Balarilang Tagalog

[21] Inilagáy ang itó upáng tumukoy ng̃ bagay na ginagawâ, at dapat matantô na ang mg̃a katawán (ó persona) ay dapat ilagáy sa pang-arì na siyáng angkóp sa mg̃a pangtiyák na pangwatas.

[22] Hindî ko na inilagáy rito ang ikalawáng hugis nitóng in, sapagkâ’t hindî lubhâng naiibá sa una, liban sa pag-áangkáp niyá sa ugát.

[23] Dapat alamíng sa mg̃a anyông i at an ay walâng panahóng kararaán, kundî sa in lamang.

[24] Hindî na kailang̃ang italâ ang in, i at an na mg̃a katugmâ nitóng mag, sapagkâ’t kaparis din ng̃ sa um. Tang̃ìng bábanggitín dito ang mg̃a pangtiyák din nitóng mag na ipag, pag-an at pag-in (kung itó’y maáarì).

XIX KABANATA
Sa mg̃a pangtulong na anyô ng̃ pangwatas

Gurò. ¿Alínalín namán ang mg̃a anyông pangtulong ng̃ ating pangwatas?

Nag-aaral. Nápakarami pò at nang mákilala ay náitó ang mg̃a anyông pangtulong sa pangbalak: maká, magpa, pa, magpaka, makí, magká, magíng, magsí, magpatí, manghí, magkáng at magsa.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông maká?

N. Tinátawag na anyông maká ang pangwatas na may pang-angkáp na maká sa salitâng ugát, gaya ng̃ makalakad, makautang, makakain.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpa?

N. Tinátawag na anyông magpa ang pangwatas na may pang-angkáp na magpa sa salitâng ugát, gaya ng̃ magpaturò, magpalamíg, magpagandá.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông pa?

N. Tinátawag na anyông pa ang pangwatas na kinaáangkapán nitó, gaya ng̃ patulong, pahilot, patampál.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpaka?

N. Tinátawag na anyông magpaka ang pangwatas na kinaáangkapán ng̃ anyông itó, gaya ng̃ magpakababà, magpakabaít, magpakarunong.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông makí?

N. Tinátawag na anyông makí ang pangwatas na binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na makí, gaya ng̃ makipanayám, makíkastilà, makíapóy.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magká?

N. Tinátawag na anyông magká ang pangwatas na binubuô ng̃ ugát at ng̃ pang-angkáp na magká, gaya ng̃ magkáutang, magkásakít, magkásunog.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông magíng?

N. Tinátawag na anyông magíng ang pangwatas na kinaáangkapán nitó, gaya ng̃ magíng tao, magíng hayop, magíng talà.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông magsí?

N. Tinátawag na anyông magsí ang pangwatas na kinaáangkapán nitó, gaya ng̃ magsípasok, magsitakbó, magsidalang̃in.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpatí?

N. Ang pangwatas na binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na magpatí, gaya ng̃ magpatiluhód, magpatirapá, magpatihigâ.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông manghí?

N. Ang pangwatas na binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na manghí, gaya ng̃ manghíng̃ukó, manghíning̃á, manghíng̃uto.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magkáng?

N. Tinátawag na anyông magkáng ang pangwatas na may kaangkáp ng̃ anyông itó, gaya ng̃ magkanghihirap, magkangpuputot, magkangíihì.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magsa?

N. Tinátawag na anyông magsa ang pangwatas na may kaangkáp nitó, gaya ng̃ magsakastilà, magsailokano, magsahaponés.

G. ¿Alín namán ang mg̃a anyông pangtulong sa pangtiyák na katugmâ ng̃ mg̃a anyông pangbalak na tinalikdán?

N. Marami rin pò, at bawà’t isáng anyông pangbalak ay may katugmâng pangtiyák na ang kadalasá’y dalawá, tatló at kung minsan pa’y humigít sa bilang na itó. Sapagkâ’t lubhâng malawig na isáisáhín ay hindî na dapat banggitín dito kundî sa kinaúukulan ng̃ bawà’t isá.

XX KABANATA
Ukol sa anyông “MAKÁ”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông maká?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông maká ang pangwatas na may pang-angkáp na maká sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang kahulugán nitóng anyông maká?

N. Náuuwî itó sa dalawáng kahulugán: ang una’y kapangyarihan (ó potencial) gaya ng̃ makalakad, makatakbó, at ang ikalawá’y kadahilanan (ó causal) gaya ng̃ makabuti, makaginhawa.

G. ¿Paano ang pagbabaybáy nitóng anyông maká?

N. Gaya rin ng̃ sa mg̃a anyông mag, mang at ma na inúulit ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Baybayín natin ang mg̃a pangwatas na makatakbó at makagalíng na ang una’y náuukol sa kapangyarihan at ang hulí’y sa kadahilanan.

Ayos	Panahón	Kapangyarihan	Kadahilanan
Pangbadyá		Makatakbó	Makagalíng
Panghiwatig	Kasalukuyan	Nakatatakbó	Nakagagalíng
„	Nakaraán	Nakatakbó	Nakagalíng
„	Nakaraán na	Nakatakbó na	Nakagalíng na
„	Haharapín	Makatatakbó	Makagagalíng
Pang-utos		Makatakbó	Makagalíng
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung nakatatakbó	Kung nakagagalíng
„	Nakaraán	Kung nakatakbó	Kung nakagalíng
„	Haharapín	Kung makatatakbó	Kung makagagalíng

G. ¿Anó ang dapat matantô ukol sa pagbabaybáy nitóng maká?

N. Dapat matantô na kung ang pangwatas na binabaybáy ay nagbuhat sa anyông “um” ay dapat isunód sa ginawâng pagbabaybáy sa mg̃a pangwatas na makatakbó at makagalíng, ng̃unì’t kung sa “mag” ay dapat ding ibatay sa náturang pagbabaybáy, na ang kaibhán lamang nitó ay dinaragdagán pa ng̃ pag[25] sa gitnâ ng̃ maká at ng̃ ugát. Dapat ding matantô na ang bagay na itó’y tang̃ìng nangyayari sa kapangyarihan at hindî sa kadahilanan. Baybayín namán natin ang mg̃a pangwatas na makapag-aral at makapagturò na nagbuhat sa mag-aral at magturò.

