V
ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΔΟΞΑ {116}
Από τη Σαντορίνη.
Το παράπονό μου το παλιό θέλω πάλε να τακούσης. Μοναχό γιατί να μ' αφίνης; Θυμάσαι, ψυχή μου, θυμάσαι; Έξη χρόνια τώρα και παραπάνω! Τα λόγια που σου έλεγα τότες, πες μου, χρυσό μου, και σήμερις ακόμη και την ώρα αφτή που σου γράφω, δεν κελαδούνε μέσα στην καρδιά σου, σαν πουλάκια γλυκά; Το χάρηκαν της Χιός τα βουνά, το χάρηκε ο κόσμος, το τραγούδι της αγάπης που έκαμα, φως μου, για σένα. Μήπως το ξεχνάς; Όταν είσαι μακριά, παρηγοριά δεν έχω. Αναστέναζα και σε ζητούσα στο Πυργί· αναστενάζω και σε ζητώ στη Σαντορίνη. Από το Μεροβίγλι, ψηλά ψηλά, απάνω στα γκρεμνά, που κάθουμαι και σου μιλώ, βλέπω κάτω στη θάλασσα τα νησάκια που μέσα τους έχουνε φλόγα κρυμμένη, το Βουλκάνο που δεν κοιμάται ποτέ, κι ας μοιάζη σαν αποκοιμισμένος. Καημένες τα λεν εδώ τα νησάκια που είναι όλο φωτιά, τη Μεγάλη Καημένη και τη Μικρή. Είμαι σαν τα νησάκια καίω· είμαι ο Μεγάλος ο Καημένος.
Όπου πάω, εσένα ποθώ. Εσένα συλλογιούμαι σ' όλο μου το ταξίδι. Στη Σύρα, που περπατούσα με το φεγγάρι, εσένα είχα στο νου μου, και θαρρούσα πως δεν έβλεπα ζωή πουθενά και πως σέρνουμουν και γω σ' έναν κόσμο πεθαμμένο. Άξαφνα κατέβαινα στο γιαλό, μήτε τον κατήφορο φοβούμουνα μήτε το σκοτάδι μήτε τους βράχους. Με θωρούσαν και κρυφολαλούσαν. Ποιος είναι τούτος ο τρελλός; -Όχι! δεν είμαι τρελλός. Κατέβαινα κάτω στο γιαλό, κάτω στη μοναξιά, για να φωνάζω τόνομά σου, για να πιστέβω πως είσαι κοντά μου, για να ξέρω πως υπάρχεις.
Σ' ό τι νησί κι αν είμουν, είχα πάντα βία να φύγω. Γρήγορα γρήγορα να πάω! Ίσως στάλλο το νησί καλήτερα θα είναι· ίσως θα κάμω καλήτερη δουλειά. Πήγαινα και πάλι έλεγα τα ίδια κ' ήθελα πάλε να τρέξω αμέσως αλλού. Είτανε πλήξη, δεν είτανε βία, και πάντοτε νόμιζα πως θα βρεθή κανένα νησί, το νησί της Ησυχίας, η κούνια που θα βάλω τον πόνο μου να πλαγιάση, ο ουρανός που θα νταντέψη το βάσανό μου. Τι με μέλει για την επιστήμη, τη γλωσσολογία και τα παραμύθια που συνάζω; Η Ιδέα μου είσαι Εσύ, η Ιδέα που με φωτίζει στο δρόμο που βαδίζω, που μου δίνει και το θάρρος. Εσύ ξέρεις πάντα το σκοπό μου. Για σένα πολεμώ και δουλέβω. Φτωχός είμουν και μ' έκαμες πλούσιο, γιατί δικό μου τίποτις δεν έχω· δυο πράματα μόνο γύρεβα στον κόσμο, μια γλώσσα και λίγη ποίηση. Τη γλώσσα την πήρα από το στόμα του λαού· την ποίησή μου από σένα την πήρα.
Την ποίησή μου από σένα την πήρα και του κάκου παραπονιούμαι. Θυμάσαι, ψυχή μου, θυμάσαι; Έξη χρόνια τώρα και παραπάνω! Σε συλλογιούμουνα στο Πυργί κ' έχυνα δάκρια πικρά. Δεν μπορούσα, δεν ήθελα να πιστέψω πως ο Χάρος μια μέρα θα πη της αγάπης μας· Έλα, έλα, και δω θα τελειώσης! Δεν το πίστεβα πως ο κόσμος μια μέρα θα σε ξεχάση. Σήμερα πια δε φοβούμαι το Χάρο· η αγάπη μας δεν έχει τέλος κι ο κόσμος δε σε ξεχνά.
Είταν αδύνατο, άδικο είταν ένα πλάσμα σαν και σένα, τόση χάρη και τόσος νους, τόση χάρη παιδιακήσια και νους τόσο γερός, τόση ψυχή, τόσο φως να χαθούν, κι άμα πεθάνης να μην ξέρη κανείς πως είσουν της πλάσης το στολίδι, το καμάρι τουρανού. Για τούτο έκλαια κι απελπίζουμουν και ζητούσα κάτι να κάμω για σένα, κανένα ποίημα να σου χαρίσω, που να σε δοξάζη, που να μείνη παντοτεινά. Και διές τώρα! Το κατάφερα κ' έχω χαρά. Κρίμα που δεν είσαι πλάγι μου να σε δείξω μια βάρκα βαρκούλα μικρή που αρμενίζει αλάργα στο γιαλό. Τι νόστιμη, τι χαριτωμένη, τι μικρούτσικη μικρουλή που φαίνεται αλήθεια από δω απάνω στο βουνό! Μόλις τα μάτια σου την ξανοίγουν και μοιάζει σαν τιποτένια. Κι όμως, παιδάκι μου, μη φοβάσαι.
Έφτειαξα μια βάρκα για σένα που δεν μπορεί φουρτούνα να τη χαλάση. Έβαλα μέσα την ομορφιά σου, έβαλα την ψυχή και τους λογισμούς σου, έβαλα τη ζωή σου, έβαλα και την αγάπη μας μέσα. Τότες είπα της βαρκούλας να τρέχη, να τρέχη στα αιώνια τα νερά.
Έτσι θα γλυτώσης Εσύ κι από το Χάρο κι από τον Άδη. Όσο η θάλασσα δεν ξεραθή, θα φουσκώνη η βαρκούλα τα παννιά της· όσο ζήση αφτός ο λαός, θα ζήσης και συ. Και κοίταξε τι ωραία! Πρώτη φορά στην περίφημη την Ελλάδα, προσπάθησε ένας ποιητής να φτειάξη τέτοια βαρκούλα, πρώτη φορά πολεμάς για χατίρι Μιανής και Μιανής δόξα. Πολλοί κάμνουνε και κάμανε στίχους, πότε για τη μια, πότε για την άλλη. Εγώ για σένα μόνο μιλώ, και δίχως να πω τόνομά σου, ο κόσμος ξέρει ποια είσαι. Λοιπόν ήσυχη να μείνης. Εσένα θα σε ζουλέβουν όλες οι γυναίκες, γιατί πλούτη κι αρχοντιά η καθεμιά μπορεί νάχη· μπορεί νάχη η καθεμιά καρδιά μεγάλη και μεγάλο νου· η καθεμιά δεν μπορεί νάχη αθάνατη δόξα σαν και σένα. Νόστιμα κι αθώα σαν τη βαρκούλα που σου λέω, κάμε το ταξιδάκι σου τώρα, σιγά σιγά, με τα γλυκά σου τα χαμογέλοια, με την πανάγαθή σου ψυχή, κάμε το ταξιδάκι σου και χαίρου άτρεμα τον Ωκεανό· είναι καλός ο καπετάνιος.
Και τι μας μέλει εμάς για τη δόξα; Και μήπως έχει νόημα κανένα; Η δόξα τίποτις δεν είναι· η αγάπη όλα τα κατορθώνει. Γιατί θέλω τη δόξα για σένα; γιατί σ' αγαπώ. Γιατί γυρέβω ποίηση και γλώσσα; Μήπως για μένα τις γυρέβω; Την ποίηση και τη γλώσσα τις γυρέβω για τους άλλους, για τους άλλους πονώ και δουλέβω. Έλα, μικρό μου, το λοιπόν, ας αφήσουμε τη δόξα κι ας συλλογιστούμε μόνο την αγάπη. Την αγάπη να βάλουμε τώρα με το νου μας.
