaniyá ó niyá	Pangtukoy	Ang kaniyáng mg̃a ó niyá
Pang-arì	{ Ng̃ kaniyá ó niyá	Pang-arì	{ Ng̃ kaniyáng mg̃a ó niyá
	{ Sa kaniyá ó niyá		{ Sa kaniyáng mg̃a ó niyá
Panglayon	{ Sa kaniyá ó niyá	Panglayon	{ Sa kaniyáng mg̃a ó niyá
	{ Ng̃ kaniyá ó niyá		{ Ng̃ kaniyáng mg̃a ó niyá

Ang atin ó natin, ang inyó ó ninyó at kanilá ó nilá ay binabaling ding kaparis ng̃ mg̃a náuná.

PANGTAYÔ SA PAGTATANÓNG (Ó INTERROGATIVO)

G. ¿Anó ang pangtayô sa pagtatanóng?

N. Ang inihahalili sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay sa mg̃a pagtatanóng.

G. ¿Sa ilán nábubuô?

N. Sa tatló: sino, anó at alín.

G. ¿Pano ang pagbábaling sa tatlóng itó?

N. Gaya nitóng sumúsunód:

SINO

Bilang na íisá.		Bilang na dalawá ó marami.
Pangtukoy	Sino	Pangtukoy	Sinosino ó sinong mg̃a
Pang-arì	{ Kanino	Pang-arì	Kaníkanino ó kaninong mg̃a
	{ Nino
Panglayon	Sa kanino	Panglayon	Sa kaníkanino ó kaninong mg̃a

ANÓ

Bilang na íisá.		Bilang na dalawá ó marami.
Pangtukoy	Anó	Pangtukoy	Anóanó ó anóng mg̃a
Pang-arì	{ Sa anó	Pang-arì	{ Sa anóanó ó anóng mg̃a
	{ Ng̃ anó		{ Ng̃ anóanó ó anóng mg̃a
Panglayon	{ Sa anó	Panglayon	{ Sa anóanó ó anóng mg̃a
	{ Ng̃ anó		{ Ng̃ anóanó ó anóng mg̃a

ALÍN

Bilang na íisá.		Bilang na dalawá ó marami.
Pangtukoy	Alín	Pangtukoy	Alínalín ó alíng mg̃a
Pang-arì	{ Sa alín	Pang-arì	{ Sa alínalín ó alíng mg̃a
	{ Ng̃ alín		{ Ng̃ alínalín ó alíng mg̃a
Panglayon	{ Sa alín	Panglayon	{ Sa alínalín ó alíng mg̃a
	{ Ng̃ alín		{ Ng̃ alínalín ó alíng mg̃a

G. ¿Paano ang paggamit ng̃ sino, anó at alín?

N. Ginágamit ang sino kailan ma’t ang pagtatanóng ay tumutukoy sa tao ó pang̃alan ng̃ tao, hal.: ¿Sino ang hinahanap mo?—Si Pedro; ¿Sino ang tinátawag niyá?—Si Huan.

Ginágamit ang anó kailan ma’t tumutukoy ang pagtatanóng sa mg̃a bagay lamang, hal.: ¿anó ang ibig mong makain?—Ang tinapay; ¿anó ang hawak niyá?—Ang aklát.

Ginágamit namán ang alín kailan ma’t ang pagtatanóng ay bumabanggít sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó sa mg̃a bagay, hal.: ¿alín ang magandá kay Petra at kay María?—Si María; ¿alín ang minamasdán mo?—ang dagat.

G. ¿Paano ang paggamit sa kanino at nino?

N. Ginágamit ang kanino kailan ma’t ibig mabatíd kung sino ó alín ang kinaúukulan ng̃ isáng bagay, hal.: ¿Kaninong aklát itó?—Kay Lucio; ¿kanino itóng kanin?—Sa pusà.

Ginágamit namán ang nino kailan ma’t hindî nawatasan ang sagót sa pagtatanóng, hal.: ¿kaninong bahay yaón?—Kay Menang.—¿Nino?

PANGTAYÔ SA PAGBABALAK (Ó INDETERMINADO)

G. ¿Anó ang pangtayô sa pagbabalak?

N. Yaóng tumutukoy sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó bagay na dî nátitiyák.

G. ¿Alínalín ang mg̃a pangtayông itó?

N. Ang karaniwang gamiti’y itóng mg̃a sumúsunód: Anó man, bahagyâ ó kauntî, balàng, sino man, ilán, isá, ibá, ibá pa at walâ. Halimbawà: Walâ akóng mamalas na anó man; bahagyâ nang umulán kahapon; balàng araw; walâ siyáng makitang sino man; may naparitong iláng tao; may ibáng táong dumating; at ibá pa.

SA MG̃A ANYÔNG ISINÁSAMA SA MG̃A PANGTAYÔ

G. ¿Mayroón ba sa ating wikà ng̃ mg̃a anyô (ó partícula) na isinásama sa mg̃a pangtayô?

N. Mayroón pò, at ang mg̃a pang̃ulo ay itó: Ba ó bagá at kayâ.

G. ¿Anó ang kabutihang nátatamó sa ganitóng pagsasama?

N. Ang kabutihan nitó’y nagpapagandá sa mg̃a salitâ at nagbibigáy lakás sa mg̃a pagtatanóng.

G. ¿Saánsaán ginágamit ang ba ó bagá at kayâ?

N. Ang mg̃a itó’y malimit gamitin sa mg̃a pagtatanóng, at kung minsa’y kahì’t hindî sa bagay na itó. Dapat matantô na ang mg̃a iyá’y inilálagáy sa hulihán ng̃ mg̃a pangtayô, hal.: ¿Anó ba ang hawak mo? ó kayâ’y ¿anó bagá ang hawak mo? ¿Sino kayâ ang táong itó?

VI KABANATA
Salitâng Pangwatas (ó Verbo)

Gurò. ¿Anó ang kátuturán ng̃ salitâng pangwatas?

Nag-aaral. Salitâng pangwatas ay isáng bahagi ó pangkát ng̃ kaisipán na siyáng másasabing diwà ng̃ isáng wikà, na, nagbabadyá ng̃ lasa ó halagá, gawâ, ayos ó lagáy na lagìng nagpapahayag ng̃ panahón (ó tiempo), bilang (ó número) at katawán (ó persona).

G. ¿Bakit ang salitâng pangwatas ay siyáng diwà ng̃ isáng wikà?

N. Sapagkâ’t ang pangwatas ay siyáng nagbibigáy buhay ó kátuturán sa mg̃a salitâ at kaisipán, hal.: Si Pedro ay susulat, ang sanggól ay umíiyák, ang pusà ay kakain. Ang mg̃a pangwatas sa halimbawàng itó’y ang susulat, umíiyák at kakain.