Ayos	Panahón	Kapangyarihan
Pangbadyá		Makapag-aral	Makapagturò
Panghiwatig	Kasalukuyan	Nakapag-áaral	Nakapagtuturò
„	Nakaraán	Nakapag-aral	Nakapagturò
„	Nakaraán na	Nakapag-aral na	Nakapagturò na
„	Haharapín	Makapag-áaral	Makapagtuturò
Pang-utos		Makapag-aral	Makapagturò
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung nakapag-áaral	Kung nakapagtuturò
„	Nakaraán	Kung nakapag-aral	Kung nakapagturò
„	Haharapín	Kung makapag-áaral	Kung makapagtuturò

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ maká kung náuukol sa kapangyarihan?

N. Kung náuukol sa kapangyarihan, ang pangtiyák ng̃ maká ay ma-in, mai at ma-an, kailan ma’t ang pangwatas ay nagbuhat sa “um”. Ng̃unì’t dapat mabatíd, na, ang in ay ináalís sa ma-in at nagigíng ma lamang at sa mai at ma-an ay ináalís din ang náturang in. Kung ang pangwatas ay nagbuhat sa mag, ang ma, mai at ma-an ay dapat gawíng mapag, maipag at mapag-an. Náritó ang dalawáng halimbawà na náuukol sa bawà’t isá.

NÁUUKOL SA “UM”

	Ma.	Mai.	Ma-an.
Pangbadyá	Masulat	Maisulat	Masulatan
Kasalukuyan	Nasusulat	Naisusulat	Nasusulatan
Nakaraán	Nasulat	Naisulat	Nasulatan
Nakaraán na	Nasulat na	Naisulat na	Nasulatan na
Haharapín	Masusulat	Maisusulat	Masusulatan
Pang-utos	Masulat	Maisulat	Masulatan
Kasalukuyan	Kung nasusulat	Kung naisusulat	Kung nasusulatan
Nakaraán	Kung nasulat	Kung naisulat	Kung nasulatan
Haharapín	Kung masusulat	Kung maisusulat	Kung masusulatan

NÁUUKOL SA “MAG”

	Mapag.	Maipag.	Mapag-an.
Pangbadyá	Mapag-aral	Maipag-aral	Mapag-aralan
Kasalukuyan	Napag-áaral	Naipag-áaral	Napag-áaralan
Nakaraán	Napag-aral	Naipag-aral	Napag-aralan
Nakaraán na	Napag-aral na	Naipag-aral na	Napag-aralan na
Haharapín	Mapag-áaral	Maipag-áaral	Mapag-áaralan
Pang-utos	Mapag-aral	Maipag-aral	Mapag-aralan
Kasalukuyan	Kung napag-áaral	Kung naipag-áaral	Kung napag-áaralan
Nakaraán	Kung napag-aral	Kung naipag-aral	Kung napag-aralan
Haharapín	Kung mapag-áaral	Kung maipag-áaral	Kung mapag-áaralan

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ maká kung náuukol sa kadahilanan?

N. Kung náuukol sa kadahilanan, ang pangtiyák ng̃ maká ay ika kung tumutukoy sa pangwatas na nagbuhat sa um, at ikapag kung tumutukoy namán sa pangwatas na nanggaling sa mag. Dapat mabatíd na, magíng ang ika at magíng ang ikapag ay dapat sing̃itan ng̃ in sa gitnâ ng̃ k at a sa mg̃a panahóng kasalukuyan at mg̃a nakaraán. Náritó ang halimbawà ng̃ isá’t isá.

Ayos.	Panahón.	Ika.	Ikapag.
Pangbadyá		Ikagalíng	Ikapagsaing
Panghiwatig	Kasalukuyan	Ikinagagalíng	Ikinapagsasaing
„	Nakaraán	Ikinagalíng	Ikinapagsaing
„	Nakaraán na	Ikinagalíng na	Ikinapagsaing na
„	Haharapín	Ikagagalíng	Ikapagsasaing
Pang-utos		Ikagalíng	Ikapagsaing
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung ikinagagalíng	Kung ikinapagsasaing
„	Nakaraán	Kung ikinagalíng	Kung ikinapagsaing
„	Haharapín	Kung ikagagalíng	Kung ikapagsasaing

KÁGAMITÁN NG̃ NÁTURANG ANYÔ

G. ¿Alín ang kágamitán ng̃ anyông maká?

N. Itóng maká baga ma’t nábibilang sa mg̃a anyông pangtulong ay isá rin sa malimit gamitin sa ating mayamang salitâ. Náitó ang mg̃a sinúsunód na tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit:

I.—Ginágamit ang maká sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ kalayàang makagawâ ng̃ anó mang kilos sa sariling katawán, hal.: makabasa, makasulat, makakain, makaihì, makatakbó, makalakad, makapasok, makalabás, makaligò, makalang̃óy, makagawâ, makadipá, makatulog, atbp.

II.—Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa kaisipán at sa damdamin ng̃ tao ay nagagawâ ring pangwatas dito sa maká at kung magkaganitó’y nagbabadyá ng̃ mg̃a kilos ó gawàing pagkakátaón ó hindî ináasahang mangyari, hal.: sa alala ay makaalala, sa gunitâ ay makagunitâ, sa isip ay makaisip, sa damdám ay makaramdám, sa damá ay makadamá, sa hipò ay makahipò, sa kita ay makakita, sa masíd ay makamasíd, sa ting̃ín ay makating̃ín, sa diníg ay makariníg, sa amóy ay makaamóy, atbp.

III.—Kung ang isáng pangwatas ay nagkakahulugán ng̃ anó mang bagay na binabalak gawín, ang ugát na yaó’y magagawâ ring pangwatas dito sa maká na ang kahulugá’y kung makakayang ganapín ang náturang balak, hal.: Mang̃ing̃isdâ akó kung makakapang̃isdâ, susulat siyá kung makasusulat, papasok akó kung makapapasok, atbp.