Ο κόσμος αγάπη διψά. Είναι τόσοι δυστυχισμένοι, είναι τόσοι φτωχοί, είναι τόσες καρδιές πικραμένες. Έλα ναγαπήσουμε τον κόσμο. Δεν μπορώ ένα δάκρι να διώ κ' η ψυχή μου να μη βραχή. Ο πόθος μου, ο μόνος, είναι να παρηγορηθούν οι πικραμένοι. Δεν αγαπώ εσένα μονάχα· αγαπώ τον κόσμο όλο. Μ' έκαψαν τα βάσανά του. Δε σου το είπα πως είμαι ο Μεγάλος ο Καημένος;
Έλα, πουλί μου, να καούμε κ' οι δυο, ναγαπήσουμε και τον καημό μας. Ο καημός μας είναι καλός, αφού είναι έλεος γεμάτος. Ποιο είναι το γιατρικό που μπορεί να γιατρέψη τον κόσμο; Η αγάπη, κανένα άλλο. Για να γιατρέψης τους αρρώστους, πρέπει πρώτα να τους αγαπήσης. Πρέπει εκείνους να συλλογιέσαι κι όχι εσένα. Η επιστήμη μονάχη δε φτάνει. Η αγάπη θα της δώση ύπαρξη και ζωή. Η περιέργεια είναι μια αγάπη, αγάπη για να μάθης, αγάπη που σα μαγνήτης σε τραβά, που σε κάμνει τάγνωστα να γυρέβης, αγάπη που γεννά την επιστήμη.
Αγάπη είναι κ' η τέχνη. Για να καταλάβης τους αθρώπους, πρέπει να τους αγαπήσης. Και πώς είναι δυνατό να μπης μέσα στην ψυχή τους, τα πάθη τους όλα να ξεδιαλίσης και να τα γράψης, αν πρώτα δεν τους αγαπήσης; Πρέπει ναγαπήσης και τη φύση, για να πης την ομορφιά της· αλλιώς δε νοιώθεις και τη φύση. Πρέπει να λωλαθής για τα βουνά, πρέπει η θάλασσα να σε τρελλάνη, πρέπει ο νους σου να χαθή για ένα χρυσολούλουδο του κάμπου. Κ' η τέχνη τι άλλο είναι παρά ένα λουλούδι που θα κόψης, παρά μια ψυχή που θα μυρίσης;
Έλα, βάρκα βαρκούλα μικρή, έλα ναρμενίσουμε τώρα στον Ωκεανό της αγάπης. Έλα πάντα να βαστάς ανοιχτά το γιαλό, πέρα και πέρα να πάμε. Να μην αγαπήσουμε εκείνους μονάχα που είναι πονεμένη η καρδιά τους· ας αγαπήσουμε τους εφτυχισμένους, τους καλότυχους, τους μεγάλους· ας αγαπήσουμε όσους έχουν και δόξα και πλούτο και νου. Γιατί να τάχουν αφτά, σα δεν τους αγαπούμε; Έλα να τα χαρούμε μαζί τους, άμα τους αγαπήσουμε σαν αδέρφια· έλα να δροσιστή η ψυχή τους, κ' η αγάπη μας να τους μάθη πως πλούτος μεγαλήτερος απ' αφτήνα δεν είναι, πως δεν έχει εφτυχία πιο μεγάλη.
Πρέπει, όταν ο κόσμος κοιμάται, εμείς να ξαγρυπνούμε, να δουλέβουμε για τον κόσμο. Ας δουλέψουμε για όλους, ας δουλέψουμε και για τους ζαβούς, τους ζουλιάρηδες, τους κουφούς και τους στραβωμένους. Ας τους αγαπήσουμε, να μας αγαπήσουν ίσως και κείνοι. Η καλοσύνη μας να γίνη βουνό, που να μη βλέπουν οι κακοί την κορφή της. Ποτέ να μη μας κουράζουνε, να μη μας χαλνούν το κουράγιο η ανοησία και το μίσος, το μίσος το σιχαμερό που όλο γιομίζει το στόμα του ψεφτιές, που το ξέρει και που δεν έχει ντροπή.
Και τι να δώσουμε, οι δυο μας εμείς οι μικροί, τι να δώσουμε τους κακούς, τους πλούσιους και τους πονεμένους; Πρέπει να δώσουμε στον κόσμο ποίηση όση μπορούμε. Έλα να την κάμουμε ποτάμι, να ποτίση τη γις, στους κάμπους να ξεπλημμυρίση, κ' ύστερα μαζί μας αλάργα ναρθή, να μας πάρη στον Ωκεανό της δόξας και της αγάπης.
ΠΙΝΑΚΑΣ ΓΙΑ ΜΕΡΙΚΑ ΚΥΡΙΑ ΟΝΟΜΑΤΑ
Αγησίλαος Γιαννόπουλος Ηπειρώτης.. 166.167.169.170.171. 172. 178.
Άννινος (Θ.)………………………………………… 249.
Αργύρης Εφταλιώτης …………….. 28. 29. 39. 40. 44. 48. 257.
Βαλαωρίτης………………………………………. 254.255.
Βερναρδάκης (Δ.)………………………………….. 104, 1.
Βηλαράς ………………………………… 102, 1. 254. 255.
Βικέλας (Δ.) ………………………… 249.250.257.286. 287.
Βλαστός (Π.)……………………………………… 15. 16.
Βλαχογιάννης……………………………………… 100, 1.
Βώκος…………………………………………….. 13.23.
Γαβριηλίδης……………………………………… 36. 241.
Γεωργιάδης (Α.)……………………………………. 25, 1.
Δεστούνης (Γ.)……………………………………. 100, 2.
Διόνυσος………………………………………….. 13.14.
Δροσίνης………………………. 181.220.239.256.264.275.281.
Καμπάνης…………………………………………….. 13.
Κακλαμάνος (Δ.)…………………………………… 249, 1.
Καρκαβίτσας ………………… 20. 21. 22. 23.256.273.284.285.
Κολοκοτρώνης………………………………….. 3.10.12.13.
Κόντος………………………………………….. 202.218.
Κοραής……………………. 101.102.102, 1.135.218. 223. 255.
Κουρτίδης………………………………………… 13. 23.
Λαμπρίδης (I.)…………………………………………48.
Λάμπρος (Σ.)………………………………………… 100.
Μάνος (Κ.)……………………………………… 180. 257.
Μελάς (Μ.)………………………………………….. 261.
Μηλιαράκης (Α.)…………………………………… 100, 2.
Μιαούλης………………………………………… 286.287.
Μικρογιάννης………………………………………… 257.
Μιτσάκης……………………………………………. 257.
Μποέμ………………………….. 248.249.250.260.273.275, 1.
Ξενόπουλος (Γρ.) ………………………………25.25, 1.26.
Παλαμάς ………………………….. 22.23.24.48.250.256.266.
Πάλλης……………………………………………… 257.
Παππαδοπούλου (Α.) ………………………………….. 257.
Παππαδόπουλος (Κεραμέας) ………………………………101.
Παράσχος. ………………………………250. 252. 254. 255.
Περραιβός…………………………………………… 286.
Πολίτης (Ν. Γ.)………………………………………. 48.
Ροντάκης (Ν.)………………………………………… 13.
Σάθας (Κ.)………………………………………….. 100.
Σολωμός……………………………………. 173. 254. 255.
Στέφανος Στεφάνου……………………………………..241.
Στεφελίδης………………………………………….. 257.
Σωτηριάδης (Γ.) 28. 29. 30.31. 32.33.34.35. 36.37.38.39.40.42.44.
45.46.
Τρικούπης (Χ.) ………………………………..238.239.240.
Φραγκούδης(Γ. Σ.)……………………………………. 268.
Χατζηδάκης (Γ. Ν.)………………………….. 12.102. 1.133.
Χατζόπουλος (Μ.) ……………………………….. 257. 273.
Χρυσόστομος……………………………………… 42. 159.
Anatole France………………………………………. 180.
Benoist (Ε.)…………………………………………. 34.
Krumbacher (Κ.) ………………………………100. 2.128.1.
Pernot (Η.)………………………………………. 246. 1.
Solomos………………………………………….. 66. 70.
Sotiriadis ………………………………………….. 38.
Taine………………………………………………. 180.