G. ¿Sa anó nabábahagi ang salitâng pangwatas?

N. Ang pangwatas ay nabábahagi sa mg̃a sumúsunód: pangdaán (ó transitivo), pangtatág (ó intransitivo), pangpalít (ó recíproco), pangtagò (ó impersonal), pangbalak (ó activo) at pangtiyák (ó pasivo).

G. ¿Anó ang tinátawag na pangwatas na pangdaán?

N. Ang pangwatas, na, ang kanyáng gawâ ó kahulugá’y dumaraán ó maáarìng dumaán sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay na siyáng layon ó pangtung̃o (complemento) ng̃ kaisipán, hal.: UMIBIG sa Dios, BUMASA ng̃ aklát, HUMUKAY ng̃ lupà.

G. ¿Anó ang pangwatas na pangtatág?

N. Ang pangwatas, na, ang kanyáng gawâ ó kátuturá’y hindî dumaraán ó lumalampás sa isáng ng̃alan ng̃ tao ó bagay, hal.: matulog, mamatáy, mahigâ.

G. ¿Anó ang tinátawag na pangwatas na pangpalít?

N. Ang pangwatas na nagbabadyá ng̃ kilos ó galáw ng̃ dalawá ó ang pagpapalitan ng̃ gawâ ng̃ dalawá ó maraming tao, hal.: si Lucio at si Pedro ay NAGSUSULATAN; siná Mameng ay NAG-AAWITAN; ang mg̃a batà’y NAGKUKUTUSAN.

G. ¿Anó ang pangwatas na pangtagò?

N. Ang pangwatas na hindî nagbabadyá ng̃ pang̃ulo (ó sujeto) at sa pag-íisip ay kailang̃ang may itagòng anó man, hal.: umulán, umaraw, bumagyó, kumulóg, kumidlát, gumabí, humápon, umumaga, at ibá pang gangganitó. Dapat alamíng ang mg̃a pangwatas na itó’y tang̃ìng magagamit sa mg̃a pangbadyá (ó infinitivo) at sa ikatlóng katawán (ó persona) ng̃ bilang na íisá sa lahát ng̃ panahón.

G. ¿Anó ang pangwatas na pangbalak?

N. Ang pangwatas na tumutukoy ó nagbabadyá ng̃ anó mang pang̃alan ó bagay na hindî tiyák, hal.: sumulat, magsaing, mang̃isdâ, mahigâ.

G. ¿Anó ang pangwatas na pangtiyák?

N. Ang pangwatas na bumabanggít ó nagbabadyá ng̃ anó mang pang̃alan ó bagay na tiyák, hal.: basahin, iluto, sulatan.

G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ salitâng pangwatas?

N. Sa ating wikà’y binubuô ang salitâng itó ng̃ ugát (ó raíz) at ng̃ anyô (ó partícula) na may ibá’t ibáng hugis.

G. ¿Anó ang tinátawag na ugát?

N. Tinátawag na ugát ang salitâng dalisay ó kayâ’y ang walâng halòng anó man, gaya ng̃ basa, sulat, lakad, takbó, kain, tulog, larô, upô, higâ, bahín, atbp.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyô?

N. Tinátawag namáng anyô ang iláng titik ó pantíg na ang karamiha’y walâng kátuturáng tagláy kung sa kanyáng sarili lamang, na siyáng iniáangkáp, isinising̃it ó isinusugpóng sa mg̃a salitâng ugát upáng itó’y magkaroón ng̃ ibá’t ibáng ayos at kahulugán sa ating wikà.

G. ¿Sa anó dapat hatìin ang mg̃a anyô?

N. Upáng maiwasan ang pagkakálahóklahók, ang mg̃a anyô ay dapat bahagiin sa tatlóng kátawagán: Anyông pang-angkáp, anyông pangsing̃it, at anyông pangsugpóng.

G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pang-angkáp?

N. Yaóng anyông inilálagáy ó iniáangkáp sa una ng̃ salitâng ugát upáng magíng pangwatas, hal.: UMibig, MAGsaing, MANGbugbóg, MAligò.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông pangsing̃it?

N. Yaóng anyông inilálagáy sa gitnâ ó isinising̃it sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ salitâng ugát upáng magíng pangwatas, hal.: tUMakbó, gUMibik, sUMugat.

G. ¿Anó ang kahulugán namán ng̃ anyông pangsugpóng?

N. Ang anyông inilálagáy sa hulihán ó idinurugtóng sa salitâng ugát upáng magíng pangwatas, hal.: ibigIN, pulutIN, tugtugAN, utang̃AN.

G. ¿Lahát ó anó mang ugát sa ating wikà ay nagagawâ bagáng pangwatas?

N. Oo pò, kahì’t na ang mg̃a ugát na itó’y magíng salitâng pangdiwà (ó sustantivo) at salitâng pangturing (ó adjetivo), sa pamamagitan ng̃ ibá’t ibáng anyô na ináangkáp, isinising̃it at isinusugpóng.

G. ¿Marami bagá ang mg̃a anyông ginágamit sa ating wikà?

N. Lubhâng marami pò, at ang mg̃a naggigilasang anyông itó ay lubhâng malakí ang itinutulong sa ating salitâ at siyáng bumubuô nitó magíng sa tinátawag na pangdiwà, sa pangturing, sa pangwatas at sa ibá’t ibáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán.

SA MG̃A PANG̃ULONG BAHAGI NG̃ MG̃A ANYÔ

G. ¿Alín ang mg̃a bahaging lalòng mahalagá ng̃ mg̃a anyô?

N. Ang pinakapang̃ulong bahagi nitó’y dalawá lamang: anyông pangbalak (ó partícula indeterminada) at anyông pangtiyák (ó partícula determinada).

G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pangbalak?

N. Ang mg̃a anyông kung iangkáp, ising̃it ó isugpóng sa mg̃a ugát ay nang̃agigíng pangwatas na pangbalak na tumutukoy ó nagbabadyá ng̃ anó mang bagay ó pang̃alang hindî tiyák, hal.: bUMasa ka ng̃ aklát, at sa ganitó’y kahì’t anóng aklát; MAGlutò ka ng̃ manók at sa ganitó’y kahì’t anóng manók; MANGhuli ka ng̃ palakâ at sa ganitó’y kahì’t anóng palakâ.

G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pangtiyák?

N. Ang mg̃a anyông kung iangkáp, ising̃it ó isugpóng sa mg̃a ugát ay nang̃agigíng pangwatas na pangtiyák na nagbabadyá ng̃ anó mang tiyák na bagay ó pang̃alan na siyáng katugmâ ng̃ mg̃a anyông pangbalak. Halimbawà: basaHIN mo itóng aklát at sa ganitó’y tinutukoy ang aklát na babasahin; lutùIN mo iyáng manók, at sa ganitó’y tinitiyák ang manók na lulutùin; huliHIN mo yaóng palakâ, at sa ganitó’y dinadalirì ang palakâng huhulihin.