IV.—Ginágamit din ang maká sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ kasiràáng hindî sinasadyâ na ibinung̃a ng̃ mg̃a katutubòng pangyayari. Dapat matantô na itó’y malimit gamitin sa mg̃a panahóng nakaraán, hal.: ang hang̃in ay siyáng nakagibâ ng̃ mg̃a bahay, ang apóy ay siyáng nakatupok ng̃ táhanan, ang lindól ay siyáng nakaguhô ng̃ simbahan, ang bahâ ay siyáng nakasirà ng̃ mg̃a halaman, atbp.

V.—Nagagawâ ring pangwatas dito sa maká ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ lumbáy ó sayá ng̃ sino man, at ang mg̃a pangwatas na itó’y nagkakahulugán ng̃ anó mang pangyayari na siyáng lumilikhâ ng̃ gayóng kalumbayan ó kasayahan, hal.: sa iyák ay makaiyák, sa lumbáy ay makalumbáy, sa lungkót ay makalungkót, sa luhà ay makaluhà, sa sayá ay makasayá, sa alíw ay makaalíw, sa tawa ay makatawa, atbp. Dapat lamang mabatíd, na, ang mg̃a pangwatas na itó’y napakalimit gamitin sa panahóng nakaraán.

VI.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ kagaling̃an ó kasamâan ng̃ anó mang bagay ay nagagawâ ring pangwatas dito sa maká na nagkakahulugán ng̃ isáng bagay na siyáng lumilikhâ ng̃ násabing kagaling̃an ó kasamâan, hal.: sa buti ay makabuti, sa galíng ay makagalíng, sa buhay ay makabuhay, sa ginhawa ay makaginhawa, sa samâ ay makasamâ, sa lalâ ay makalalâ, sa sakít ay makasakít, atbp.

VII.—Ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man at náangkapán ng̃ maká ay nagigíng salitâng pangdiwà (ó sustantivo) na ang kahulugá’y pagkampí ó pagsapì sa gayó’t ganitóng pangkát, panig, lapìán, atbp., hal.: sa bago ay makabago, sa lumà ay makalumà, sa bayan ay makabayan, sa parì ay makaparì, sa tao ay makatao, sa hayop ay makahayop, sa kastilà ay makakastilà, sa intsík ay makaintsík, atbp.

VIII.—Ang mg̃a ugát na tumutukoy sa ibá’t ibáng anyô ó kilos ng̃ katawán ng̃ tao ay naipangwawatas din sa maká na ang kahulugá’y ang kalabisán ó kasagwâan ng̃ náturang anyô ó kilos, hal.: sa dilat ay makadilat, sa ng̃isi ay makang̃isi, sa ng̃ang̃á ay makang̃ang̃á, sa ting̃ín ay makating̃ín, atbp.

TALABABÂAN

[25] Dapat alalahanin na ang pag ay siyáng pangtiyák ng̃ mag. Gayón din ang dapat gawín sa ibáng anyông pang̃ulo ng̃ pangwatas.

XXI KABANATA
Hinggíl sa anyông “MAGPA”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpa?

Nag-aaral. Tinátawag na magpa ang pangwatas na may pang-angkáp na magpa sa salitâng ugát.

G. ¿Paano ang pagbabaybáy sa anyông itó?

N. Madalî pò: sukat nang maalaman na sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín ay kailang̃ang ulitin ó dalawahín ang unang dalawáng titik ng̃ hulíng pantíg ng̃ anyông magpa. Baybayín natin ang mg̃a pangwatas na magpabasa at magpataním na nagbuhat sa bumasa at magtaním[26].

Ayos	Panahón	Bumasa	Magtaním
Pangbadyá		Magpabasa	Magpataním
Panghiwatig	Kasalukuyan	Nagpapabasa	Nagpapataním
„	Nakaraán	Nagpabasa	Nagpataním
„	Nakaraán na	Nagpabasa na	Nagpataním na
„	Haharapín	Magpapabasa	Magpapataním
Pang-utos		Magpabasa	Magpataním
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung nagpapabasa	Kung nagpapataním
„	Nakaraán	Kung nagpabasa	Kung nagpataním
„	Haharapín	Kung magpapabasa	Kung magpapataním

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák nitóng anyông magpa?

N. Ang pangtiyák ng̃ magpa ay pa lamang. Itóng pa kung tulung̃an ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák ay nagigíng pa-in, ipa at pa-an na siyáng mg̃a pangtiyák ng̃ magpa kung ang pangwatas na ibig baybayín ay nagbuhat sa um. Kung nagbuhat namán sa mag, ang pangtiyák ng̃ magpa ay papag-in, ipapag at papag-an. Sa pagbabaybáy sa mg̃a pangtiyák ng̃ náturang magpa ay kunin din nating halimbawà ang dalawáng pangwatas na bumasa at magtaním na babaybayíng isáisá ó hiwáhiwaláy.

NÁUUKOL SA “UM”

	PA-IN	IPA	PA-AN
Pangbadyá	Pabasahin	Ipabasa	Pabasahan
Kasalukuyan	Pinababasa	Ipinababasa	Pinababasahan
Nakaraán	Pinabasa	Ipinabasa	Pinabasahan
Nakaraán na	Pinabasa na	Ipinabasa na	Pinabasahan na
Haharapín	Pababasahin	Ipababasa	Pababasahan
Pang-utos	Pabasahin	Ipabasa	Pabasahan
Kasalukuyan	Kung pinababasa	Kung ipinababasa	Kung pinababasahan
Nakaraán	Kung pinabasa	Kung ipinabasa	Kung pinabasahan
Haharapín	Kung pababasahin	Kung ipababasa	Kung pababasahan

NÁUUKOL SA “MAG”

	PAPAG-IN	IPAPAG	PAPAG-AN
Pangbadyá	Papagtanimín	Ipapagtaním	Papagtanimán
Kasalukuyan	Pinapagtataním	Ipinapagtataním	Pinapagtatanimán
Nakaraán	Pinapagtaním	Ipinapagtaním	Pinapagtanimán
Nakaraán na	Pinapagtaním na	Ipinapagtaním na	Pinapagtanimán na
Haharapín	Papagtatanimín	Ipapagtaním	Papagtatanimán
Pang-utos	Papagtanimín	Ipapagtaním	Papagtanimán
Kasalukuyan	Kung pinapagtataním	Kung ipinapagtataním	Kung pinapagtatanimán
Nakaraán	Kung pinapagtaním	Kung ipinapagtaním	Kung pinapagtanimán
Haharapín	Kung papagtatanimín	Kung ipapagtaním	Kung papagtatanimán

G. ¿Maáarì bagáng baybayín sa ibá itóng anyông magpa?

N. Ang magpa ay nababaybáy sa ibáng paraán kailan ma’t inangkapán ng̃ maká na náuukol sa kapangyarihan, at kung magkaganitó ang magpa ay magigíng pagpa. Ihalimbawà natin ang ugát na ginhawa at panhik na sang-ayon dito ay nagigíng makapagpaginhawa at makapagpapanhik.