ΠΙΝΑΚΑΣ Σελ
ΑΦΙΕΡΩΜΑ………………………….. 1
ΠΡΟΛΟΓΟΣ……………………….. 3-51
Η ΜΙΣΗ ΓΛΩΣΣΑ……………….3-10
ΚΑΠΟΙΟΣ ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ………. 10-14
ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΑΗΔΙΑ…………. 15-16
ΤΕΧΝΗΤΗ……………………16-22
ΜΗΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ:…….. 22-28
ΧΑΔΙΑ ΕΝΟΣ ΦΙΛΟΥ ΣΤΕΝΟΥ……..28-37
ΚΟΥΤΑΜΑΡΑ………………….37-39
ΡΩΜΙΟΣ ΚΑΙ ΡΩΜΙΟΣΥΝΗ………. 39-51
ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΑ……. 53-165
Η ΚΑΘΑΡΕΒΟΥΣΑ Κ' Η ΣΚΛΑΒΙΑ……166-179
ΖΟΥΛΙΑ……………………..180-221
ΤΗΛΕΦΩΝΗΜΑ………………….222-223
Ο ΜΟΥΣΑΦΙΡΗΣ………………..224-230
Ο ΜΑΓΟΣ…………………….231-237
ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΤΡΙΚΟΥΠΗ ………238-240
OΝEΙΡΕΒΟΥΝΤAΙ ΤΑ ΡΟΔΑ………..241-245
ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΤΑΦΟΥ…………..246-247
ΔΕ ΔΙΑΒΑΖΟΥΝΕ ΚΑΙ ΤΡΩΓΟΥΝΤΑΙ….248-259
ΑΘΗΝΑΙΙΚΟ ΙΝΤΕΡΒΙΟΥ………….260-275
ΝΗΣΙΩΤΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑΚΙΑ………..276-301
Η ΑΚΡΟΠΟΛΗ………………276-280
ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΗΝΟ…………… 281-285
ΣΤΑ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ…………. 285-291
ΤΟ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ…………….291-295
ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΔΟΞΑ…………..296-301
ΠΙΝΑΚΑΣ ΓΙΑ ΜΕΡΙΚΑ ΚΥΡΙΑ ΟΝΟΜΑΤΑ 302
ΠΑΡΑΤΥΠΩΜΑΤΑ, ΔΙΟΡΘΩΜΑΤΑ ΚΙ ΑΠΟΣΩΜΑΤΑ 303
PARIS. — ΙΜΡRΙΜΕRIE CHARLES BLOT, RUE BLEUE, 7.
Τυπώθηκαν, όλα μαζί, αντίτυπα 547, δηλαδή
σε καλό γαλλικό χαρτί…………….. αντ. 500 σε χαρτί του λούσσου…………………… 30 σε χαρτί ολλαντέζικο διαλεχτό…………… 15 σε χαρτί Γιαπανέζικο αφτοκτατορικό……….. 2 —- 547
Τα χαρτιά λούσσο (30 αντ.) και τα γιαπανέζικα (2 αντ.) δεν πουλιούνται.
Πουλιούνται μονάχα τα πεντακόσια, το καθένα……. φρ. χρ. 6 και τα ολλαντέζικα (αρ. 12-13), το καθένα …….φρ. χρ. 25
*************
1} Βιβλιοθήκη της Εστίας, Ο γέρο Κολοκοτρώνης (κι όχι ο «Γέρων - Κολοκοτρώνης», όπως το βάζει πολύ άσεβα η Εστία), τόμ Α', 1889, σελ 61.
2} Θα παρατήρησε ο καθένας τη φράση που λέει στο γράμμα του πως ήθελαν οι αρχαίοι τον κόσμον όλο να «καταλάβουν». Αφτό θα πη τέχνη, δηλαδή να βάζη κανείς μια λέξη με το κοινό, συνηθισμένο της το νόημα, και συνάμα όποιος θέλει να βρίσκη μέσα της και το νόημά της ταρχαίο. Δεν τα νοιώθουν ακόμη αφτά στην Ελλάδα· τάννοιωθε στη Γαλλία ένας Ρασίνας, και δε θα πη πως μιλούσε λατινικά, σαν έλεγε μια λέξη και με την παλιά της και με την τωρινή της σημασία. Ο σωστός ο α ρ χ α ϊ σ μ ό ς τέτοιος είναι.
3} Ίδιος ο Καρκαβίτσας, σαν έγραφε ακόμη την καθαρέβουσα, έγραφε ελαχίστη, κοίτ. Η Λ υ γ ε ρ ή, σελ 7.
4} Είναι μάλιστα τρομερός κριτικός, γιατί βλέπω και λέει πως μου λείπει «το ασύλληπτον και απροσδιόριστον εκείνο κάτι το οποίον ονομάζουν πνεύμα της γλώσσης ή γλωσσικόν αίσθημα». Παναθήναια, Β', σελ 299. Και δίκιο θάχη ο Ξενόπουλος, επειδή από πού μπορώ να το μάθω το κάτι εκείνο το άπιαστο, όσο δε μας γράψη κανένα βιβλίο στη δημοτική ο Ξενόπουλος ο ίδιος; Μα λέω μήπως είναι και τούτα. . . π ρ ο σ ω π ι κ ά; Στα 1893, θυμούμαι, έλεγε άλλα για μένα ο Ξενόπουλος (κοίτ. Άστυ, 9 του Νοέβρη, 1893, 1, 5-6)· «Η ομιλία του είχεν εις τοιούτον, βαθμόν τον οικείον τόνον» και τέτοια πολλά, που μοιάζει σα να μη μου έλειπε τότες το κάτι. Μα έτυχε θαρρώ κατόπι - στην προκήρυξη του Διαγωνισμού - να δηγηθώ και γω κάτι για τον Ξενόπουλο. Ίσως έτσι πάει κ' η γλώσσα μου και το δικό μου το κάτι. Γιατί αλλιώς πώς να καταλάβω μερικά πράματα που δε θα είχανε το λόγο τους; Ο Α. Γεωργιάδης, στο πρώτο του άρθρο για μένα, σα δεν είταν ακόμη ολότελα φίλος της δημοτικής, έλεγε ίσα ίσα πως απόρησε πολλές φορές, βλέποντας με να ζω «τόσον μακράν του ελληνισμού» κι ωςτόσο διόλου να μη μου λείπη το κάτι εκείνο, και σα με διαβάζει κανείς, να θαρρή πως ακούει κουβέντα ζωντανή (κοίτ. Ρόδα και Μήλα, Β', το άρθρο Μισή γλώσσα)· ο Ξενόπουλος δε θέλει μήτε η γλώσσα μου ζωντανή να είναι (Παν. Β', 300)! Ο κακόμοιρος ο Γεωργιάδης το θέλει - γιατί δεν έχει μαζί μου προσωπικά.
5} Κοίταξε και Byz. Zeitschr. Χ, 690.
6} Ας σημειωθή μάλιστα εδώ πως ο Ιουστινιανός ο ίδιος έτσι τις ήθελε, σφανταχτερές σφανταχτερές και με πολύ μάλαμα, κοίτ. Ch. Diehl, Justinien, Παρίσι, 1901, σελ 657.
7} Revue Critique, Ν. 40, 1889, σελ 196-197.
8} Ζωσ. (Mendelssohn) 8, 2 (Β, 95, 18).
9} Ευσ. Β. Κ. Δ', 19 (Heikel, 125,5): και της ευχής δε τοις στρατιωτικοίς άπασι διδάσκαλος ην αυτός, Ρωμαία γλώττη τους πάντας ώδε λέγειν εγκελευσάμενος· «Σε μόνον οίδαμεν θεόν» κτλ. κτλ.
10} Hertzberg, Gesch. Griech. I, 145 (Noch immer hatte die lateinische Sprache bisher in dem amtlichen Verkehr ihre Herrschaft behauptet; bis gegen Ende des sechsten Jahrhunderts erscheint das Latein noch als die offizielle Sprache bei dem Commando in der Armee) Κοίτ. και Sitz. b. της Βιέννας, τ. 73, σ. 95.
11} Ευσ. Β. Κ., Γ, 13, 1 (Heickel, 83, 13): Ο μεν δη ταύτα ειπών Ρωμαία γλώττη, υφερμηνεύοντος ετέρου, παρεδίδου τον λόγον τοις της συνόδου προέδροις.
12} Λιβ. 133, 16.
13} Νεαρ, Διάτ. ζ, 1.
14} Προς τους πολεμούντας τοις επί το μονάζειν ενάγουσιν, Migne, 51, III, 1, σελ 357.
15} Θεοφ. Χρονογρ. (de Boor) 24, 20. Αποφθέγμ. των άγ. γερ. 89 Α.
16} Κοίταξε τωραίο άρθρο ε λ λ η ν ι σ μ ό ς, στο Λεξικό του Ερρίκου Στεφάνου.
17} Ch. Diehl, Justinien, Paris 1901, σελ 553. Κοίταξε όλο το κεφάλαιο· Athènes et le paganisme, 547-566.
18} Προκ. Ανέκδ. 134, 2.
19} Κοίτ. Ch. Diehl, 551, και Προκ. Ιστ. (Α', α') π. II. II. 104, 15· 131, 10-11.
20} Κωδ. Α', 11, 10.
21} Κοίτ. Ch. Diehl, σελ 177, σημ.6· Babelon, Mém. de la Soc. des Antiq. de France, τ. 57, σ. 310, 321 (ο λόγος για το Βελισάριο).
22} Revue critique 1901, αρ 36, σελ 195, σημ. 1.
23} Κοίτ. Ch. Diehl, Justinien, Παρίσι, 1901, σελ 666.
24} Κοίτ. De Mytilène en Bretagne, Grande Revue, 1er février 1902, σελ 297, και Krumbacher, Byz. Lit. g., 2 εκδ, σελ 3.
