Balarilang Tagalog

G. ¿Alín ang mg̃a pátakarán sa paggamit ng̃ anyông itó?

N. Sa mg̃a pangwatas natin na siyáng binubukalán ng̃ ating mg̃a salitâ, itóng mang ay isá sa mg̃a nagtatagláy ng̃ malakíng tulong, kayâ’t siyá ay nábibilang sa pang̃atló ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak. Ang anyông mang ay ginágamit dito sa mg̃a tuntuning sumúsunód:

I.—Ginágamit ang mang sa pagbabadyá ng̃ mg̃a gawâ ó kilos na karamihan, na nanggaling sa mg̃a ugát na binaybáy sa um at mag na íisá ang kahulugán, hal.: sa kain ay mang̃ain, sa pitás ay mamitás, sa kuha ay mang̃uha, sa buhay ay mamuhay, sa lurâ ay manglurâ, sa amóy ay mang̃amóy, sa paos ay mamaos, sa malát ay mamalát, atbp.

II.—Ang karamihan sa salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ ibá’t ibáng bagay ó gawàin ay binabaybáy rin dito sa mang, at kung gayó’y nagkakahulugán ng̃ pagtupád sa hawak na tungkulin, hal.: sa sing̃íl ay maning̃íl, sa tahî ay manahî, sa aral ay mang̃aral, sa kahoy ay mang̃ahoy, atbp.

III.—Ang mg̃a kasangkapang patalím ay binabaybáy sa mang na ang kahulugá’y gumamit ó magtagláy ng̃ náturang patalím, hal.: sa baríl ay mamaríl, sa kanyón ay mang̃anyón, sa sandata ay manandata, sa sundáng ay manundáng, sa palakól ay mamalakól, sa iták ay mang̃iták, sa tabák ay manabák, atbp.

IV.—Nagagawâ ring pangwatas dito sa mang ang mg̃a ng̃alan ng̃ táhanan, bayan, bundók, bukid, atbp. na ang kahulugá’y manirahan ó mamuhay ó maglakbáy, hal.: sa bayan ay mamayan, sa bundók ay mamundók, sa bahay ay mamahay, sa bukid ay mamukid, sa parang ay mamarang, sa gubat ay manggubat, atbp.

V.—Dito sa mang ay nagagawâ ring pangwatas ang iláng ng̃alan ng̃ sasakyán na ang kátuturá’y maglakbáy sa pamamagitan ng̃ náturang sasakyán, hal.: sa bangkâ ay mamangkâ, sa kalesa ay mang̃alesa, sa kiles ay mang̃iles, sa kabayo ay mang̃abayo, sa karo ay mang̃aro, atbp.

VI.—Ang mg̃a ng̃alan ng̃ kasúutan ay nagagawâ ring pangwatas sa anyông mang na ang kahulugá’y magsuút ó gumamit ó magtagláy, hal.: sa barò ay mamarò, sa salawál ay manalawál, sa panyô ay mamanyô, sa tapis ay manapis, sa salamín ay manalamín, atbp.

VII.—Ang mg̃a ugát na tumutukoy sa mg̃a bagay na matatagpùán sa dagat, ilog, bundók, bukid, atbp. ay nagagawâ ring pangwatas dito sa anyông mang, na, ang kahulugá’y mang̃asó, mang̃isdâ, humanap ó kumuha sang-ayon sa kápakanán ng̃ isá’t isá, hal.: sa duhat ay mangduhat, sa ibon ay mang̃ibon, sa isdâ ay mang̃isdâ, sa palakâ ay mamalakâ, sa palós ay mamalós, sa usá ay mang̃usá, atbp.

VIII.—Ang mg̃a kasangkapan sa paghuli ng̃ anó man ay ipinangwawatas din dito sa mang na ang kahulugá’y manghuli sa pamamagitan ng̃ náturang kasangkapan, hal.: sa bing̃uwít ay maming̃uwít, sa pukot ay mamukot, sa lambát ay manglambát, sa dala ay mangdala, sa salapáng ay manalapáng, sa kitáng ay mang̃itáng, sa baklád ay mamaklád, atbp.