Ayos.	Panahón.	Ginhawa.	Panhik.
Pangbadyá		Makapagpaginhawa	Makapagpapanhik
Panghiwatig	Kasalukuyan	Nakapagpapaginhawa	Nakapagpapapanhik
„	Nakaraán	Nakapagpaginhawa	Nakapagpapanhik
„	Nakaraán na	Nakapagpaginhawa na	Nakapagpapanhik na
„	Haharapín	Makapagpapaginhawa	Makapagpapapanhik
Pang-utos		Makapagpaginhawa	Makapagpapanhik
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung nakapagpapaginhawa	Kung nakapagpapapanhik
„	Nakaraán	Kung nakapagpaginhawa	Kung nakapagpapanhik
„	Haharapín	Kung makapagpapaginhawa	Kung makapagpapapanhik

KÁGAMITÁN NG̃ NÁSABING ANYÔ

G. ¿Saánsaán ginágamit ang anyông magpa?

N. Ang talagáng kátuturán nitóng magpa kung naáangkáp sa salitâng ugát ay ang mag-utos ó magtulot ó mamanhík sa kanino man na gawín ang anó mang bagay sang-ayon sa kátuturáng tagláy ng̃ ugát. Gayón man, upáng matalastás ang ibá’t ibáng kágamitán na kanyáng sinásakláw ay náitó ang mg̃a tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit.

I.—Ginágamit ang magpa sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pag-úutos ng̃ isáng tao sa sino man na gawín ang iniúutos sang-ayon sa kahulugán ng̃ ugát, hal.: sa gawâ ay magpagawâ, sa tahî ay magpatahî, sa tindá ay magpatindá, sa lutò ay magpalutò, sa lakad ay magpalakad, sa ligò ay magpaligò, sa basa ay magpabasa, sa sulat ay magpasulat, sa taním ay magpataním, sa lang̃óy ay magpalang̃óy, atbp.

II.—Tungkól sa mg̃a ugát na nagpapahayag ng̃ anó man at magawâng pangwatas dito sa anyông magpa ay nagbabadyá ng̃ pagkakawang gawâ ng̃ isá sa sino man sang-ayon sa kátuturán ng̃ ugát, hal.: sa buhay ay magpabuhay, sa kain ay magpakain, sa inóm ay magpainóm, sa tirá ay magpatirá, sa damít ay magparamít, atbp.

III.—Hinggíl namán sa mg̃a ugát na nagsusulit ng̃ mg̃a likás na pangyayari ay nagagawâ ring pangwatas sa magpa, na ang kátuturá’y lumikhâ ng̃ anó man sang-ayon sa ugát, na, tang̃ìng magagawâ ng̃ Dios ó ng̃ katalagahán, hal.: sa kulóg ay magpakulóg, sa kidlát ay magpakidlát, sa araw ay magpaaraw, sa ulán ay magpaulán, sa bagyó ay magpabagyó, sa lindól ay magpalindól, sa bahâ ay magpabahâ, atbp. Ang gayóng paglikhâ ay magagawâ rin kung minsan ng̃ sino mang tao, hal.: sa alon ay magpaalon, sa hang̃in ay magpahang̃in, sa tunóg ay magpatunóg, sa ugong ay magpaugong, atbp.

IV.—Kung naáangkapán ng̃ magpa ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ panahón ay nagtatagláy ng̃ kahulugáng pag-úutos sa ibá ó dilì kayâ’y kusà sa kanyáng sarili na magpatirá ó magpabayàng abutin ng̃ anó man sang-ayon sa ugát, hal.: sa gabí ay magpagabí, sa tanghalì ay magpatanghalì, sa umaga ay magpaumaga, sa hapon ay magpahapon, sa hating-gabí ay magpahating-gabí, atbp.

V.—Ukol sa ibá’t ibáng ugát na nagbabadyá ng̃ anó man ay naipangwawatas din sa magpa, at ang mg̃a itó’y nagkakahulugán ng̃ tikís ó kusàng paggawâ ng̃ sino man sa kanyáng sarili sang-ayon sa isinasaysáy ng̃ ugát, hal.: sa gandá ay magpagandá, sa buti ay magpabuti, sa araw ay magpaaraw, sa ulán ay magpaulán, sa lamíg ay magpalamíg, sa hang̃in ay magpahang̃in, sa anod ay magpaanod, atbp.

VI.—Nagtatagláy ng̃ kahulugán ang mg̃a pangwatas na binaybáy sa magpa ng̃ paghing̃î ó pagbibigáy ng̃ anó man sang-ayon sa kátuturán ng̃ ugát, hal.: sa limós ay magpalimós, sa buwís ay magpabuwís, sa utang ay magpautang, sa sanglâ ay magpasanglâ, sa tubò ay magpatubò, sa hirám ay magpahirám, atbp.

VII.—Kung ang anyông magpa ay alisán ng̃ g at ang natirá’y iangkáp sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man ay nagtatagláy ng̃ kahulugáng maparoón sa isáng dako ó poók ó kayâ’y maparoón sa kanino man ó saán man ó kailan man, hal.: sa ibabâ ay mapaibabâ, sa itaás ay mapaitaás, sa sulok ay mapasulok, sa siksík ay mapasiksík, sa iyó ay mapaiyó, sa akin ay mapaakin, sa silang̃anan ay mapasilang̃anan, sa kalunuran ay mapakalunuran, sa araw ay mapaaraw, sa gabí ay mapagabí, sa hapon ay mapahapon, atbp.