25} Για το «Ρωμαίικο θέατρο» 12-14. Κοίταξε, για τα καθέκαστα, Et. de philol. néo-grecque, τη μελέτη του Lafoscade, 83, 158. Σήμερις τόκαμε σωστό βιβλίο. De epistulis imperatorum magistraluumque romanorum, Insulis, MDCCCCII. Κοίτ. και Ch. Diehl, Justinien, Παρίσι, σελ 566.
26} Κοίτ. τον Αγώνα, Ιούλιο, 1901.
27} Κοίτ. το Άστυ, Ιούλιο, 1901.
28} Δημοσιεφτήκανε πρώτα, με τον τίτλο ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ, στην Εικοσιπενταετηρίδα του Ελληνικού φιλολογικού Συλλόγου της Πόλης, τ. 18, Παράρτημα, 1888, σελ 441-452, 463-496.
29} La Bataille littéraire en Grèce, Revue de Paris, 1er mars 1901, σελ. 109 κι ακόλ.
30} Voyez Revue Critique, loc. cit.
31} C'est ce que j'ai essayé d'établir dans la Revue Critique, 1887, p. 461-468, No 14.
31a} Voyez Revue Critique, loc cit.
32} Il s' agit ici des œuvres d'imagination, de la littérature proprement dite. En matière de productions scientifiques, on peut dire, au contraire, qu'une œuvre a d'autant plus de valeur qu'elle a un public plus restreint et qu'elle est estimée de moins de monde. Mais cela ne tient nullement a la langue employée : cela ne dépend que de la pensée.
33} Essais de gramm. hist. néo-grecque. Paris, Leroux, 1886, tome I, p. 268-274.
34} Eternel, qui est aujourd'hui un si beau mot, Vient lui-même, non pas du latin classique, mais du latin barbare alternalis .
35} A fortiori , cela doit être entendu ainsi de tous les termes scientifiques spéciaux. Il va de soi que le peuple ne comprend pas et n'a pas à comprendre un mot tel que κατάληξη. Mais il ne comprend pas davantage κατάληξις, pas plus qu'en France il ne sait ce que c'est qu'une désinence ; personne toutefois ne s'est avisé jusqu'ici de dire en français desinentia ; la langue vivante garde toujours son système grammatical. De ce qu'on parle la langue du peuple, il ne s'ensuit nullement qu'on doive être compris du peuple. Il s'agit simplement d'écrire une langue que le peuple puisse apprendre un jour. Pour cela, il est indispensable que le vocabulaire de l'écrivain soit conforme a la morphologie vivante. Tous les Français écrivent en français moderne , quelles que soient les matières dont ils traitent. Toute objection dans ce sens tombe d'elle-même.
36} On prononce aujourd'hui βασιλέφς. La combinaison φς constitue un barbarisme au point de vue ancien.
37} Si la langue littéraire avait suivi dès le début le chemin qu'ont pris toutes les autres langues, le vocabulaire moderne se serait enrichi de plus de nuances qu'il n'en possède. Ολύμπιος, par exemple, serait régulièrement devenu λύμπιος. Le sens spécial d'olympien (dieu de l'Olympe) se serait perdu et, par une gradation de sens facile a supposer, nous aurions eu peut-être dans λύμπιος une nuance semblable à celle qu'exprime le mot divin, dans des locutions comme une grâce divine ou un divin sourire; divin signifie ici quelque chose de plus qu'un sourire charmant. Mais pour créer des acceptions de ce genre, il eût fallu un Ronsard suivi d'un Racine.
38} Aux personnes désireuses de faire plus ample connaissance avec la langue ancienne, je ne puis mieux faire que de recommander un livre d'une lecture aussi facile qu'agréable : c'est le Précis de grammaire comparée du grec et du latin, par M. V. Henry, Paris, Hachette, 1888.
39} Je prépare en ce moment un assez long travail sur les manières de recueillir et d'étudier un dialecte sur place. La question y sera traitée a part. Les jeunes gens qui préparent pour le Syllogue des collections de poésies populaires ne sauraient trop se mettre en garde contre les formes que les paysans eux-mêmes prennent souvent pour des formes vulgaires et courantes.
40}Essais de grammaire historique néo-greque, Paris, E. Leroux, 1886, I, p. 19-136.
41} Πρέπει μάλιστα να παρατηρήσουμε που όταν τύχη στη σειρά του λόγου τετρασύλλαβο, η προπροπαραλήγουσα χάνει τον τόνο, αν είχε τόνο, και τονίζεται η παραλήγουσα μόνη. Παραδείματος χάρη, λέμε ά θ ρ ω π ο ς, μα ά θ ρ ω π ό ς μου, πρόφερε ά θ ρ ο π ό ς μ ο υ· λέμε κ ά μ α ρ α, μα κ ά μ α ρ ά μ ο υ. Φυσικά, όταν η αρχική συλλαβή είναι φωνήεντο, μαζί με τον τόνο χάνεται και το φωνήεντο· π.χ. θα πούμε είκοσι (=ίκοσι), μα κοσιένα (είκοσι ένα). Με τέτοιο τρόπο χάθηκε το ι του ίνα και το ο του όπου. Ίνα π ο λ ε μ ά ς έγινε να π ο λ ε μ ά ς, λέγε να π ο λ ε μ ά ς ό π ο υ θα πη — που θα πη, λέγε πουθαπί. Ο τόνος κ' η αρχική συλλαβή χάνουνται στην ίδια στιγμή.
Έτσι και στα γερμανικά· einen, μα 'nen Bécher. - Αφού γράφηκαν αφτά, διάβασα μια μελέτη του κ. Foy, Griechische Vocaslstudien, Bezz, Beitr. XII, 38 ακόλ. Βλέπω που με κατηγορεί πολύ ο κ. Foy, γιατί είπα κι αλλού τέτοιο πράμα. Ο λόγος του είναι που μια συλλαβή με τόνο δε χάνεται σε καμιά γλώσσα, και που πρέπει για να χαθή, μια άλλη συλλαβή να πάρη τον τόνο της πρώτης και με κάποιο τρόπο, ο τόνος να πηδήξη. Αφτό δεν είναι σωστό, αφού είδαμε που μήτε στους τύπους κ ά μ ε ρ ή μου, μήτε στο ίνα π ο λ ε μ ά ς, πηδά ο τόνος. Η λήγουσα στο π ο λ ε μ ά ς κ' η παραλήγουσα στο κ ά μ ε ρ ή μας είχαν πάντοτες τον ίδιο τόνο. Έτσι και στο κ ο σ ι έ ν α. Τα τετρασύλλαβα στη γλώσσα μας δε θέλουν τονισμό διπλό. Ίσια ίσια το νόμο τούτο δεν είχε παρατηρήσει ο σοφός μας φίλος. - Ίνα κάμω και ίνα π ο λ ε μ ώ είναι το ίδιο παράδειμα. Για του κ. Foy τη μελέτη, διές Revue Critique, 1888, 329 - 333, (αρ. 17).
42} Legrand, Bibliothèque grecque vulgaire, Paris, 1880, Tome I., p. 1-10.
43} Mélanges Rénier, Paris, 1886, 262-283. Le poème à Spaneas.
44} Διέστε το στ. 146.
Όταν σε στήσουν εις αρχήν και πιάσης εξουσίαν
και το στ. 49.
Στρατιώται ήσαν οι όλοι σου και πάπποι και προπάπποι
Και όλον το γενολόγιν σου.
45} Ο λόγος μου είναι που αν ο Πλάτωνας ζούσε σήμερα, δε θάγραφε βέβαια την αρχαία. Και στον καιρό του έγραψε γλώσσα κ α ι ν ο ύ ρ ι α, την αττική, όχι την ομηρική.
46} Φιλολογία εννοούμε σήμερα στην κοινή γλώσσα littérature και φιλολογικός θα πη littéraire. Το συνηθισμένο της το νόημα έχει η λέξη και δω.
47} Collection de romans grecs en langue vulgaire et en vers, Paris, 1880, par S. Lambros.
48} Πρώτος ο Crusius. Σήμερα κι άλλοι πολλοί, ο E. Miller, ο G. Meyer, ο G. Miller, ο Γ. Δεστούνης, ο K. Krumbacher. Ο φίλος μου ο Legrand πιώτερα απ' όλους πλούτισε και τη βιβλιοθήκη μας και το νου μας. Θα είταν αδικία να μην αναφέρω τον άξιο και σοφό Α. Μηλιαράκη.
49] [Κατηγορήθηκαν κατόπι πολύ όσα έγραψα εδώ, ήσυχα και χωρίς πάθος, για τον Κοραή. Τάφησα όπως είτανε. Νόστιμο να με κατηγορούν οι καλαμαράδες, που πρώτοι κατηγόρησαν τον Κοραή στα ελληνικά του].