IX.—Ginágamit din ang mang sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ paglulupít ó pananaksíl ng̃ isá sa isá, magíng itó’y ginanáp sa pamamagitan ng̃ patalím at magíng pamalò ó kamáy ng̃ tao, hal.: sa saksák ay manaksák, sa sakál ay manakál, sa bugbóg ay mangbugbóg, sa palò ay mamalò, sa tampál ay manampál, sa sipà ay manipà, sa tadyák ay manadyák, sa sakít ay manakít, sa kurót ay mang̃urót, sa suntók ay manuntók, atbp.

XVI KABANATA
Ang pangbalak na anyông “MA”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông ma?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông ma ang pangwatas na may pang-angkáp na ma sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagaháng tagláy nitóng ma?

N. Kung sa mg̃a anyông pangbalak ay lubhâng mahalagá ang um, mag at mang, itóng ma namá’y hindî magigíng hulí ni alang̃án sa kataasán ng̃ urì na kanyáng tagláy sa ating mg̃a pangwatas at sa ating mayamang salitâ, kayâ’t siyá’y nábibilang na isá sa mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak.

MG̃A PÁTAKARÁN SA PAGBABAYBÁY

G. Dito sa anyông ma, ¿alín namán ang mg̃a pátakaráng dapat taluntunín sa kanyáng pagbabaybáy?

N. Itóng pagbabaybáy sa anyông ma ay walâng pinag-ibhán halos ng̃ sa anyông mag, na walâng g, kayâ’t ang mg̃a tuntunin nitó’y siyáng dapat kásaligán ng̃ mg̃a pátakarán niyón, baga ma’t ang kahulugán ng̃ isá’t isá ay lubhâng nagkakalayô. Dapat matantô na ang anyông itó ay nailalagáy sa bilang na dalawá ó marami, at sa ganitó’y dinaragdagán ng̃ ng̃a sa pag-itan ng̃ anyông ma at ng̃ ugát sa lahát ng̃ panahón.

Sa pagbabaybáy ay kuning halimbawà ang pangwatas na mahigâ na nagbuhat sa ugát na higâ na inangkapán ng̃ anyông ma, at pag-agapayanin ang mg̃a bilang na íisá at dalawá ó marami.

PANGTIYÁK NG̃ ANYÔNG “MA”

G. ¿Alín ang pangtiyák na anyô nitóng ma?

N. Kung pakasusurìing maigi ang pangtiyák na anyô nitóng ma ay másasabing walâ, sapagkâ’t siyá gaya rin ng̃ um ay walâng katugmâ ó katapát na anyô na dî gaya ng̃ karamihan sa ating salitâ. Gayón man, ay mayroón siyáng pangtiyák, sapagkâ’t sa Wikàng Tagalog gaya na ng̃ násabi ang mg̃a pangbalak ay may katugmâng anyông pangtiyák. Ang katugmâ nitóng ma ay dalawá lamang: ang ika na tumutukoy sa dahilán ó panahón at ka-an na tumutukoy sa poók ó dako.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông ika?

N. Tinátawag na anyông ika ang pangwatas na may kaangkáp na ika sa salitâng ugát, gaya ng̃ ikasunog, ikabasag, ikahulog, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ masunog, mabasag at mahulog.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông ka-an?

N. Tinátawag na anyông ka-an ang pangwatas na may pang-angkáp na ka at may sugpóng na an, gaya ng̃ kahulugan, kabalian, katisuran na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ mahulog, mabalì at matisod.

G. Sa pagbabaybáy nitóng mg̃a pangtiyák ng̃ ma, ¿alínalín ang mg̃a tuntuning sinúsunód?

N. Ang pagbabaybáy sa ika ay dapat isalig ng̃ sa anyông i na dinagdagán lamang itó ng̃ ka, at ang sa ka-an ay dapat iayon ng̃ sa anyông an na inangkapán ng̃ ka. Kunin nating halimbawà ang mg̃a pangwatas na matisod at mahulog.