TALABABÂAN

[26] Dapat matantô na sa pangbalak ng̃ anyông itó ay walâng kailang̃ang ang isáng pangwatas ay magbuhat sa um ó sa mag. Ng̃unì’t sa pangtiyák ay kailang̃ang matalastás ang pag na siyáng katugmâ ng̃ mag.

XXII KABANATA
Tungkól sa anyông “PA”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông pa?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông pa ang pangwatas na may pang-angkáp na pa sa salitâng ugát.

G. ¿Paano namán ang pagbabaybáy sa anyông itó?

N. Gaya rin ng̃ mg̃a ibá, at ang tang̃ìng dapat matantô ay sa mg̃a panahóng kasalukuyan at mg̃a nakaraán ay dapat iangkáp ang na, at kailang̃ang ulitin ó dalawahín sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát, ó kayâ’y isinising̃it ang sa sa ugát at sa anyô sa madlâng panahón ng̃ pangwatas gaya ng̃ ginagawâng maminsanminsan. Ihalimbawà natin ang dalawáng ugát na diyán at bundók na kung iayon sa mg̃a kaparaanáng binanggít ay nagigíng pangwatas na pariyán at pasabundók.

Ayos	Panahón	Pariyán	Pasabundók
Pangbadyá		Pariyán	Pasabundók
Panghiwatig	Kasalukuyan	Napaririyán[27]	Napasasabundók
„	Nakaraán	Napariyán	Napasabundók
„	Nakaraán na	Napariyán na	Napasabundók na
„	Haharapín	Paririyán	Pasasabundók
Pang-utos		Pariyán	Pasabundók
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung napaririyán	Kung napasasabundók
„	Nakaraán	Kung napariyán	Kung napasabundók
„	Haharapín	Kung paririyán	Kung pasasabundók

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín namán ang pangtiyák nitóng pa?

N. Ang anyông pa ay siyáng anyông pangbalak at siyá ring anyông pangtiyák. Ng̃unì’t sa bagay na itó ang pa ay nagigíng pa-in, ipa at pa-an, sapagkâ’t kailang̃ang tulung̃an ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák gaya na ng̃ ginawâ sa mg̃a anyông nakaraán. Dapat namáng matalastás na ang ikalawáng paraáng ginamit sa pangbalak ay hindî maáarìng ilagáy sa pangtiyák. Kunin nating halimbawà ang pangwatas na pahalík na binubuô ng̃ anyông pa at ng̃ ugát na halík.

	PA-IN	IPA	PA-AN
Pangbadyá	Pahalikín	Ipahalík	Pahalikán
Kasalukuyan	Pinahahalík	Ipinahahalík	Pinahahalikán
Nakaraán	Pinahalík	Ipinahalík	Pinahalikán
Nakaraán na	Pinahalík na	Ipinahalík na	Pinahalikán na
Haharapín	Pahahalikín	Ipahahalík	Pahahalikán
Pang-utos	Pahalikín	Ipahalík	Pahalikán
Kasalukuyan	Kung pinahahalík	Kung ipinahahalík	Kung pinahahalikán
Nakaraán	Kung pinahalík	Kung ipinahalík	Kung pinahalikán
Haharapín	Kung pahahalikín	Kung ipahahalík	Kung pahahalikán

G. ¿Mayroón pa bang ibáng pangtiyák ukol sa anyông pa?

N. Mayroón pò, ng̃unì’t itó’y tang̃ìng maáarì sa mg̃a pangwatas na pumarito, pumariyán at pumaroón. Ang mg̃a pangtiyák na itó’y ang ika na tumutukoy sa kadahilanan (ó causal) at pa-an na bumabanggít sa poók (ó local). Ang ka-in ay hindî maáarì, sapagkâ’t nagtatagláy ng̃ ibáng kátuturán. Ihalimbawà natin sa pagbabaybáy ang pangwatas na parito sang-ayon sa anyông pinag-áaralan.

Ayos	Panahón	IKA	PA-AN
Pangbadyá		Ikaparito	Parituhan
Panghiwatig	Kasalukuyan	Ikinaparirito	Pinarirituhan
„	Nakaraán	Ikinaparito	Pinarituhan
„	Nakaraán na	Ikinaparito na	Pinarituhan na
„	Haharapín	Ikaparirito	Parirituhan
Pang-utos		Ikaparito	Parituhan
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung ikinaparirito	Kung pinarirituhan
„	Nakaraán	Kung ikinaparito	Kung pinarituhan
„	Haharapín	Kung ikaparirito	Kung parirituhan

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG NÁBANGGÍT

G. ¿Saánsaán namán ginágamit itóng anyông pa?

N. Itóng pa ay isáng anyông malimit gamitin sa Wikàng Tagalog. Ang talagáng kátuturán niyá’y ang pag-úutos, panunuyò, pagpapabayà ó pagpapahintulot sa kanino man na náuukol sa kanyáng sarili sang-ayon sa lamán ng̃ ugát. Nang lalòng lumiwanag ay náritó ang kanyáng mg̃a kágamitán.

I.—Ginágamit ang anyông pa sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pag-úutos na huming̃î ng̃ anó man na náuukol sa sarili ng̃ sino mang tao, hal.: sa limós ay palimós, sa kupkóp ay pakupkóp, sa ampón ay paampón, sa kain ay pakain, sa awà ay paawà, sa kandilì ay pakandilì, sa tanggól ay patanggól, sa sanggaláng ay pasanggaláng, sa saklolo ay pasaklolo, atbp.

II.—Ginágamit din ang pa sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ pagpapabayà ó pagpapahintulot na gawín sa kanino man ang bagay na sinasabi ng̃ ugát, hal.: sa kurót ay pakurót, sa halík ay pahalík, sa sundót ay pasundót, sa hipò ay pahipò, sa kagát ay pakagát, sa tampál ay patampál, sa sikad ay pasikad, sa hampás ay pahampás, atbp.