50} [Για τον Grimm, κοίταξε Whitney-jolly, Αναγνώσματα περί των γενικών αρχών της συγκριτικής γλωσσικής, μετάφραση του Χατζηδάκη, 1898, σελ 707-709. Ο Grimm είναι ο πατέρας της ιστορικής γραμματικής. Για τα έργα του Bopp, κοίτ. Αναγνώσματα, 699 ακόλ και Β. Delbrück, Einleitung in das Spachstudium, 1884, 1-2, κι ακόλ. Στα 1812, ο Bopp είτανε στο Παρίσι και σπούδαζε.
Στην ίδια την εποχή έγραφε κι ο Wilhelm von Humbold (κοίτ. Αναγνώσματα, 710-711), και τόσοι άλλοι· ο F. A. Wolf, από τα 1795, είχε δημοσιέψει ταθάνατα Προλεγόμενά του, δηλαδή, τότες η επιστήμη έννοιωθε πια τι θα πη δημοτική ποίηση και δημοτική γλώσσα, είτε Όμηρο σπούδαζε, σαν το Wolf, είτε γραμματική, σαν τον Grimm. Μα ο Κοραής, που είδε πολλά πράματα στην Εβρώπη, δε φαίνεται να καλομπήκε στο νόημα· τουλάχιστο τα γράμματά του στο Chardon de la Rochette δε δείχνουνε διόλου πως κατάλαβε τι σημασία είχε η γαλλική επανάσταση, κι ωςτόσο ζούσε στη Γαλλία. Ίσως δεν έβλεπε και τι γινότανε στην Ελλάδα· να μην ξεχνούμε πως σε κείνα τα χρόνια ζούσε κι ο Βηλαράς, πως σε κείνα τα χρόνια (1812, 11 του Μαγιού) έγραφε το γράμμα που δημοσίεψε ο Βλαχογιάννης στο Διόνυσο (τ. Β', 1902, σελ 202-207), και που σαν το διαβάζουμε σήμερις, απορούμε πώς μπόρεσε και τα είπε και τα κατάλαβε και τα προμάντεψε όλα. Μεγάλος άθρωπος αφτό θα πη, να μη βλέπη την εποχή του μονάχα, παρά να προβλέπη και τη μελλούμενη. Όλα τα βιβλία του Κοραή δεν αξίζουνε μια σελίδα μόνο από το γράμμα εκείνο του Βηλαρά. Είναι το βαγγέλιο της δημοτικής. Και λυπάται κανένας σα βλέπει πως ένα έθνος αξιώθηκε νάχη τέτοιους αθρώπους κι ακόμα δεν κατάλαβε την αλήθεια].
51} Ο μόνος τρόπος να κάμη κανείς δουλειά χρήσιμη και πρωτοφανή είναι νακουλουθήση το σύστημα του κ. Βερναρδάκη (Ευριπίδου Φοίνισσαι, 1888) και να συγκρίνη στα σχόλια την αρχαία γλώσσα με τη δημοτική. Τους αρχαίους σήμερα για να τους καταλάβουμε καλά, πρέπει πρώτα να τους μεταφράζουμε. Τέτοια βιβλία τα καμαρώνουν και στην Εβρώπη, γιατί δεν έγιναν ακόμη πουθενά.
52} Για να το πούμε πιο σωστά, σώθηκε στο λατινικό musarum.
53} Η προφορά της περισπωμένης είναι σήμερα μυστήριο για την επιστήμη· ξέρουμε μοναχά που όποιος έλεγε περισπωμένη, έλεγε όλο μαζί οξεία και βαρεία· το πώς μας ξεφέβγει.
54} Essais de gramm. hist. t. II, Εισαγωγή, σελ LVI κι ακόλουθες.
55} Όποιος θέλει μπορεί να πάρη, αν του αρέσει, κανένα άλλο παράδειμα. Μα για το ζήτημα που γίνεται τώρα, δεν έχει να πη τίποτις που η γενική μας είναι γ λ ώ σ σ α ς κι όχι γ λ ώ σ σ η ς. Ο λόγος μας είναι για την κατάληξη, και το η της γενικής μ ο ύ σ η ς δεν έχει να κάμη μήτε πολύ μήτε λίγο με την κατάληξη -ς- Με τον ίδιο τρόπο, η ονομ. π α τ έ ρ α ς βαστά το ς της ονομ. π ο λ ί τ η ς, ν ε α ν ί α ς ή λ ό γ ο ς. Το α της γενικής μας είναι το α της γενικής η μ έ ρ α ς.
56} Για να παραστήσουμε τη διαφορά που λέω, πρέπει να πάρουμε τη μουσική. Ας πούμε το λοιπό [το βιβλίο έχει δυο παραδείγματα το ένα με τρεις νότες λα και το άλλο λα, λα, ντο, λα]
Το ντο (do) σημαίνει οξεία. Τ' άσπρο το λα μας δείχτει τον τόνο το σημερνό (accent d'intensité). Με το ντο η φωνή σηκώνεται, πετά πιο ψηλά. Με το λα δεν ανεβαίνει, στέκεται στην ίδια γραμμή, μα βαστιέται πιώτερο καιρό στη γραμμή της. Οι αρχαίοι, όταν έλεγαν τόνος, ανέβαζαν τη φωνή με το ό· εμείς την κατεβάζουμε , την κάμουνε πιο βαρειά. Ο κανένας ξέρει που η διαφορά αφτή του τονισμού είναι γενική και κοινή σ'όλες τις μεταγενέστερες γλώσσες, στις νεολατινικές και στις άλλες. Ο νέος μας ο τονισμός, το λεγάμενο accent d'intensité, ας πούμε η ε ν τ ο ν ή, έφερε όλες τις άλλες φωνολογικές αλλαγές που παρατηρούμε στη γλώσσα. Ας με συχωρέσουν, αν τη λέω μικρή διαφορά.
57} Γι' αφτό το λόγο μπορεί κανείς να καταλάβη πώς, σε μερικές χώρες, τάτονο ο έγινε ου, πρβλ. κ ό μ π ο ς και κ ο υ μ π ί. Το μ δε σημαίνει· είναι γενικός νόμος, γιατί λεν και ο υ π ό λ ε μ ο υ ς, και ο υ ά θ ρ ο υ π ο υ ς και τ ο ύ ν αντίς τ ό ν. Τέτοιους τύπους έχει κ' η κοινή μας γλώσσα. Η κοινή όμως δεν τους παραδέχεται όλους· θα διούμε την αιτία παρακάτω.
58} Γράφουν πάντα j'aime, tu aimes, il aime, ils aiment, μα h προφορά κατάντησε να είναι σήμερα η ίδια και για τα τέσσερα αφτά τα πρόσωπα· em θα τα πουν και τα τέσσερα. Χωρίς τις αντωνυμίες, je, tu, ils (iz), δε θα μπορούσε κανείς να ξέρη για ποιο πρόσωπο γίνεται λόγος. Εμείς λέμε ακόμη αγαπό, αγαπάς, αγαπά.
59} Αν είχαμε συνήθεια να γράφουμε τις λέξες σαν που τις προφέρουμε, ζομός, Αθίνε, κάθιμε, ετίμι, ιμίς, θα βλέπαμε αμέσως που δε λέμε διόλου αρχαίους τύπους. Το πιστέβουμε μόνο, γιατί τους γράφουμε ζωμός, Αθήναι, κάθημαι, έτοιμη, ημείς · νομίζουμε που τόντις έτσι μιλούμε.
60} Οι άλλοι τύποι του ενικού και πληθυντικού βγήκαν από την ονομαστική του ενικού ζω· η κανονική και ταχτική γενική μιας ονομαστικής ζω δεν μπορεί να είναι παρά ζ ο ύ, όχι ζ ώ ο υ, έτσι και τα ζ α. Συναίρεση είναι αδύνατο και περιττό να γυρέβουμε· το ζ ώ ο υ δεν μπορεί να γίνη ζ ο ύ, μήτε το ζ ώ α ζ ά, με κ α ν έ ν α ν τ ρ ό π ο.
61} Έκαμαν κι άλλοι, μα δεν είναι να τους λογαριάσουμε.