G. Ang mg̃a anyông pangbalak at pangtiyák, ¿sa anó dapat hatìin?

N. Magíng ang pangbalak at magíng ang pangtiyák ay dapat bahagiin sa dalawá: pang̃ulo at pangtulong. Tinátawag na pang̃ulo ang anyông lalòng mahalagá at malimit gamitin, na, siyáng nagpapagaláw sa ating mg̃a pangwatas. Tinátawag namáng pangtulong ang anyông kung pakasusurìing maigi ay hindî kailang̃an, ng̃unì’t mahalagá rin sapagkâ’t bukód sa siyáng tumutulong sa mg̃a pang̃ulo ay siyá pang lalòng nagpaparikít sa ating mg̃a salitâ.

G. ¿Alínalín ang mg̃a pang̃ulo at mg̃a pangtulong na anyô sa pangbalak?

N. Ang mg̃a pang̃ulong anyô sa pangbalak na siyáng pinanununtunán ng̃ ibá ay apat: ang um, ang mag, ang mang at ang ma. Itóng mg̃a anyông itó ay nang̃agigíng pangwatas kailan ma’t iniangkáp, isining̃it ó isinugpóng sa mg̃a ugát, gaya sa halimbawà ng̃ utang ay UMutang, ng̃ larô ay MAGlarô, ng̃ hulà ay MANGhulà, ng̃ tulog ay MAtulog. Ang mg̃a pangtulong ay lubhâng marami at dahil dito’y lubhâng mahirap itanghál ng̃ páminsanan. Sakâ na itó mapapag-aralan kung sumapit na sa kanyáng kabanatang kinaúukulan.

G. ¿Alínalín namán ang mg̃a pang̃ulo at mg̃a pangtulong na anyô sa pangtiyák?

N. Ang mg̃a pang̃ulong anyô sa pangtiyák na siyáng pinagbábatayán ng̃ mg̃a ibá ay tatló: ang in, ang i at ang an. Kung ang mg̃a anyông itó ay iangkáp ó isugpóng sa mg̃a ugát ay nang̃agigíng pangwatas din na siyáng ginágamit sa pagtukoy ó pagdalirì ng̃ anó mang ng̃alan ó bagay; hal.: sa sulat ay sulatIN, sa subò ay Isubò, sa hulà ay hulàAN. Ang mg̃a pangtulong na anyô ay nakakápatas sa karamihan ng̃ mg̃a pangtulong sa pangbalak at kung minsa’y humihigít dito, kayâ’t hindî na dapat itanghál sa kabanatang itó kundî sa kanyáng kinaúukulan.

G. Sa madalìáng sabi, ¿alín ang mg̃a pang̃ulong anyô na sinásakláw ng̃ pangbalak at ng̃ pangtiyák?

N. Náitó ang sakláw ng̃ isá’t isá na siyáng pinakapang̃ulo: anyông pangbalak: um, mag, mang at ma; at anyông pangtiyák: in, i at an.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông um?

N. Tinátawag na anyông um, ang pangwatas na kinasising̃itan ó kinaáangkapán ng̃ um ang salitâng ugát. Ang um ay pangsing̃it kung ang ugát ay nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante), gaya ng̃ bUMasa, lUMakad, tUMakbó; at pang-angkáp kung nagpapásimulâ namán sa ting̃ig (ó vocal), paris ng̃ UMulán, UMakay, UMutang.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông mag?

N. Tinátawag na anyông mag ang pangwatas, na, naáangkapán ng̃ mag ang salitâng ugát, paris ng̃ MAGsaing, MAG-alay, MAGlarô.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông mang?

N. Tinátawag na anyông mang ang pangwatas na ang salitâng ugát ay ináangkapán ng̃ mang, paris ng̃ MANGbihag, MANG̃ahoy, MANG̃usá.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông ma?

N. Tinátawag na anyông ma ang pangwatas, na, kinaáangkapán ng̃ ma ang salitâng ugát, gaya ng̃ MAhulog, MAgulat, MAhigâ.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông in?

N. Tinátawag na anyông in ang pangwatas na kinasusugpung̃án ng̃ in ang salitâng ugát, paris ng̃ buhatIN, tapusIN, ulitIN.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông i?

N. Tinátawag na anyông i ang pangwatas na may pang-angkáp na i sa salitâng ugát, paris ng̃ Isulat, Isumbóng, Ilakad.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông an?

N. Tinátawag na anyông an ang pangwatas, na, ang salitâng ugát ay sinusugpung̃án ng̃ an, gaya ng̃ utang̃AN, sumbung̃AN, tuksuhAN.

VII KABANATA
Ukol sa pagbabaybáy (ó conjugación)

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na pagbabaybáy (ó conjugación)?

Nag-aaral. Tinátawag na pagbabaybáy ang pagkakasunódsunód ng̃ nangyayaring pagkakabagobago sa pangwatas.

G. ¿Sa anó nabábahagi itóng pagbabaybáy?

N. Nabábahagi sa apat na siyáng pinagmumulâan ng̃ pagkakáibáibá ng̃ pangwatas: Ayos (ó modo), panahón (ó tiempo), bilang (ó número) at katawán (ó persona).

SA MG̃A AYOS NG̃ PANGWATAS

G. ¿Anó ang mg̃a ayos ng̃ pangwatas (ó modos del verbo)?

N. Tinátawag na mg̃a ayos ng̃ pangwatas, yaóng mg̃a karaniwang hugis na ibá’t ibá sa pagsasaysáy ó pagbabadyá ng̃ pangwatas.

G. ¿Ilán ang mg̃a ayos na ginágamit sa ating wikà?

N. Apat, katulad ng̃ sa kastilà: Pangbadyá (ó infinitivo), panghiwatig (ó indicativo), pang-utos (ó imperativo) at pangsukob (ó subjuntivo).

G. ¿Anó ang ipinahahayag ng̃ ayos pangbadyá?

N. Ang pangbadyá ay nakákawangkîng totoó ng̃ mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo) na may hugis pangwatas at siyáng pinanggagaling̃an ng̃ ibá’t ibáng ayos, hal.: Sumulat, magtago, manglibák, mahinog. Dapat mabatíd na ang ayos na itó ay hindî maáarìng magbadyá ng̃ panahón, ng̃ bilang ni ng̃ katawán (ó persona).

G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ ayos panghiwatig?