III.—Ukol sa mg̃a ugát na nagsusulit ng̃ ibá’t ibáng kilos ó galáw ay nagagawâ ring pangwatas dito sa pa, at ang kátuturá’y ang anyô ó hugis ng̃ anó man sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa labás ay palabás, sa pasok ay papasok, sa untî ay pauntî, sa lakí ay palakí, sa lakás ay palakás, sa hinà ay pahinâ, sa lalâ ay palalâ, sa taás ay pataás, sa babà ay pababâ, sa init ay painít, sa lamíg ay palamíg, sa hilís ay pahilís, sa likô ay palikô, atbp.

IV.—Tungkól sa mg̃a ugát na nagsasaysáy ng̃ dako ó poók at angkapán ng̃ pa ay nagigíng pangwatas din, hal.: dini, parini; dito, parito; diyán, pariyán; doón, paroón; atbp.

V.—Kung ang anyông pa ay sugpung̃án ng̃ sa, gaya na ng̃ násabi, at sundán ng̃ ibá’t ibáng ugát na nagsasaád ng̃ poók ó dako ay nagkakahulugán ng̃ pagparoón sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa ilog ay pasailog, sa dagat ay pasadagat, sa bukid ay pasabukid, sa gubat ay pasagubat, sa lálawigan ay pasalalawigan, sa Amérika ay pasa Amérika, sa Hapón ay pasa Hapón, atbp.

VI.—Ang anyông pa ay nagkakahulugán ng̃ magsabi ó magsaysáy ng̃ anó man sang-ayon sa kinaáangkapáng ugát, hal.: sa oo ay paoo, sa ayaw ay paayaw, sa hindî ay pahindî, sa iná ay painá, atbp.

VII.—Hinggíl sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ sarìsarìng kilos ó anyô ng̃ katawán na inangkapán ng̃ pa ay nagpapakilala ng̃ gayóng anyô ó hugis sang-ayon sa kátuturán ng̃ ugát, hal.: sa lakad ay palakad, sa takbó ay patakbó, sa upô ay paupô, sa hilíg ay pahilíg, sa tayô ay patayô, sa taób ay pataób, sa higâ ay pahigâ, sa lawít ay palawít, sa yukô ay payukô, sa kubà ay pakubâ, atbp.

TALABABÂAN

[27] Ináakalà kong hindî tumpák sa mg̃a anyông ganitó ang pag-úulit ng̃ anyông pa sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín na ang ginagawâ’y napapariyán at papariyán. Kailang̃ang ulitin ang unang pantíg ng̃ ugát at hindî ng̃ anyô gaya ng̃ ginawâ sa halimbawà.

XXIII KABANATA
Ukol sa anyông “MAGPAKA”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpaka?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông magpaka ang pangwatas na may pang-angkáp na magpaka sa salitâng ugát.

G. ¿Paano ang paraán ng̃ kanyáng pagbabaybáy?

N. Gaya rin ng̃ mg̃a kaparaanáng pinairal sa mg̃a anyông tinalikdán, at ang dapat lamang matantô sa anyông itó ay ang pag-úulit ng̃ pa sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Sa pagbabaybáy ay kuning halimbawà ang mg̃a ugát na busóg at hirap na kung máangkapán ng̃ magpaka ay nagigíng pangwatas na magpakabusóg at magpakahirap.

Ayos	Panahón	Busóg	Hirap
Pangbadyá		Magpakabusóg	Magpakahirap
Panghiwatig	Kasalukuyan	Nagpapakabusóg	Nagpapakahirap
„	Nakaraán	Nagpakabusóg	Nagpakahirap
„	Nakaraán na	Nagpakabusóg na	Nagpakahirap na
„	Haharapín	Magpapakabusóg	Magpapakahirap
Pang-utos		Magpakabusóg	Magpakahirap
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung nagpapakabusóg	Kung nagpapakahirap
„	Nakaraán	Kung nagpakabusóg	Kung nagpakahirap
„	Haharapín	Kung magpapakabusóg	Kung magpapakahirap

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ magpaka?

N. Gaya rin ng̃ anyông magpa na may dalawáng kaparaanán: isá’y kung ang pangwatas ay magbuhat sa um at ang ikalawá’y kung magbuhat sa mag. Ang pangtiyák ng̃ magpaka sa unang paraán ay paka na nagigíng paka-in, ipaka at paka-an dahilán sa tulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák; sa ikalawá ay pakapag na nagigíng pakapag-in, ipakapag at pakapag-an sang-ayon sa dahiláng nábanggít. Kailang̃ang pag-úkulan ng̃ tig-isáng halimbawà ang magpakarahan at ang magpakasisi na nagbuhat sa dumahan at magsisi.

NÁUUKOL SA “UM”

	PAKA-IN	IPAKA	PAKA-AN
Pangbadyá	Pakarahanin	Ipakarahan	Pakarahanan
Kasalukuyan	Pinakararahan	Ipinakararahan	Pinakararahanan
Nakaraán	Pinakarahan	Ipinakarahan	Pinakarahanan
Nakaraán na	Pinakarahan na	Ipinakarahan na	Pinakarahanan na
Haharapín	Pakararahanin	Ipakararahan	Pakararahanan
Pang-utos	Pakarahanin	Ipakarahan	Pakarahanan
Kasalukuyan	Kung pinakararahan	Kung ipinakararahan	Kung pinakararahanan
Nakaraán	Kung pinakarahan	Kung ipinakarahan	Kung pinakarahanan
Haharapín	Kung pakararahanin	Kung ipakararahan	Kung pakararahanan

NÁUUKOL SA “MAG”

	PAKAPAG-IN	IPAKAPAG	PAKAPAG-AN
Pangbadyá	Pakapagsisihin	Ipakapagsisi	Pakapagsisihan
Kasalukuyan	Pinakapagsisisi	Ipinakapagsisisi	Pinakapagsisisihan
Nakaraán	Pinakapagsisi	Ipinakapagsisi	Pinakapagsisihan
Nakaraán na	Pinakapagsisi na	Ipinakapagsisi na	Pinakapagsisihan na
Haharapín	Pakapagsisisihin	Ipakapagsisisi	Pakapagsisisihan
Pang-utos	Pakapagsisihin	Ipakapagsisi	Pakapagsisihan
Kasalukuyan	Kung pinakapagsisisi	Kung ipinakapagsisisi	Kung pinakapagsisisihan
Nakaraán	Kung pinakapagsisi	Kung ipinakapagsisi	Kung pinakapagsisihan
Haharapín	Kung pakapagsisisihin	Kung ipakapagsisisi	Kung pakapagsisisihan

G. ¿Mayroón pa bang ibáng pangtiyák itóng magpaka?

N. Mayroón pa pò, ng̃unì’t bihiràng gamitin sapagkâ’t kauntî ang mg̃a ugát na náuukol sa kanyá. Ang násabing pangtiyák ay pagpaka na maáarìng tulung̃an lamang ng̃ i at ng̃ an, sa makatuwíd ay nagigíng ipagpaka at pagpaka-an. Baybayín natin ang ugát na busóg na siyáng angkóp sa mg̃a pangtiyák na itó.