62} Ο σοφός μου φίλος Κ. Krumbacher έγραψε μια πολύ σημαντική μελέτη για το γ' Ein irrationaler Spirant im Griechischen, München 1886. Ο κ. Krumbacher γράφει που στην ίδια χώρα κλίνουν α κ ο ύ γ ω, α κ ο ύ μ ε, ά κ ο υ γ α ή α κ ο ύ ω, ά κ ο υ γ α. Τέτοια ανωμαλία δεν μπορεί να υπάρχη παρά στις κοινές ή κεντρικές γλώσσες, κι ο Krumbacher παρατήρησε μόνo τις κεντρικές γλώσσες. Τα κέντρα δε βρίσκουνται μοναχά στις πολιτείες — και τα χωριά μπορεί να είναι κεντρικά. Μάλιστα στα νησιά, κάθε πρωτέβουσα είναι κέντρο κ' η γλώσσα κάθε πρωτέβουσας είναι κοινή. Όπου έχει εμπόριο, λιμένα, καράβια, οι γλώσσες είναι πάντοτες χαλασμένες. Αν πάτε π.χ., στη Χιο, δεν πρέπει να γυρέψετε τα χιώτικα στη χώρα· στη χώρα θα βρήτε δυο τρεις ιδιωτισμούς, σαν το π ά μ ε ν ε, το ί ν τ α κι' άλλα τέτοια πολύ γνωστά· μα η γλώσσα είναι κοινή. Αν πάμε πάλε στα χωριά, και κει θέλει μεγάλο κόπο για να ξεδιαλίση κανείς την αληθινή γλώσσα του χωριού. Πολλά χωριά έχουν εμπόριο αναμεταξύ τους, και τόσο φτάνει για να χαλαστή η ντόπια γλώσσα. Παρατήρησα μάλιστα που, άμα βγη ο χωρικός από το χωριό του, ξεχνά τα χωρικά του και δίχως ο ίδιος να το παρατηρήση, πιάνει και μιλεί κοινή γλώσσα. Χρειάζεται βιβλίο για να πη κανείς όσα έχει να πη για τέτοιο αντικείμενο και να δείξη τη δυσκολία της μελέτης αφτής.
63} Όποιος θέλει να βεβαιωθή που είναι τόντις έτσι το πράμα, φτάνει να προσέξη και θα το καταλάβη. Όταν ένας χωρικός λέει ε ώ, α κ ο ύ ω και α κ ο ύ γ ω, θα πη ή που τ α ξ ί δ ε ψ ε ο ίδιος ή που έζησε μ' άλλους χωρικούς που ταξίδεψαν κ' έφεραν έτσι ξένους τύπους στο χωριό. Άμα ρωτήξη να μάθη, θα διή πάντα που είναι μια τέτοια αιτία στη μέση.
64} Στην Πόλη μάλιστα, όταν είναι πολλά παιδιά σ' ένα σπίτι, λένε μιλώντας για τον πατέρα, ο ί δ ι ο ς. Σύγκρινέ το με τη φράση· Αυτός έφη.
65} Όποιος κάμη τέτοια γραμματική θα γνωρίζη, πιστέβω, τους φωνολογικούς νόμους της κοινής και θα μπορέση να ξεχωρίση και να διακρίνη τους τύπους του λαού από τους τύπους του σχολειού. Όπου βρη στην κοινή δυο τύπους διαφορετικούς για την ίδια λέξη, θα πάρη φυσικά τον τύπο το δημοτικό και θα ξέρη ποιος είναι ο αληθινός ο τύπος. Στην Πόλη, π. χ., θακούσουμε να λεν και μ ά γ ε ι ρ α ς και μ ά γ ε ρ α ς. Πρέπει αμέσως να καταλάβουμε που ο τύπος μ ά γ ε ρ α ς είναι ο μόνος κανονικός και να διούμε για ποιο λόγο· ο λόγος είναι που ι μπροστά σε ρ, όταν είναι άτονο, γίνεται ταχτικά ε (κάθε εξαίρεση θάχη το λόγο της). Ο τύπος μ ά γ ε ι ρ α ς, με ει είναι τύπος χαλασμένος· λεν το ι γιατί γράφει ει. Όταν ξέρει κανείς λίγη γλωσσολογία, έφκολα βλέπει τα τέτοια. — Δεν έχει να πη που η κοινή γλώσσα παραδέχεται δυο διάφορους δημοτικούς τύπους για μια μόνη λέξη, α γ α π ά ω, α γ α π ώ, τ ί π ο τ ις, τ ί π ο τ ε ς κτλ. Οι αρχαίοι και κείνοι έγραφαν και μ ε ί ζ ο ν ε ς και μ ε ί ζ ο υ ς κι άλλα τέτοια χιλιάδες· μάλιστα είχαν και πολλά δυσκολώτερα. Ό τι κι αν πη κανείς για τη γλωσσική ποικιλία που υπάρχει σήμερα, δε θα βρη τύπους που να διαφέρουν περισσότερο από το τ έ σ σ α ρ ε ς και π ί σ υ ρ ε ς. Ποιος μπορεί να καταλάβη, α δεν τόμαθε, που π λ η σ ί ο ς και π λ α τ ί ο ς είναι η ίδια λέξη; Αφτή η ποικιλία είναι πλούτος· δεν ταιριάζει να την κατηγορούμε και πολύ πιο σωστό είναι να τη σπουδάζουμε. Η κοινή γλώσσα δεν έχει τέτοια ποικιλία, όπως κ' η αρχαία η κοινή δεν την είχε. Ακόμη κι όταν παίρνουμε δυο τύπους που διαφέρουν ο ένας από τον άλλο, σαν το μ ε ί ζ ο ν ε ς και μ ε ί ζ ο υ ς, ο σκοπός είναι οι τύποι που συνηθίζουμε να είναι αλήθεια δημοτικοί κι όχι ψεφτοδημοτικοί σαν που είναι ο τύπος μ ά γ ε ι ρ α ς.
66} Essais de grammaire historique néo-grecque, tom I, σελ. 245- 250. Προσπάθησα ναποδείξω που η ονομασία ξένη λέξη είναι όρος γραμματικής, αλλά που για την κοινή χρήση δεν έχει κανένα νόημα· μα βλέπω που ο κ. Χατζηδάκης δεν το κατάλαβε. Θύμωσε, απόρησε, έβαλε επιφωνηματικά σημεία, δεν απόδειξε όμως πως έχω λάθος. Η αλήθεια είναι που ο λαός δεν ξέρει ξένες λέξες· όσες λέξες λέει, τις έχει για δικές του. Ένας λόγιος ή ένας γραμματολόγος να σκαλίζη στα βιβλία και να μας λέη για μια λέξη πώς είναι ξένη, δεν έχει να κάμη· ο λόγιος άξαφνα μας λέει που το σεντούκι είναι ξένο, κι ωςτόσο είναι γραικικό. Διές παρακάτω.
67} Περίεργο που άλλαξε ο τόνος, accumbo. - Οι βυζαντινοί είχαν τον τίτλο π ο ρ τ ά ρ η ς, π ο ρ τ ά ρ ι ο ς· (Μαλ. 184-22) και τη λέξη π ό ρ τ α (πρβλ. και του Σοφοκλή το Γλωσσάριο). Αδύνατο λοιπό να είναι η π ό ρ τ α ιταλική λέξη. Πολλοί παν και το λεν έτσι, μα δε σημαίνει. Όσο αρχαίο είναι τόνομα Ι α ν ο υ ά ρ ι ο ς, τόσο αρχαία είναι κ' η π ό ρ τ α.
68} Ένας πολύ άξιος νέος, ο κ. Gœtzelmann, μαθητής του κ. F. Neumann, είχε σκοπό να κάμη τέτοια μελέτη κ' ήρθε να με βρη είναι τώρα δυο χρόνια. Ο δυστυχισμένος ο νέος πέθανε πριν τελειώση τη δουλειά.
69} Το ίδιο πράμα ο ένας το λέει ντροπή, ο άλλος τόχει τιμή. Όπως το πάρη ο καθένας. Τους ξενισμούς που λέμε, πολλοί τους αγαπούν και κανένας δεν τους αποφέβγει. Τις ξένες λέξες, μάλιστα τις ιταλικές, νομίζουμε αμαρτία να τις έχουμε. Ο Victor Hugo έκρινε διαφορετικά κ' είπε κάπου για τα γραικικά μας·
Langue d'Homère où Dante a jeté quelques mots!
(Les Chants du Crépuscule, VIII.)
70} Η καθαρέβουσα ξεναντίας παραδέχεται ξένα κύρια ονόματα χωρίς να τα κλίνη. Πολλοί γράφουν ο Gœthe, του Gœthe και κατάντησε συνήθεια. Ο λαός δε θα μπορέση ποτές να πη έτσι. Δεν έχει κανείς παρά να δοκιμάσει και να μάθη ενός χωρικού τόνομα ο Gœthe· αμέσως ο χωρικός θα το κλίνη ο Γκέτες.
71} Πρβλ. Observations phonétiques sur quelques phénomènes néo- grecs, Paris, 1888, p. 312-315.
72} Κ ό ρ τ ο, αντίς Κ ό ρ ι ν θ ο ς, θα είταν ακόμη καλήτερο παράδειμα, γιατί μόνο όταν προσέξη κανείς καλά στους φωνολογικούς νόμους, μπορεί να καταλάβη που το Κ ό ρ τ ο είναι ο κανονικός τύπος. Τόνομα Κ ό ρ ι ν θ ο ς δεν μπορούσε να γίνη άλλο παρά Κ ό ρ τ ο· τανάφερα τώρα κι αλλού. Revue Critique, 1887, σ. 408.
73} Ταξιόλογο αφτό το βιβλίο είναι τώρα τυπωμένο· De la vie des mots, Paris, 1887.