N. Ang panghiwatig ay nagpapahayag ng̃ lubós, malayà at tápatang kátuturán ng̃ pangwatas, na hindî nang̃áng̃ailang̃an ng̃ anó mang tulong ng̃ ibá, at dahil dito kung kayâ siyáng lalòng madalás gamitin kay sa ibá, hal.: Akó’y bumabasa, siyá’y sumusulat, tayo’y nang̃ing̃isdâ, silá’y nang̃agsasaing.

G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ ayos pang-utos?

N. Ang pang-utos ay nagbabadyá ng̃ pag-úutos, panunuyò, pang̃ang̃aral ó pagpapahintulot; hal.: bumasa ka, mang̃usá tayo, tumakbó kayó.

G. ¿Anó namán ang sinasabi ng̃ ayos pangsukob?

N. Ang pangsukob ay hindî nagbabadyá ng̃ anó mang kátuturán kung sa kanyáng sarili lamang kundî nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ kapwà pangwatas, at ginágamit kailan ma’t nagsasaysáy ng̃ pagnanais ó pakikibagay (ó condicional), hal.: Kung susulat siyá ay sabihin mo sa akin, kung nang̃ung̃usap ka’y nagagalit akó.

SA MG̃A PANAHÓN NG̃ PANGWATAS

G. ¿Anó ang mg̃a panahón ng̃ pangwatas (ó tiempos del verbo)?

N. Tinátawag na mg̃a panahón ng̃ pangwatas, yaóng ibá’t ibáng panig ng̃ pagbabaybáy (ó conjugación) na nagpapakilala ng̃ panahóng ginagawâ ó nangyayari ang kátuturán ng̃ pangwatas.

G. ¿Ilán ang mg̃a panahón ng̃ pangwatas na dapat gamitin?

N. Ang mg̃a panahóng itó, kung talagáng titiyaking maigi ay may tatló lamang na siyáng matatawag na ganáp: ang kasalukuyan (ó presente), ang nakaraán (ó pasado) at haharapín (ó venidero), ng̃unì’t itóng dalawáng náhuhulí ay hinahatì pa sa ibá’t ibáng bahagi.

G. ¿Ilán ang mg̃a panahóng sakláw ng̃ ayos panghiwatig (ó modo indicativo)?

N. Sa Wikàng Tagalog ay apat lamang: kasalukuyan (ó presente), nakaraán (ó pretérito perfecto), nakaraán na (ó pretérito pluscuamperfecto) at haharapín (ó futuro). Sa ibáng pangwatas ay may isá pang panahóng idinaragdág na tinátawag na kararaán pa (ó pretérito imperfecto).

G. ¿Anó ang ipinahahayag ng̃ kasalukuyan ng̃ panghiwatig (ó presente de indicativo)?

N. Ang kasalukuyan ng̃ panghiwatig ay nagbabadyáng ang kátuturán ng̃ pangwatas ay ginaganáp, ginagawâ ó nangyayari sa ng̃ayón, hal.: Akó’y bumabasa, siyá’y sumusulat, silá’y naglalarô.

G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ nakaraán (ó pretérito perfecto)?

N. Ang nakaraán ay nagsasaysáy na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay nangyari ó lumipas na, hal.: Siyá’y nag-aral, akó’y natulog, tayo’y naglakád.

G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ nakaraán na (ó pluscuamperfecto)?

N. Ang nakaraán na, ay nagbabadyá na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay nangyari na, higít pa sa panahóng nakaraán; hal.: nakasulat na akó nang dumating ang liham; nang umulán ay nakapaligò na siyá.

G. ¿Anó ang sinasabi ng̃ panahóng haharapín (ó futuro)?

N. Ang haharapín ay nagsasaysáy na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay mangyayari, gagawín ó gaganapín, hal.: Akó’y mang̃ing̃isdâ, siyá’y maglalakbáy, tayo’y magpupulong.

G. ¿Ilán ang panahóng sakláw ng̃ ayos pang-utos (ó modo imperativo)?

N. Íisá pò lamang, at ang isáng itó’y tinátawag na kasalukuyan (ó presente), sapagkâ’t ang salitâng nagbabadyá ng̃ pag-úutos, panunuyò, at ibá pa ay sápilitáng na sa panahóng násabi, kahì’t na ang pag-úutos na itó at panunuyò ay ginaganáp ó gaganapín pagkátapos; hal.: Itóng sulat ay dalhín mo ng̃ayón, ó itóng sulat ay dalhín mo bukas. Dapat matantô na ang panahóng itó ay walâng unang katawán, (ó primera persona) sapagkâ’t hindî mangyayari kailan man na ang isáng nag-úutos ay mag-utos sa kanyáng sarili.

G. ¿Ilán ang panahóng sakláw ng̃ ayos pangsukob (ó modo subjuntivo)?

N. Tatló lamang: kasalukuyan (ó presente), nakaraán (ó pasado) at haharapín (ó futuro).

G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ panahóng kasalukuyan?

N. Ang nagbabadyá ng̃ ginaganáp ó nangyayari sa ng̃ayón kailan ma’t nagkakahulugán ng̃ pagnanais ó pakikibagay, hal.: Kung bumabasa akó ay sumusulat ka; kung kumakain ka ay huwág kang maglalarô.

G. ¿Anó ang ipinahahayag ng̃ panahóng nakaraán?

N. Ang panahóng nakaraán ay nagpapahayag na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay nangyari na, at nagkakahulugán ng̃ pagnanais ó pakikibagay; hal.: bumasa ka sana at akó’y babasa rin; kung ikáw’y lumakad ay nakita mo sana ang prusisión.

G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ panahóng haharapín?

N. Ang panahóng haharapín ay nagbabadyáng ang kátuturán ng̃ pangwatas ay mangyayari ó gagawín, at nagkakahulugán ng̃ pagnanasà ó pakikibagay; hal.: kung áalís ka’y sabihin mo sa akin; kung babasa ka ay bumasa ka ng̃ marahan.

SA MG̃A BILANG AT SA MG̃A KATAWÁN

G. ¿Anó ang bilang ng̃ pangwatas (ó número del verbo)?

N. Bilang ng̃ pangwatas ang nangyayaring pagkakabagobago na nagbabadyá kung ang pang̃ulo (ó sujeto) ay náuukol sa isá ó maraming tao ó bagay.

G. ¿Ilán itóng mg̃a bilang ng̃ pangwatas?

N. Dalawá, kaparis ng̃ ibáng bahagi ng̃ kaisipán: bilang na íisá at bilang na dalawá ó marami. Kung tumutukoy lamang sa isáng tao ó bagay ay dapat gamitin ang bilang na íisá, gaya ng̃ Si Pedro ay bumabasa, si Lucio ay sumusulat. Kung bumabanggít namán sa dalawá ó maraming tao ó bagay, ay dapat gamitin ang bilang na dalawá ó marami, gaya ng̃ tayo ay kumain, silá’y maglutò.