Ayos	Panahón	IPAGPAKA	PAGKAPA-AN
Pangbadyá		Ipagpakabusóg	Pagpakabusugán
Panghiwatig	Kasalukuyan	Ipinagpapakabusóg	Pinagpapakabusugán
„	Nakaraán	Ipinagpakabusóg	Pinagpakabusugán
„	Nakaraán na	Ipinagpakabusóg na	Pinagpakabusugán na
„	Haharapín	Ipagpapakabusóg	Pagpapakabusugán
Pang-utos		Ipagpakabusóg	Pagpakabusugán
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung ipinagpapakabusóg	Kung pinagpapakabusugán
„	Nakaraán	Kung ipinagpakabusóg	Kung pinagpakabusugán
„	Haharapín	Kung ipagpapakabusóg	Kung pagpapakabusugán

KÁGAMITÁN NG̃ NÁTURANG ANYÔ

G. ¿Alínalín ang mg̃a kágamitáng sakláw nitóng magpaka?

N. Ang kanyáng sakláw sa paggamit ay itóng mg̃a sumúsunód:

I.—Ang anyông magpaka ay nagagawâng pangwatas na ang kahulugá’y ang paggawâ ó pagtitiís na kusà sa sariling kalooban ng̃ sino man sang-ayon sa kátuturáng tagláy ng̃ ugát, hal.: magpakabusóg, magpakagutom, magpakauhaw, magpakabuti, magpakagalíng, magpakatapang, magpakalakás, magpakababà, magpakataás, magpakayaman, magpakahirap, magpakarukhâ, magpakabuti, magpakamatáy, magpakatiís, atbp. Dapat matantô na sa mg̃a pangwatas na itó’y náuukol ang mg̃a pangtiyák na ipagpaka at pagpaka-an.

II.—Ginágamit itóng magpaka upáng magbigáy ng̃ matindíng kahulugán sa anó mang bagay, kilos ó galáw sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: magpakaing̃at, magpakarahan, magpakabaít, magpakaisip, magpakahusay, magpakatuwíd, magpakatandâ, atbp. Dapat ding matantô, na, dito náuukol ang mg̃a pangtiyák na paka-in, ipaka at paka-an kung sa um at pakapag-in, ipakapag at pakapag-an kung sa mag.

III.—Kung ulitin ó dalawahín ang ugát ng̃ mg̃a pangwatas na náuukol sa una at ikalawáng tuntunin ay lalòng nagbibigáy ng̃ matindíng kahulugán, hal.: magpakababàbabà, magpakabutibuti, magpakahiraphirap, magpakabusógbusóg, magpakaisipisip, magpakabaítbaít, magpakarahandahan, magpakaing̃at-ing̃at, atbp. Dapat matantông kung ang ugát ay may tatlóng pantíg ay inúulit lamang ang dalawáng una, hal.: sa dálitâ ay magpakadalidálitâ, atbp.

XXIV KABANATA
Hinggíl sa anyông “MAKÍ”

Gurò. ¿Anó ang pinamámagatáng anyông makí?

Nag-aaral. Pinamámagatáng anyông makí ang pangwatas na may pang-angkáp na makí sa salitâng ugát.

G. ¿Paano namán ang kanyáng pagbabaybáy?

N. Hindî rin naglalayô sa mg̃a kaparaanáng ginamit sa mg̃a náuná, at ang dapat matantô rito’y ang pag-úulit sa ikalawáng pantíg ng̃ anyông makí sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Gaya na ng̃ mg̃a násabi, ang pag ay dapat alalahanin kailan ma’t ang pangwatas ay nagbuhat sa mag. Sa pagbabaybáy ay kuning halimbawà ang mg̃a ugát na tulog at usap na sang-ayon sa anyông itó ay nagigíng pangwatas na makitulog at makipag-usap.

Ayos	Panahón	Tulog	Usap
Pangbadyá		Makitulog	Makipag-usap
Panghiwatig	Kasalukuyan	Nakikitulog	Nakikipag-usap
„	Nakaraán	Nakitulog	Nakipag-usap
„	Nakaraán na	Nakitulog na	Nakipag-usap na
„	Haharapín	Makikitulog	Makikipag-usap
Pang-utos		Makitulog	Makipag-usap
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung nakikitulog	Kung nakikipag-usap
„	Nakaraán	Kung nakitulog	Kung nakipag-usap
„	Haharapín	Kung makikitulog	Kung makikipag-usap

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák na nátutugmâ sa makí?

N. Ang katugmâng pangtiyák ng̃ anyông itó ay pakí. Sa pagtulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák ay tinatanggáp lamang ang i at ang an at ang in ay hindî, kayâ’t nagigíng ipakí at paki-an. Náritó ang mg̃a halimbawàng ang isá’y náuukol sa um at ang ikalawá’y sa mag.