74} Το ρήμα δ ι α β ι β ά ζ ω έγινε ταχτικά δ ι α β ά ζ ω, πρβλ. Revue Critique, 1887, σελ. 261, σημ. 3.
75} Όχι μόνο ο λαός, μα κι όσοι γράφουν κ' έχουν ανάγκη νέες λέξες για νέες ιδέες· διές De la création actuelle des mots nouveaux dans la langue française, A. Darmesteter, Paris, 1877, σελ. 35-36.
76} Curtius, p 352. Με δίκιο δε βάζει το ρ ι ς μαζί με το ρ έ ω.
77} Στην Πόλη κι αλλού, μ ο ύ τ σ ο υ ν ο σημαίνει όλο το πρόσωπο (τιμή στο μούτσουνό σου.) Δεν ξέρω αν πουθενά σημαίνει μόνο τη μ ύ τ η.
78} Περί της ξενιτείας (Wagner, Carmina, σελ. 205), στ. 67.
79} Βρίσκεται ο στίχος σ' ένα ανέγδοτο χερόγραφο στο Oxford, Bodl. Libr. Auct. Τ. 5, 22, φύλλο 6β. αρ. 4-5. Το χερόγραφο γράφει ανθρωπος· περπατει. Είναι μια παραλλαγή του Σπανέα· πρβλ. Μélanges Rènier, Paris, 1886, 262-283.
80} Έτσι το λέει ο κ. Janssen: l'unité matérielle du monde. Πρέπει να διαβάση κανείς τον ωραίο λόγο του μεγάλου μας αστρονόμου. Séance annuelle des cinq Académies, 25 Octobre, 1887.
81} Τόνομα χ υ δ α ί α ή δ η μ ο τ ι κ ή γλώσσα (grec vulgaire) δεν είναι μήτε επιστημονικό μήτε σωστό. Όλες οι γλώσσες είναι δημοτικές, άμα είναι γλώσσες. Κανείς ακόμη δεν είπε που ο Πλάτωνας, όσο μεγάλος κι αν είταν, έβγαλε μοναχός του κι από το κεφάλι του μέσα ή που γέννησε την κλίση, τα ρήματα, τα ονόματα, τη γραμματική κι όλη τη γλώσσα. Πήρε τη γλώσσα του λαού κ' έβαλε μέσα τις ιδέες του και το νου του· δεν έγραψε καμιά γραμματική. Όταν είναι μάλιστα μια γλώσσα εθνική σαν τα γραικικά, καταντά αδύνατο να την πούμε χυδαία, γιατί τότες λέμε χυδαίο και το έθνος αλάκαιρο. Το έθνος όμως χυδαίο δεν είναι.
82} Auct. Τ. 5, 22, φ. 3β, αρ. 10 — 12. Το χερόγραφο δε βάζει καλά τους στίχους. Με φρόνημον μαχήν πηήσον κε με λουλον (άτονο ο γίνεται ου ταχτικά) αγαπήν. Οτη έναν ημερόνηκτον ένε του φρονημου η μάχη. Του δε ζαβού κε πελελού χρόνον και παλην άρχη. — Θάξιζε να βρη κανείς το πρωτότυπο. Ο κώδικας του Oxford είναι παρακατιανός κώδικας.
83} Είναι μόλις ανάγκη να το σημειώσουμε· όταν κανείς λέει πως θα γράψη γλώσσα που μιλιέται, έχει φυσικά στο νου του το τυπικό και το φωνολογικό σύστημα της γλώσσας όλης, όχι κάθε λέξη ξεχωριστά. Σήμερα κλίνουμε ράχη, ράχης, πόλη, πόλης κτλ. Με τον ίδιο τρόπο θα πούμε η κλίση, της κλίσης, η κατάληξη, της κατάληξης. Αν έγραφε κανείς η κλίσις, της κλίσεως, η κατάληξις, της καταλήξεως, δε θάγραφε τη γλώσσα που μιλιέται σήμερα, θάγραφε τη γλώσσα που μιλιούνταν είναι τώρα χρόνια και καιρός. Η γλώσσα μας περιττοσύλλαβα πια δεν έχει· δεν μπορούμε λοιπό να της τα φορτώσουμε. Προσέχει κανείς τους γενικούς νόμους της γλώσσας, όχι τα ιδιαίτερα και περαστικά. — Έτσι και με τα φωνολογικά φαινόμενα. Για πολλούς λόγους, η πλοκή μφ είναι σήμερα άτοπη· η προφορά μφ (mf) μήτε για την αρχαία, μήτε για τη νέα γλώσσα μπορεί να είναι σωστή. Όπως λέμε ν ύ φ η, π ε θ ε ρ ό ς, έτσι θα πη κανείς ταχτικά και σ ύ φ ω ν ο ς, σ υ φ έ ρ ο (πληθυντική ονομαστική του σ υ μ φ έ ρ ο ν=σ υ φ έ ρ ο, σ υ φ έ ρ ο υ, όχι σ υ μ φ έ ρ ο ν τ ο ς, αφού τα περιττοσύλλαβα χάνουνται· σαν το δ ώ ρ ο κλίνεται και το σ υ φ έ ρ ο, γιατί έχει την ίδια κατάληξη). Όλος ο κόσμος θα μας καταλάβη, , άμα πούμε σ ύ φ ω ν ο ς και πολλοί μάλιστα διαφορετικά δεν το λεν. Ο τύπος φαίνεται παράξενος, όταν είναι γραμμένος, γιατί ο καθένας ξέρει μόνο τον τύπο που διαβάζει και που γράφουν τα βιβλία, όχι τον τύπο που άκουσε (διές τον Πρόλογο). Γράφουμε πάντα σ ύ μ φ ω ν ο ς, σ υ μ φ έ ρ ο ν· το μάτι μας έτσι το συνήθισε κι άμα το διούμε γραμμένο διαφορετικά, μόλον ότι αλήθεια λέμε σ ύ φ ω ν ος άμα δεν προσέξουμε, δεν μπορούμε να πιστέψουμε που τόντις υπάρχει τέτοιος τύπος. — Όπου δεν είναι δυνατό νακολουθήση κανείς τους φωνολογικούς νόμους, όπου καταντά δύσκολο να καταλάβουμε τον κανονικό τύπο, πρέπει να ταιριάξουμε τουλάχιστο το τυπικό. Αν πούμε σ ι ά (ουσία) ή ο υ σ ι ά, που θα είταν οι ταχτικοί τύποι, κανείς δε θα καταλάβη τι λέμε. Τότες δεν έχουμε παρά να κλίνουμε την ο υ σ ί α, τις ο υ σ ί ε ς, κ' η γλώσσα βαστά τη φωνολογική της ενότητα. Τέτοιες ακανόνιστες λέξες έχει κάθε γλώσσα. Ό τι είναι ο τύπος την ουσία στα γραικικά είναι στα γαλλικά οι τύποι substance, affectation, passion , κτλ.
84} Θουκ. Α', 22.
85} Voici d'autre part quelques renseignements complémentaires sur deux ou trois faits cités dans le discours même. Sur κάθημαι, on peut lire la Grammaire de S. Portius, p. 181, édition W. Meyer. aujourd'hui parue; sur γόνατο, de même, p. 137, ibidem. — Rapprochez de Φλάτσα les formes φλακισμένος, Picat.132, φλακές Picat. 261. Ce texte est de 1508, 1510 environ.
86} Le ν de ces verbes est analogique : δούλωσα coincide avec l'aor. έζωσα, etc.; on forme alors δουλώνω sur ζώννω (voir W. Meyer. Grammaire de S. Portius, p. 189). Ici il faut maintenir le ω; un ο laisserait croire que le ν est intercalaire, ce qui est faux. Nous simplifions du moins en écrivant δουλώνω, avec un seul ν, au lieu des deux ν de ζώννω.
87} Δημοσιέφτηκε στην «Εφημερίδα» του Κορομηλά, 4 του Σταβρού, 1888.
88} Ο κ. Γιαννόπουλος αποκρίθηκε στην Ε φ η μ ε ρ ί δ α (15 του Σεφτέβρη, 1888, σελ.} και φυσικά ξαναείπε τα ίδια. Μα δε σημαίνει τίποτις αφτό. Πάντα πρέπει ο Ρωμιός ναποκριθή και τόχει γι' αμαρτία να σωπάση. Όσο περιττό λοιπόν κι αν είναι ναρχίσης μαζί του καθαφτό επιστημονική απρόσωπη συζήτηση, όσο κι αν α π ο κ ρ ι θ ή , δε θα πη πως δεν άλλαξε γνώμη. Αποκρίνεται για να μην πέση μικρός μπρος στους άλλους· συλλογέται όμως, σαν είναι μοναχός του.