G. ¿Anó ang katawán (ó persona) sa urì ng̃ Balarilà?

N. Tinátawag na katawán ang alín mang salitâng pangdiwà (ó sustantivo) ó pangtayô (ó pronombre) na siyáng pang̃ulo (ó sujeto) ng̃ pangwatas.

G. ¿Ilán ang mg̃a katawán?

N. May anim na lahát: tatló ang náuukol sa bilang na íisá: akó, ikáw at siyá; hal.: Akó’y bumabasa; ikáw’y sumusulat; siyá’y naglalarô; at tatló rin ang sa dalawá ó marami: tayo ó kamí, kayó at silá, hal.: tayo ó kamí ay nag-áaral, kayó’y naglulutò, silá’y lumálakad. Dapat matantô na ang ikáw ay nagigíng ka kailan ma’t náhuhulí sa pangwatas, gaya ng̃ ikáw’y sumusulat, ó sumusulat ka.

VIII KABANATA
Ang pangbalak na anyông “UM”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông um?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông um ang pangwatas na may pangsing̃it ó pang-angkáp na um sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagaháng tagláy ng̃ anyông itó?

N. Malakí pò, sapagkâ’t sa kanyá nanggagaling ang lubhâng maraming pangwatas na tagalog na siyáng nagbibigáy kápakanán sa ating mg̃a salitâ, at dahil dito kung kayâ ang um ay dapat ibilang sa isáng mahalagá at pang̃ulong anyô sa ating wikà.

G. ¿May iláng hugis (ó forma) itóng anyông um?

N. Dalawá: Una, kung ang um ay nákukulóng ng̃ dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ salitâng ugát na nagsisimulâ sa pangtinig (ó consonante); at ikalawá, kung naáangkáp sa salitâng ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal).

MG̃A TUNTUNIN SA PAGBABAYBÁY

G. ¿Paano ang pagbabaybáy (ó conjugación) sa unang hugis ng̃ anyông “um”?

N. Bago tumung̃o sa pagbabaybáy ay kailang̃an munang matantô ang mg̃a tuntunin nitó, at itóng mg̃a sumúsunód:

Una.—Ang pangbadyá (ó infinitivo) ay binubuô ng̃ salitâng ugát na nagsisimulâ sa pangtinig at ng̃ anyông “um” na isinising̃it itó sa unang dalawáng titik niyón, gaya ng̃ sumulat, gumamót, lumayô.

Ikalawá.—Ang panahóng kasalukuyan ng̃ panghiwatig (ó presente de indicativo) ay binubuô ng̃ pangbadyá at inúulit ang unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya ng̃ sumusulat, gumagamót, lumalayô.

Ikatló.—Ang panahóng nakaraán (ó tiempo pasado) ay katulad din ng̃ pangbadyá, na, binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pangsing̃it na um gaya ng̃ sumulat, gumamót, lumayô.

Ikaapat.—Ang panahóng nakaraán na (ó pluscuamperfecto) ay may dalawáng paraán ng̃ pagbubuô: una, ináangkapán ng̃ naka ang salitâng ugát at sa hulí’y dinaragdagán ng̃ na gaya ng̃ nakasulat na, nakagamót na, nakalayô na; at ikalawá, ang pangbadyá at dinaragdagán pa sa hulí ng̃ na, gaya ng̃ sumulat na, gumamót na, lumayô na.

Ikalimá.—Ang panahóng haharapín (ó futuro) ay binubuô ng̃ salitâng ugát at ang pag-ulit ng̃ unang pantíg nitó, gaya ng̃ susulat, gagamót, lalayô.

Ikaanim.—Ang pang-utos (ó imperativo) ay ang ginágamit sa pangbadyá ó kayâ’y ang ugát na sining̃itan ng̃ um sa unang pantíg nitó; gaya ng̃ sumulat, gumamót, lumayô.

Ikapitó.—Ang panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob (ó presente de subjuntivo) ay binubuô ng̃ kasalukuyan sa panghiwatig at sakâ pinang̃ung̃unahan ng̃ salitâng kung; gaya ng̃ kung sumusulat, kung gumagamót, kung lumalayô.

Ikawaló.—Ang panahóng nakaraán (ó tiempo pasado) ay binubuô ng̃ nakaraán sa panghiwatig at sa una’y nilálagyán ng̃ kung; gaya ng̃ kung sumulat, kung gumamót, kung lumayô.

Ikasiyám.—Ang panahóng haharapín (ó tiempo futuro) ay binubuô ng̃ haharapín sa panghiwatig at sa una’y dinaragdagán ng̃ kung; gaya ng̃ kung susulat, kung gagamót, kung lalayô.

G. Ng̃ayóng máitatág na ang mg̃a tuntunin ukol sa unang hugis ng̃ anyông um, ¿paano ng̃â ang kanyáng pagbabaybáy?

N. Sang-ayon sa mg̃a tuntuning náilagdâ ay dapat baybayín ang unang hugis ng̃ um na siyáng isinising̃it sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát na nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante) sa paraáng sumúsunód. Ilagáy na halimbawà ang ugát na sulat at sing̃itan natin ng̃ um ang unang pantíg nitó, na nagigíng pangwatas na sumulat.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “UM”

Unang hugis.

Ayos.	Panahón.	Pagbaybáy.
Pangbadyá		Sumulat.
Panghiwatig	Kasalukuyan	Sumusulat.
„	Nakaraán	Sumulat.
„	Nakaraán na	{ Nakasulat na.
		{ Sumulat na.
„	Haharapín	Susulat.
Pang-utos		Sumulat.
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung sumusulat[13].
„	Nakaraán	Kung sumulat[14].
„	Haharapín	Kung susulat.

G. ¿Paano namán ang mg̃a tuntunin ng̃ pagbabaybáy sa ikalawáng hugis ng̃ anyông um?

N. Ang mg̃a tuntuning ginamit sa pagbabaybáy sa unang hugis ay katulad din nitóng ikalawá, ng̃unì’t ang kauntîng kaibhán lamang ay iniáangkáp dito ang um sa mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal) samantalàng doó’y isinising̃it. Baybayín natin ang ugát na ibig sang-ayon sa ikalawáng hugis ng̃ anyông um, sa makatwíd ang pangwatas na umibig.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “UM”

Ikalawáng hugis.

Ayos.	Panahón.	Pagbaybáy.
Pangbadyá		Umibig.
Panghiwatig	Kasalukuyan	Umíibig.
„	Nakaraán	Umibig.
„	Nakaraán na	{ Nakaibig na.
		{ Umibig na.
„	Haharapín	Íibig.
Pang-utos		Umibig.
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung umíibig.
„	Nakaraán	Kung umibig.
„	Haharapín	Kung íibig.