NÁUUKOL SA “UM”

Ayos	Panahón	IPAKÍ	PAKI-AN
Pangbadyá		Ipakitulong	Pakitulung̃an
Panghiwatig	Kasalukuyan	Ipinakikitulong	Pinakikitulung̃an
„	Nakaraán	Ipinakitulong	Pinakitulung̃an
„	Nakaraán na	Ipinakitulong na	Pinakitulung̃an na
„	Haharapín	Ipakikitulong	Pakikitulung̃an
Pang-utos		Ipakitulong	Pakitulung̃an
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung ipinakikitulong	Kung pinakikitulung̃an
„	Nakaraán	Kung ipinakitulong	Kung pinakitulung̃an
„	Haharapín	Kung ipakikitulong	Kung pakikitulung̃an

NÁUUKOL SA “MAG”

Ayos	Panahón	IPAKIPAG	PAKIPAG-AN
Pangbadyá		Ipakipag-usap	Pakipag-usapan
Panghiwatig	Kasalukuyan	Ipinakikipag-usap	Pinakikipag-usapan
„	Nakaraán	Ipinakipag-usap	Pinakipag-usapan
„	Nakaraán na	Ipinakipag-usap na	Pinakipag-usapan na
„	Haharapín	Ipakikipag-usap	Pakikipag-usapan
Pang-utos		Ipakipag-usap	Pakipag-usapan
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung ipinakikipag-usap	Kung pinakikipag-usapan
„	Nakaraán	Kung ipinakipag-usap	Kung pinakipag-usapan
„	Haharapín	Kung ipakikipag-usap	Kung pakikipag-usapan

KÁGAMITÁN NG̃ NÁSABING ANYÔ

G. ¿Alínalín ang mg̃a kágamitán ng̃ anyông makí?

N. Ang mg̃a tuntunin niyá sa paggamit ay itóng mg̃a sumúsunód:

I.—Sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pakikisama ng̃ isá sa isá, hal.: sa sama ay makisama, sa sakáy ay makisakáy, sa sunò ay makisunò, sa salo ay makisalo, sa sabáy ay makisabáy.

II.—Sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pakikiramay ng̃ isá sa ibá, sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa tuwâ ay makituwâ, sa lungkót ay makilungkót, sa damay ay makiramay, sa pighatî ay makipagpighatî, sa tang̃is ay makitang̃is, sa luhà ay makiluhà, atbp.

III.—Sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ mg̃a kilos ó galáw ng̃ kamáy ó ng̃ bibíg ng̃ isá sa isá alinsunod sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa larô ay makipaglarô, sa away ay makipag-away, sa bunô ay makipagbunô, sa usap ay makiusap ó makipag-usap, sa kamáy ay makikamáy ó makipagkamáy, sa yakap ay makiyakap ó makipagyakap, sa talo ay makipagtalo, sa panayám ay makipanayám, atbp.

IV.—Naipangwawatas din ang makí na sinugpung̃án ng̃ an ó han at nagkakahulugán ng̃ mg̃a gawâng kinusà sa sarili sang-ayon sa ugát, hal.: sa birò ay makipagbirùan, sa sagót ay makipagsagutan, sa salitâ ay makipagsalitâan, sa taním ay makipagtaniman, atbp.

V.—Kung iáangkáp ang anyông makí sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ bayan, lahì, ugalì, hilig, lagáy, urì, atbp. ay nagkakáhulugan ng̃ pakikitulad ó pakikiayos, hal.: makíamerikano, makikastilà, makíintsík, makitao, makihayop, makílalaki, makibabae, makipusà, makiunggóy, makiahas, atbp.

VI.—Kung iáangkáp ang makí sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ mg̃a karaniwang gamitin sa pamumuhay ng̃ tao ay nagkakahulugán ng̃ paghing̃î ng̃ kauntî ng̃ anó man sang-ayon sa ugát na tagláy, hal.: sa apóy ay makiapóy (makisindí), sa asín ay makiasín, sa alak ay makialak, sa higop ay makihigop, sa hing̃î ay makihing̃î, sa sawsáw ay makisawsáw, sa ng̃ang̃à ay making̃ang̃à, atbp.

XXV KABANATA
Tungkól sa anyông “MAGKÁ”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông magká?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông magká ang pangwatas na may pang-angkáp na magká sa salitâng ugát.

G. ¿Alín ang dapat kásaligán sa kanyáng pagbabaybáy?

N. Dapat niyáng kásaligán ang hugis ó paraán sa pagbabaybáy na ginawâ sa anyông maká, na, ang ikinaíibá nitó’y walâng g at yaó’y mayroón. Baybayín natin ang mg̃a ugát na sala at utang na nagigíng pangwatas kung máangkapán ng̃ magká.

Ayos	Panahón	Sala	Utang
Pangbadyá		Magkasala	Magkautang
Panghiwatig	Kasalukuyan	Nagkakasala	Nagkakautang
„	Nakaraán	Nagkasala	Nagkautang
„	Nakaraán na	Nagkasala na	Nagkautang na
„	Haharapín	Magkakasala	Magkakautang
Pang-utos		Magkasala	Magkautang
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung nagkakasala	Kung nagkakautang
„	Nakaraán	Kung nagkasala	Kung nagkautang
„	Haharapín	Kung magkakasala	Kung magkakautang

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang katugmâng pangtiyák ng̃ magká?

N. Ang katugmâ nitó, gaya ng̃ mg̃a anyông pangbalak na nagpapásimulâ sa m ay pagká. Sa tulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák, itóng pagká ay nagigíng pagka-in, ipagka at pagka-an. Ng̃unì’t hindî tinatanggáp itóng pagka-in kundî ang dalawáng náhuhulí: ang ipagka at pagka-an. Ilagáy natin sa pangtiyák ang pangwatas na magkasala na binaybáy sa pangbalak.

Ayos	Panahón	IPAGKA	PAGKA-AN
Pangbadyá		Ipagkasala	Pagkasalahan
Panghiwatig	Kasalukuyan	Ipinagkakasala	Pinagkakasalahan
„	Nakaraán	Ipinagkasala	Pinagkasalahan
„	Nakaraán na	Ipinagkasala na	Pinagkasalahan na
„	Haharapín	Ipagkakasala	Pagkakasalahan
Pang-utos		Ipagkasala	Pagkasalahan
Pangsukob	Kasalukuyan	Kung ipinagkakasala	Kung pinagkakasalahan
„	Nakaraán	Kung ipinagkasala	Kung pinagkasalahan
„	Haharapín	Kung ipagkakasala	Kung pagkakasalahan

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG NÁBANGGÍT

G. ¿Saánsaán ginágamit ang anyông magká?