KÁGAMITÁN NITÓNG ANYÔNG “MA”

G. ¿Saánsaán ginágamit itóng anyông ma?

N. Ang talagáng kágamitán ng̃ anyông itó ay tumutukoy sa kilos ó galáw ng̃ sino man sa kanyáng sarili lamang na hindî maáarìng bumanggít ng̃ sa ibá. Ng̃unì’t nang ang pag-áaral ay lalòng lumiwanag, ay náritó ang mg̃a tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit.

I.—Ginágamit ang ma sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ mg̃a kasakunâang hindî sinasadyâ na nangyayari sa katawán ng̃ sino man, hal.: mahulog, matisod, mamatáy, madulás, malunod, marapâ, matumbá, mabunggô, masanggî, masaláng, masagasà, mabulag, mapilay, maulól, mabung̃ì atbp.

II.—Ginágamit ang ma sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ mg̃a pangyayaring katutubò sa damdamin na hindî kinukusà ó ginagawâ ng̃ pinangyayarihan, hal.: matakot, magitlá, mang̃iníg, magulat, masawan, masindák, malumbáy, malugód, magalit, mahiyâ, magulumihanan, magulantáng, atbp.

III.—Ginágamit din ang ma sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ kalagayan ng̃ sikmurà; hal.: mabusóg, magutom, mauhaw, masirà, atbp.

IV.—Sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ mg̃a kilos ó galáw ng̃ katawán na kusàng ginagawâ ng̃ sino man sa kanyáng sarili, hal.: maupô, mahigâ, matulog, magisíng, atbp. Ang ilán sa mg̃a itó’y ginágamitan ng̃ um at mag, gaya ng̃ lumakad, tumakbó, tumayô, magpasyál, atbp.

V.—Ang ma ay ginágamit din sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ mg̃a kasiràáng nangyayaring kusà sa mg̃a kasangkapang gamit ng̃ mg̃a tao, hal.: masunog, magibâ, maguhô, mabasag, madurog, mabalì, masirà, mawalat, mapunit, masirà, atbp.

VI.—Sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ mg̃a likás na kalagayan ng̃ mg̃a halaman ay ginágamit din ang ma, hal.: malantá, matuyô, maunsiyamî, mabulas, malagô, malusóg, mamatáy, masirà, malagót, mapatíd, atbp.

VII.—Ginágamit din ang ma sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man na siyáng nagigíng salitâng pangturing (ó adjetivo), hal.: sa samâ ay masamâ, sa buti ay mabuti, sa lakí ay malakí, sa liít ay maliít, sa taás ay mataás, sa babà ay mababà, sa layò ay malayò, sa lapit ay malapit, sa pulá ay mapulá, sa putî ay maputî, atbp.

VIII.—Ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man at sakâ angkapán ng̃ ma ay nagigíng pangdiwà na nagkakahulugán ng̃ karamihan, hal.: sa lang̃aw ay malang̃aw, sa lamók ay malamók, sa palay ay mapalay, sa bigás ay mabigás, atbp.

XVII KABANATA
Pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangbalak

Gurò. ¿Dapat bagáng baybayíng isáisá at italâng buông buô ang mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak?

Nag-aaral. Oo pò, lubhâng kinakailang̃ang baybayíng isáisá at buông itakdâ ang mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak na um, mag, mang at ma, sapagkâ’t lalòng líliwanag at lalòng dadalî ang pag-áaral ng̃ sino man sa Wikàng Tagalog, lubhâ pa’t kung isasagunitâng ang pag-áaral ng̃ wikàng itó ay bagong bago pa sa mg̃a damdamin natin. Sinabi kong ang pagtatalâ rito ng̃ mg̃a pagbabaybáy ay isáng paraáng ikalíliwanag at ikadadalî sa pag-áaral ng̃ sariling wikà, sapagkâ’t sa biglâng ting̃ín ng̃ isáng nag-aaral ay maliwanag na mamamasdán at malilirip ang ibá’t ibáng sangkáp ng̃ pangwatas gaya ng̃ mg̃a ayos (ó modo), mg̃a panahón (ó tiempo), mg̃a bilang (ó número) at mg̃a katawán (ó persona), gayón ang ibá’t ibáng hugis ng̃ mg̃a anyô gaya ng̃ um, mag, mang at ma na kung dî paggugugulan ng̃ pagwawarìwarì ay malapit mahulog sa pagkakámalî ó kayâ’y sa pagkakálahóklahók ó pagkakásamasama.