G. ¿Anó ang dapat ipaalaala ukol sa anyông um?

N. Na, ang anyông um magíng sa una at ikalawáng hugis, sa iláng lálawigang nagsasalitâ ng̃ Wikàng Tagalog ay ginagawâng na sa panahóng kasalukuyan, hal.: Si Pedro ay násulat, siyá’y nábulong, akó’y náinóm sa lugál na sabihing sumusulat, bumubulóng at umíinóm.

G. ¿Anó pa ang mg̃a kabaguhang nangyayari ukol sa um?

N. Bukód sa mg̃a tuntunin nang náilagdâ ukol sa pagbabaybáy, ay mayroón pang isáng paraáng sinúsunód na siyáng másasabing tang̃ì ó bukód na tang̃ìng mangyayari kailan ma’t ang pangwatas ay may dalawáng pantíg at nagpapásimulâ sa titik na b, k ó p, na, alín man sa mg̃a itó’y nagigíng m kung sa pangbadyá (ó infinitivo) at pang-utos (ó imperativo), at nagigíng n kung sa kasalukuyan at nakaraán ng̃ panghiwatig (ó indicativo). Ang ibáng mg̃a panahón ay sinúsunód ang dating tuntunin. Halimbawà itóng sumúsunód:

Ugát	Pangbadyá	Pang-utos	Kasalukuyan	Nakaraán
Bihag.	Mihag.	Mihag.	Nínihag.	Nihag.
Kuha.	Muha.	Muha.	Núnuha.	Nuha.
Payag.	Mayag.	Mayag.	Nánayag.	Nayag.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “UM”

G. ¿Kailán ginágamit ang pang̃ulong anyông itó?

N. Sa ibá’t ibáng pangkát na náuuwî sa sarìsarìng bagay. Náritó ang mg̃a tuntuning sumúsunód ukol sa kanyáng paggamit:

I.—Sa pagpapahayag ng̃ pagbabago ng̃ anó man, hal.: pumutî, umitím, pumulá, lumakí, lumiít, umuntî, tumaás, bumabà, atbp.

II.—Sa pagsusulit ng̃ pagbabago ng̃ katawán ng̃ tao ó hayop, hal.: pumayát, tumabâ, umunlád, lumakí, tumaás, tumangkád, pumandák, gumalíng, lumubhâ, sumamâ, bumuti, atbp. Ang ilán nitó’y ginágamit sa mag, gaya ng̃ magbuntís, maghirap, maglubhâ atbp.

III.—Sa pagsasaysáy ng̃ kilos na kinukusà ng̃ tao, hal.: lumakad, tumakbó, gumapang, tumaób, dumapâ, tumagilid, umupô, lumuhód, tumindíg, tumihayà, tumalón, lumusong, lumang̃óy, lumuksó, atbp.

IV.—Sa pagsasabi ng̃ mg̃a katutubòng gawî ng̃ katawán, hal.: lumuhà, umiyák, tumang̃is, dumahák, lumurâ, sumuka, kumain, lumamon, uminóm, lumagók, kumamot, humikáb, bumahín, atbp.

V.—Sa pagbabadyá ng̃ mg̃a sariling gawî ng̃ damdamin kung sinasadyâ, hal.: tuming̃in, duminíg, umamóy, lumasáp, numamnám, humipò, dumumí, atbp. Ang ilán nitó’y ginágamit sa mag, gaya ng̃ magmasíd, magmalas, atbp.

VI.—Sa pagsusulit ng̃ kusàng pagsirà, paglupít ó pagsakít, hal.: pumatáy, sumugat, sumunog, sumirà, gumibâ, bumasak, bumalì, sumuntók, pumutók, kumurót, kumalabít, tumampál, sumikad, sumipà, atbp.

VII.—Sa pagpapahayag ng̃ sarìsarìng katayùán ng̃ halaman, hal.: tumubò, sumuplíng, sumibol, lumitáw, lumakí, tumaás, lumagô, lumusóg, tumabâ, umunlád, umusbóng, sumang̃á, sumariwà, atbp. Ang ilán nitó’y ginágamit sa mag, mang ó ma, gaya ng̃ mag-ugát, mamulaklák, maunsiyamî, atbp.

VIII.—Sa pagsasaysáy ng̃ ibá’t ibáng kilos ó galáw ng̃ tubig, hal.: bumukál, bumalong, lumakí, bumuhâ, lumiít, kumati, umalon, tumapon, umagos, tumilansík, atbp.

IX.—Sa pagsasabi ng̃ paggawâ ng̃ anó man sa ibá, hal.: gumupít, gumamót, kumamot, sumukláy, umahit, kumapit, tumang̃an, humilot, atbp.

X.—Sa pagsasaád ng̃ mg̃a kilos na may tinatanggáp ang kumikilos ó ang gumagawâ, hal.: umutang, bumilí, umabót, humuli, sumunggáb, dumaklót, kumuha, tumanggáp, atbp.

XI.—Sa pagbabadyá ng̃ mg̃a kilos ng̃ dalawá, kailan ma’t tumutukoy lamang sa íisá, hal.: sumama, sumabáy, sumunód, sumalo, sumunò, tumirá, atbp. Kung bumabanggít sa dalawá ay ginágamit sa anyông mag, gaya ng̃ magsama, magsabáy, magsunód, magsalo, atbp.

XII.—Sa pagsusulit ng̃ lagáy ng̃ panahón at ng̃ lakad ng̃ ibá’t ibáng tangláw sa kalang̃itán, hal.: umaraw, umulán, umumaga, tumanghalì, humápon, gumabí, humatinggabí, sumikat, sumilang, lumiwanag, dumilím, kumulimlím, kumisláp, numingníng, atbp. Tumutukoy rin kung minsan sa mg̃a anyông mag at mang, paris ng̃ magdilím, mamanaag, atbp.

XIII.—Sa pagsasaád ng̃ mg̃a katutubòng pangyayari sa pang̃anorin at sa katalagahán, hal.: humang̃in, bumagyó, umulán, umambón, kumidlát, kumulóg, lumindól, atbp.

XIV.—Sa pagsasaysáy ng̃ pagsigíd ó pagkagát ng̃ anó mang hayop, hal.: kumagát, sumigíd, tumukâ, sumakmál, pumupog, kumamot, sumuwák, sumipà, atbp.

XV.—Sa pagsasabi ng̃ mg̃a sigáw ó huni ng̃ anó mang hayop, hal.: sumigáw, humuni, umung̃al, tumahól, ng̃umiyáw, tumilaok, sumiyáp, kumakag, atbp.