89} Πρβλ. όσα είπαμε για τον τύπο πατέρας στον Πρόλογο του Κυρούλη κτλ., Για το Ρ ω μ α ί ι κ ο Θ έ α τ ρ ο, σελ. 74 κι ακόλ.
90} «Επιθεώρησις, τετάρτη, 19 Αυγούστου, 1887». Ο ποιητής υπογράφει Η. Α.
91} Δημοσιέφτηκε στην Εστία, τ. Α', αρ. 12 (σελ. 177-184), Μάρτη, 24, 1891· αρ. 14 (σελ. 200-215), Απρίλη, 7, 1891. Η γαλλική μου μετάφραση, στο Παρίσι, μαζί με το Cadeau de noces, 1893, σελ. 233- 319.
92} Δημοσιέφτηκε στην Εστία, στον ίδιο αριθμό με το Δ έ φ τ ε ρ ο Π λ ί κ ο.
93} Δημοσιέφτηκε στην Εστία, Φλεβάρη, 23, 1892, τ. Α', αρ. 8 (σελ. 113-115). Γαλλικά παραφρασμένο στο Cadeau de noces, σελ 217.
94} Δημοσιέφτηκε στην Εστία, Μάρτη, 8, 1892, τ. Α', αρ. 10 (σελ. 145-147). Γαλλικά Παραφρασμένο στο Autour de la Grèce, σελ 233.
95} Δημοσιεύτηκε στην Εστία, Μάρτη, 15, 1892, αρ. 11 (σελ. 170).
96} Δημοσιέφτηκε στην Ακρόπολη, Δεκέβρη, 29, 1892.
97} Τότες, στο γράμμα μου, τους έγραφα νέττα σκέττα symbolistes. Μα βλέπω κ' έγινε από τότες κάμποσος λόγος για σ υ β ο λ ι σ μ ό· άκουσα μάλιστα να τους λένε απαράλλαχτα όπως τους βάζω εδώ. Το πιο σωστό θάτανε ωςτόσο να τους λέγαμε συμπολιστάδες· αφού είναι το πράμα παρμένο από την Εβρώπη, πιο ηθικό να το φανερώνη κ' η λέξη. Σα βγάλουμε κατόπι σ υ μ π ο λ ι σ τ ά δ ε ς μεγάλους, τόνομα δε θάχη να κάμη τίποτα.
98} Δημοσιέφτηκε στις Etudes de philologie néo-grecque, 1892 (του Χριστού), σελ 70. Μεταφρασμένο από αρχαία επιγραφή, κοίτ. τη σημείωση, σελ 76. Ο φίλος μου ο Pernot είχε μελετήσει την επιγραφή· προσπάθησα να τη μεταφράσω, αν και μεγάλη αξία δεν έχει — μήτε η επιγραφή, μήτε η μετάφραση.
99} Ιδού και το κείμενο ταρχαίο, καθώς τόχει ο Bœckh (C.I.G., αρ. 2415).
α Φράζε τίνος γονέος, σέο τ' ούνομα και πόσιν αύδα
Και χρόνον είπε, γύναι, και πόλεως όθεν εί.
β Νείκανδρος γενέτωρ, πατρίς Πάρος, ούνομα δ'ήν μοι
Σωκρατέα· φθιμένην Παρμενίων δ' έθετο
5 Σύνλεκτρος τύμβω με· χάριν δε μοι ώπασε τήνδε,
Εύδόξου ζωάς μνήμα και εσσομένοις.
Και με πικρά, νεαροίο βρέφους αφύλακτος, Ερεινύς
Αιμορύτοιο νόσου τερπνόν έλυσε βίον·
Ούθ' υπ' εμαίς ωδείσι το νήπιον ες φάος ήγον,
10 Αλλ' υπό γαστρί φίλα κεύθεται εν φθιμένοις.
Τρισσάς εκ δεκάδος δε προς έξ ετέων χρόνον ήλθον,
Άνδρί λιπούσα τέκνων αρσενόπαιδα γονάν.
Δισσά δε πατρί λιπούσα και ιμερτώ συνομεύνω
Αυτά υπό τριτάτω τόνδε λέλογχα τόπον. 15
γ Αλλά συ, παμβασίλεια θεά, πολυώνυμε Κούρα,
Τήνδ' άγ' επ' ευσεβέων χώρον ελούσα χερός.
Τοις δε παρερχομένοισι θεός τέρψιν τινά δοίη
Είπασιν χαίρειν Σωκρατέα κατά γης.
Διονύσιος Μάγνης ποιητής έγραψεν.
100} Δημοσιέφτηκε στο Ά σ τ υ, Απρίλη, 9, 1893.
101} Κοίταξε παρακάτω την πρώτη σημείωση στο Α θ η ν α ί ι κ ο ι ν τ ε ρ β ι ο ύ, 263, 1.
102} Το ξανατύπωσα στο Autour de la Grèce. σελ 225.
103} Δε γνώριζα τότε διόλου τον Κακλαμάνο. Γνωριστήκαμε μόνο το καλοκαίρι του 1893.
104} Δημοσιεύτηκε στο «Α σ τ υ», 26 του Τρυγητή, 1893. Δεν ξέρω γιατί το είπα ι ν τ ε ρ β ι ο ύ. Υποθέτω γιατί έτσι το ξέρουνε στην Εβρώπη κι αφού από την Εβρώπη το πήραμε, σωστό είναι να το βλέπουμε κι από τη λέξη. Στον πληθυντικό πάλε, τόβαλα ιντερβιούδες, γιατί θαρρώ πως ρωμαίικα έτσι έρχεται. Δε μας τρομάζει όμως διόλου το δασκάλικο σ υ ν έ ν τ ε υ ξ ι ς· αφτό κ' ίδιοι τους οι ρεπορτέρηδες, σα μιλούνε γλήγορα, δηλαδή σα μιλούνε τη γλώσσα τους, σ υ ν έ ν τ ε ξ η θα το πούνε, όπως και το α υ ξ ά ν ω έγινε α ξ α ί ν ω.
105} Κοίταξε τι λέει κι ο Ηρόδοτος ο ίδιος Β', 118· Α', 1.
106} Δηλαδή θάρρεψαν από τη λέξη λαμπάδες πως είταν η κατάληξη, - άδες, όπως και στην αρχαία θάρρεψαν από τη λέξη δεσμώτης πως είτανε - ώτη - κτλ. Πρβλ πιο απάνω, σελ 72.
107} Γ. Σ. Φραγκούδης, στην Ακρόπολη, 24 Αυγούστου, 1893.
108} Το Κ ρ ι ν ά κ ι της Α μ μ ο υ δ ι ά ς δεν έγινε ρομάντσο, παρά μόνο κεφάλαιο σΤόνειρο του Γιαννίρη (σελ 109-157).
109} Δυο λόγια, σελ α' - δ'.
110} Ταξίδι, σελ α' - β'.
111} Το ιντερβιού έχει στο τέλος, με την υπογραφή του Μποέμ, και τακόλουθα λόγια· «Και τελείωσε με την έκφρασιν ανθρώπου πεποίθησιν έχοντος εις το μέλλον, μη πτοουμένου από κατακρίσεις, αποβλέποντος μετά φιλοσοφικού τινος σκεπτικισμού προς τας επιθέσεις, με ήθος ανθρώπου ο οποίος ειξεύρει ότι «ό τι έχει να γίνη θα γίνη» ετελείωσε, λέγων·
— Au revoir, φίλε μου».
Αμέ, δεν τα είπαμε πως ο Αθηναίος είναι τετραπέρατος στην ξυπνητάδα; Ερχούμουν από το Παρίσι· έπρεπε να τελειώσω παρισιάνικα μ' ένα au revoir. Έχει πολύ λάθος και πολύ άσκημα τάκουσε. Με πήρε και μένα για κανέναν Αθηναίο, που κάθε τόσο βγάζει και τα γαλλικά του στη μέση, να δείξη πως δεν τον αγοράζεις. Εγώ, σα μιλώ γαλλικά, γαλλικά τα λέω· σα μιλώ πάλε ρωμαϊκά, τα λέω ρωμαίικα. Και το au revoir, καλή αντάμωση θα το πω. Φαίνεται λοιπόν πως στο Παρίσι ξέρουμε καλήτερα τα ρωμαίικα παρά που τα ξέρει ο ίδιος ο Μποέμ, στην Αθήνα.
112} Δημοσιεύτηκε στο Άστυ, πέμτη, 9 του Σταβρού, 1893.
113} Δημοσιέφτηκε στο «Άστυ», Κεριακή, 12 του Σταβρού, 1893.
114} Δημοσιέφτηκε στο «Άστυ», Τρίτη, 28 του Σταβρού, 1893.
115} Δημοσιέφτηκε στο «Άστυ», Κεριακή, 3 τ' Άη Δημήτρη, 1893.
116} Δημοσιέφτηκε στο «Άστυ», Τρίτη, 5 τ' Άη Δημήτρη, 1893.