Náritó ng̃â ang mg̃a pagbabaybáy sa um, mag, mang at ma na dapat pamagatáng una, ikalawá, ikatló at ikaapat na pagbabaybáy na náuukol sa bawà’t isá.

HUWARAN NG̃ UNANG PAGBABAYBÁY

HUWARAN NG̃ IKALAWÁNG PAGBABAYBÁY

HUWARAN NG̃ IKATLÓNG PAGBABAYBÁY

HUWARAN NG̃ IKAPAT NA PAGBABAYBÁY

TALABABÂAN

[16] Dapat mabatíd na ang mg̃a katawáng itó ay na sa pangtukoy, at dapat ding matantô na ang mg̃a násabing katawán ay maáarìng mapauná ó mapahulí sa pangwatas, liban lamang sa pang-utos na lagìng ipinagpapahuli.

[17] Sa ikalawáng katawáng itó, ang na ay náhuhulí sa ka, baga ma’t maáarì ring iuná dito, at kung magkaganitó’y ang ká ay dapat gawíng ikáw, sa makatuwíd ay nakasulat na ikáw.

[18] Gaya na ng̃ násabi, itóng pang-utos ay walâng unang katawán, sapagkâ’t hindî mangyayaring ang isáng nag-úutos ay mag-utos sa kanyáng sarili.

[19] Sa panahóng itó, ay maáarì ring gamitin ang pag, pagkâ, kapág at kapagkâ, sa lugál ng̃ kung, (gaya na ng̃ ipinaliwanag) baga ma’t itó’y siyáng angkáp na angkáp at malimit gamitin.

[20] Dito sa panahóng nakaraán at gayón sa haharapín ng̃ ayos pangsukob ay maáarìng lagyán sa hulí ng̃ sana ó disin, gaya nang ipinatalastás.

XVIII KABANATA
Pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangtiyák

Gurò. ¿Kailang̃an din kayâng baybayín buông buô ang mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák?

Nag-aaral. Kailang̃an din pò, at hindî lamang ang mg̃a pangtiyák na in, i at an kundî patí ang mg̃a katugmâ ng̃ mg̃a anyông um, mag, mang at ma, ay dapat ding baybayíng isáisá, upáng ganáp na mákilala ang mg̃a galáw ó pagkakabagobago ng̃ ating mg̃a pangwatas, sapagkâ’t ang pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangtiyák ay isáng paraán ng̃ maliwanag na pagsásalaysáy at madalîng pag-áaral, bukód pa ang mg̃a kagaling̃ang mátatamó kung isasagunitâng ang mg̃a pangtiyák na pangwatas ay siyáng malimit gamitin sa Wikàng Tagalog kay sa mg̃a pangwatas na dî dumadalirì ó tumitiyák ng̃ anó mang bagay ó pang̃alan.

Marapat ng̃âng italatag na buông buô ang pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangtiyák gaya ng̃ ginagawâ sa mg̃a pangbalak, at unahin nating baybayín ang tatlóng pang̃ulong anyông in, i at an na náuukol sa um at mag at isunód natin dito ang ipag, pag-an at pag-in, (kung itó’y dapat baybayín) na náuukol din sa mag, sakâ ang pag-in, ipang at pang-an na náuukol sa mang at káhulíhuliha’y ang ika at ka-an na nahihinggíl namán sa ma.

HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “UM”

HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “UM”

HUWARAN SA IKATLÓNG PANGTIYÁK NG̃ “UM”

HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “MAG”[24]

HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “MAG”

HUWARAN SA IKATLÓNG PANGTIYÁK NG̃ “MAG”

HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “MANG”

HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “MANG”

HUWARAN SA IKATLÓNG PANGTIYÁK NG̃ “MANG”

HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “MA”

HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “MA”

TALABABÂAN