XVI.—Sa pagbabadyá ng̃ mg̃a sarìsarìng pagtugtóg ó pag-awit na ginagawâ ng̃ tao sa sarili niyá ó sa ibá’t ibáng kasangkapan, hal.: umawit, kumantá, tumugtóg, humihip, tumipâ, sumutsót, pumito, atbp.

XVII.—Sa pagsusulit ng̃ nahihinggíl sa poók ó dako, hal.: lumapit, lumayô, gumitnâ, tumabí, dumoón, dumito, dumiyán, pumarito, pumaroón, pumarini, pumariyán, atbp.

XVIII.—Sa paggamit ng̃ ibá’t ibáng hugis ng̃ kasangkapan sa paggawâ ng̃ anó man, hal.: sa baríl ay bumaríl, sa sibát ay sumibát, sa sumpít ay sumumpít, sa bató ay bumató, sa lagarì ay lumagarì, sa paít ay pumaít, sa guntíng ay gumuntíng, sa tabò ay tumabò, sa saguwán ay sumaguwán, sa timbâ ay tumimbâ, atbp.

TALABABÂAN

[13] Dapat alamíng sa panahóng itó ay maáarì ring gamitin ang pag, pagkâ, kapág at kapagkâ, baga ma’t ang kung ay siyáng angkáp na angkáp na gamitin.

[14] Sa mg̃a panahóng nakaraán at haharapín nitóng pangsukob ay maáarì namáng sundán ng̃ sana ó disin.

IX KABANATA
Ang pangbalak na anyông “MAG”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông mag?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông mag ang pangwatas na may pang-angkáp na mag sa salitâng ugát.

G. ¿Mahalagá rin bagá ang anyông itó na paris ng̃ um?

N. Kung ang um ay may mataás na urì at lubhâng makabuluhán sa ating mg̃a pangwatas gayón sa ating wikà, ang mag namán ay mayroóng ding urìng dakilà at káhalagaháng tagláy; kayâ’t ang mag ay nábibilang na pang̃alawá ng̃ um.

MG̃A PANUTO SA PAGBABAYBÁY

G. ¿Paano ang mg̃a tuntuning sinúsunód sa pagbabaybáy nitóng anyông mag?

N. Ang mg̃a panuto ó pátakaráng dapat sundín sa pagbabaybáy ay itóng mg̃a sumúsunód:

Una.—Ang pangbadyá (ó infinitivo) ay binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na mag, gaya ng̃ MAGlarô, MAG-isip, MAGnasà.

Ikalawá.—Ang panahóng kasalukuyan ng̃ panghiwatig (ó presente de indicativo), ang mag ay dapat gawíng nag at ulitin ó dalawahín ang unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya ng̃ naglalarô, nag-íisip, nagnanasà.

Ikatló.—Ang panahóng nakaraán ay binubuô ng̃ salitâng ugát at sakâ nag na siyáng nagíng kapalít ng̃ mag, gaya ng̃ naglarô, nag-isip, nagnasà.

Ikaapat.—Ang panahóng nakaraán na ay may dalawáng kaparaanán ng̃ pagbubuô: una, ang pangbadyáng mag ay dapat gawíng pag at sakâ angkapán ng̃ naka bago sa hulí’y dinaragdagán ng̃ na, gaya ng̃ nakapaglarô na, nakapag-isip na, nakapagnasà na; at ikalawá, ang panahóng nakaraán at sakâ dinaragdagán sa hulí ng̃ na, gaya ng̃ naglarô na, nag-isip na, nagnasà na.

Ikalimá.—Ang panahóng haharapín ay binubuô ng̃ pangbadyá at sakâ inúulit ó dinadalawá ang unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya ng̃ maglalarô, mag-iisip, magnanasà.

Ikaanim.—Ang pang-utos (ó imperativo) ay katulad din ng̃ pangbadyá ó kayâ’y ang ugát na inangkapán ng̃ mag, gaya ng̃ maglarô, mag-isip, magnasà.

Ikapitó.—Ang panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob (ó presente de subjuntivo) ay binubuô ng̃ kasalukuyan sa panghiwatig at sakâ pinang̃ung̃unahan ng̃ kung, gaya ng̃ kung naglalarô, kung nag-íisip, kung nagnanasà.

Ikawaló.—Ang panahóng nakaraán ay binubuô ng̃ nakaraán sa panghiwatig at nilálagyán sa una ng̃ kung, gaya ng̃ kung naglarô, kung nag-isip, kung nagnasà.

Ikasiyám.—Ang panahóng haharapín ay binubuô ng̃ haharapín sa panghiwatig at sakâ nilálagyán sa una ng̃ kung, gaya ng̃ kung maglalarô, kung mag-iisip, kung magnanasà.

G. ¿Paano ng̃ayón ang hugis ng̃ pagbabaybáy ng̃ anyông mag?

N. Sang-ayon sa mg̃a náilagdâng tuntunin ay dapat baybayín sa kaparaanáng sumúsunód. Ilagáy na halimbawà ang ugát na larô at angkapán itó ng̃ mag, na nagigíng pangwatas na maglarô.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “MAG”

Ayos.	Panahón.	Pagbaybáy.
Pangbadyá		Maglarô.
Panghiwatig	Kasalukuyan	Naglalarô.
„	Nakaraán	Naglarô.
„	Nakaraán na	{ Nakapaglarô na.
		{ Naglarô na.
„	Haharapín	Maglalarô.
Pang-utos		Maglarô.
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung naglalarô.
„	Nakaraán	Kung naglarô.
„	Haharapín	Kung maglalarô.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “MAG”

G. ¿Kailan dapat gamitin ang anyông “mag” na siyáng ikalawáng pang̃ulo ng̃ mg̃a anyông pangbalak?

N. Sa mg̃a bagay at kaparaanáng sumúsunód:

I.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagtatapon, pagbibiyayà ó pagpapahayag, hal.: magtapon, maglabás, magbigáy, magkaloób, magbiyayà, magtulot, magsulit, magsalitâ, magsaysáy, magtalumpatì, magpahayag, atbp.

II.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkilos ó paggaláw na ginagawâ sa ibá, hal.: mag-alís, maglagáy, maglapit, maglayô, magpanhik, magpanaog, atbp. Kung ang pagkilos ó paggaláw na itó’y ibinabagay lamang sa sarili ay dapat iukol sa um, hal.: umalís, lumagáy, lumapit, lumayô, pumanhík, pumanaog, atbp.

III.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkilos ó paggawâ na ginaganáp ng̃ sino man sa kaniyáng sarili, hal.: mag-ahit, maggupit, maghilamos, maghugas, magsukláy, atbp.

IV.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagsusuút ó ng̃ paggamit sa katawán na nanggaling sa mg̃a ng̃alan ng̃ kasúutan, hal.: sa barò ay magbarò, sa salawál ay magsalawál, sa tapis ay magtapis, sa singsing ay magsingsing, sa hikaw ay maghikaw, sa salakót ay magsalakót, sa payong ay magpayong, sa tungkód ay magtungkód.

V.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagigíng anó man na nagbuhat sa mg̃a ng̃alan ng̃ katungkulan, na lalòng kapit na kapit sa mg̃a salitâng hirám, hal.: magdiputado, (diputado); mag-abogado, (abogado); maggobernador, (gobernador); maggurò, (gurò); magmédiko, (médiko); atbp.

VI.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggawâ ng̃ anó mang lutò na nagbuhat sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo), hal.: sigáng, magsigáng; paksíw, magpaksíw; gulay, maggulay; kanin, magkanin; gisá, maggisá; lutò, maglutò; ihaw, mag-ihaw; bagong, magbagong; atbp.

VII.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggamit, na nanggaling sa mg̃a pangdiwà (ó sustantivo), hal.: sukà, magsukà; patís, magpatís; asín, mag-asín; ulam, mag-ulam; atbp.

VIII.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagtatangkilik ó paggawâ ng̃ anó man na nanggaling sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo), hal.: bahay, magbahay; aklát, mag-aklát; prinsá, magprinsá; asarol, mag-asarol; pisì, magpisì; katám, magkatám; susì, magsusì; atbp.

IX.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ sumakáy ó maglakbáy na nagbubuhat sa mg̃a pang̃alan ng̃ sasakyán, hal.: bangkâ, magbangkâ; trambia, magtrambia; tren, magtren; bapor, magbapor; globo, magglobo; karitón, magkaritón; atbp.

X.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pakikipanig ó pakikitulad sa asal at kasúutan ng̃ mg̃a bansá, bayan ó lahì na nang̃agsipagbuhat sa mg̃a ng̃alan ó kátawagán ng̃ mg̃a itó, hal.: amerikano, mag-amerikano; kastilà, magkastilà; intsík, mag-intsík; atbp.

XI.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ anó man sang-ayon sa ugát na tagláy, na nanggagaling sa mg̃a salitâng hirám, hal.: sombrero, magsombrero; tsikolate, magtsikolate; misa, magmisa; martilyo, magmartilyo; asukal, mag-asukal; atb.

XII.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ mg̃a kilos ng̃ dalawá kung ang mg̃a itó’y nábabanggít kapwà, hal.: magkita, mag-usap, mag-away, magtalo, magsama, magpulong, magyakap, atbp. Kung bumabanggít sa tatló ó marami ay dapat ulitin ang buông ugát ó ang dalawáng pantíg nitó, at ang mag ay dapat ilagáy na palagì sa pang-angkáp; hal.: magkitakita, magtalotalo, magyakapyakap, atbp.

XIII.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggagawàan ó pagkikilusán ng̃ dalawá magíng sa anó man tumutukoy, at sa mg̃a pangwatas na itó’y dapat na sugpung̃án ng̃ an ó han, hal.: mag-aliwan, magyakapán, magsintahan, magsayahan, magtuksuhan, magtawanan, atbp. Upáng tumukoy sa tatló ó marami ay dinadalawá ang ugát, hal.: mag-alíwalíwan, magtuksútuksuhan, magyakápyakapan. Ukol sa hulíng bagay na itó ay may isá pang paraáng ginagawâ, at itó’y ang paglalagáy sa bilang na dalawá ó marami (ó número plural) ng̃ pangwatas, hal.: mang̃ag-aliwan, mang̃agtuksuhan, mang̃agyakapan.

XIV.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkukunwarî ó pagdadahilán, at ang pagbubuô nitó’y dinadalawá ó inúulit ang salitâng ugát na may dalawáng pantíg na ináangkapán ng̃ mag at sinusugpung̃án ng̃ an ó han; hal.: magbulagbulagan, magsakítsakitan, mag-iyakiyakan, atbp. Kung may tatlóng pantíg ay dapat ulitin lamang ang unang pantíg at ang unang dalawáng titik ng̃ ikalawáng pantíg ng̃ ugát, hal.: maghimuhimutukan.

XV.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagmamayabáng ó pamamarali ó pagsasayá na nagbubuhat sa mg̃a salitâng pangturing (ó adjetivo) na inangkapán ng̃ ma, hal.: magmabutí, magmataás, magmalakí, magmarunong, magmabihís, magmagilás, magmasayá, magmagalák, atbp.

XVI.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ mg̃a kilos na pagpaparami ó pagpapalabis, na kung sa um ay nagkakahulugán ng̃ íisá, at ang mg̃a pangwatas na itó’y dapat bigkasíng mariín sa hulíng pantíg; hal.: sumulat, magsulát; tumawa, magtawá; bumasa, magbasá; atbp. Ng̃unì’t kinakailang̃ang ulitin ó dalawahín ang unang pantíg ng̃ ugát ng̃ iláng pangwatas ng̃ um, hal.: bumilí, magbibilí; tumakbó, magtatakbó; atbp.

XVII.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagdaragdág ó pagpapalawig, kailan ma’t dinadalawá ó inúulit ang salitâng ugát, hal.: magkuròkurò, magnilaynilay, magdilìdilì, mag-isipisip.

XVIII.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paglalakip ng̃ dalawá ó ang náuukol sa mg̃a kamag-anak, katoto, kapanalig, hal.: mag-amá, mag-iná, mag-anák, magbiyanan, magkaibigan, magkatoto, magbayáw, atbp.

XIX.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagpípitagan ó pag-áanyayà, kailan ma’t dalawá ang tinutukoy, hal.: magpugay, magkamáy, magyakap, magpaalam, mag-anyayà, magyakag, magyayâ, atbp.

XX.—Sa mg̃a bilang na marami kung ipinangbabahagi sa hanáy, pulutóng ó tumpók, at sa bagay na itó ay inúulit ang unang dalawáng pantíg kahì’t na magkaroón itó ng̃ pantíg na dalawá ó tatló, hal.: mag-isáisá, magdaládalawá, maglimálimá, atbp.

XXI.—Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ ibá’t ibáng kilos ng̃ paghahalaman ó pagtataním kailan ma’t tumutukoy sa pagkakaroón, hal.: magtaním, magpunlâ, mag-usbóng, magsang̃á, magbung̃a, magdilíg, mag-ugát, magdahon, atbp.

XXII.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa m na hindî maáarìng baybayín sa um, ay ginagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ mag, hal.: magmatá, magmasíd, magmalas, magmana, atbp.

XXIII.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa w na hindî maáarìng baybayín sa um, ay ginagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ mag, gaya sa warì ay magwarì, sa wastô ay magwastô, sa wikà ay magwikà, sa wilíg ay magwilíg, sa walís ay magwalís, atbp.