Cantares gallegos

Aló no currunchiño máis hermoso

Qu’ á luz do sol na terr’ alomeara,

Veiga frorida e prado deleitoso

Qu’ á os campiños do Edén s’ acomparara;

Aló ond’ ó Sar soberbo e caudaloso

Parece que se dorme e que se para

(Tan maino corr’ antre á robreda escura),

Alí naceu Vidal ó sin ventura.[1]

¡Qué reposo! ¡Qué luz!... ¡Qué garruleiro

Brando cantar d’ os váreos paxariños

Cand’ ó salir do sol pó-lo quinteiro

Douraba fontes, lagos e campiños!

¡Qué libre respirar!... ¡Qué placenteiro

Ir e vir dos cabirtos xuntadiños!

¡Qué frescas, qué polidas, qué galanas,

Iban có gando as feitas aldeanas!

Nunca ó rumor do mundo corrompido,

Nunca da louca socied’ as vaidades,

Nin brillo d’ os honores fementido

Foran trubar tan doçes soledades.

Ceo azul, sol d’ amor, campo frorido,

Santa paz sin remorso nin saudades,

Horas que van mainiñas camiñando,

Tal alí tempo e vida iban pasando.

Como ó ventiño da mañán pirmeiro

No seyo d’ as rosiñas se dormía,

E cal dempois toliño e rebuldeiro

Pó-lo espaço inmensísimo subía,

E volvendo á baixar murmuradeiro

Por enriba d’ as chouzas rebulía,

Nas aliñas levand’ ó fumo leve

Qu’ en trubias ondas á subir s’ atreve.

E como ô mediodía, fast’ o río

Brisas, aires, pradiños e arborado

Pousaban calorosos e sin brío

Cal viaxeiro sedento e fatigado;

E como da seran ó alento frío

De arrulos misteriosos impregnado

Con pasiño lixeiro s’ achegaba

Y aire, río e floriñas axitaba.

Pasiño á paso á traballada xente

D’ os campos as chousiñas se volvía,

Mentras no lar o pote sarpullente

C’ as ricas berzas á cachón fervía.

As fabas y as balocas xuntamente

Có touciño sabroso nel se vía,

En compañ’ amigable e farturenta

Qu’ alegra, que convida e que sustenta.

Dempois da frugal cea, ó cariñoso

Resplandor do luar claro e soave

Iban gozar ô enxido de reposo

Có abó, qu’ á longa historia contar sabe.

O rosario da Virxe proveitoso

Logo rezaban con asento grave,

Y alma e corpo tranquilo se dormía

Esperando ó folgor do novo día.

Tod’ era paz e amor e augua serena,

Tod’ era craro azul no firmamento,

Nin houbo alí á soberba qu’ envenena,

Nin vano goce, nin fatal tormento.

Nin louco rebuldar, nin fonda pena,

Nin baixo aborrecido pensamento,

Vidiña tan risoña atormentaba,

Pois doçe e mainamente se folgaba.

Naide n’ aquel lugar probe se vira

Qu’ uns ben y outros non mal foran vivindo,

Y un qu’ afroxa de máis y outro qu’ estira

Fóranse acomodando e repartindo.

Ningún da negra fame á man sentira

O seu peito fortísimo oprimindo,

No máis que á desdichada criatura

Que se chamou Vidal ó sin ventura.

Orfo ende que nacera, á sorte triste

Déralle por herencia ó desconsolo,

C’ o á negra soledá, qu’ ô probe asiste,

Naide na terra se topou tan solo.

De canto en polvo terrenal se viste

Inda correndo un polo y outro polo,

Qu’ era prob’ e dorido antr’ os doridos

E afrixido antr’ os tristes afrixidos.

Tiña por casa un cortelliño escuro,

Tiña por leito ó chan humedecido,

Por cubirtor á neve e vento duro

Qu’ entraba pó-las fendas arresido.

Tiña ó sustento escaso e mal seguro

Que dan de porta en porta ô qu’ é perdido,

Qu’ así lle din con bulra non escasa

O que por probe neste mundo pasa.

En jamás ó infeliz decir poidera

«¡Esto que teño é meu!», qu’ á sorte dura

N’ inda por conceder lle concedera

Un pouco de querer ou de ternura.

Nin un pouco d’ amor, que donde houbera

Pobreza, e soledad’ e desventura,

Groria, dicha e querer correndo pasan

Y á entradiña da porta non traspasan.

Sempre por dicha prá Vidal había

Caldo e máis pan n’ algún lariño alleo,

Y á máis á caridá non s’ extendía,

Que fora un mal matarlle outro deseo.

Que si á cousas mellores s’ afacía

Y outro váreo comer y outro recreo,

Traballo lle custara á bon seguro

Comer dempois berciñas e pan duro.

Tal conta á xente corda se botaba

Con parsimonia concençuda e grave,

E refráns sabios con afán buscaba

Dos que din «Nunca dés do que ben sabe.»

Y ô compango Vidal nunca probaba

Por qu’ era á sobriedá santa e saudabe,

Según á xente de poder decía,

Anqu’ ela ben folgaba e ben comía.

Cando d’ os porcos á matanza viña,

¡Qu’ amabre chamuscar nas limpas eiras

Ó despertar da fresca mañanciña!...

¡Qu’ alegre fumo antr’ olmos e figueiras,

Olendo á cocho pó-los aires viña!

¡Qu’ arremangar d’ as nenas mondongueiras!

¡Qu’ ir e vir dend’ o banco hastr’ a cociña!

Y aló no lar, ¡qué fogo!, ¡qué larada!

¡Qué rica e qué ben feita frixolada!

Fígado con cebola ben frixida

Y unha folliña de laurel cheirosa,

Qu’ inda á un morto ben morto dera vida

De tan rica, tan tenra e tan sabrosa.

Raxo en sorsa c’ un cheiro que convida,

Y á sangre d’ as morcillas sustanciosa

En fregada caldeira rebotando

A que fagan morcillas convidando.

Cuadro tan agradabr’ e farturento

Por tod’ á vecindá se repetía

Con garular, e risa, e gran contento,

Que suceso tan grande ó requería.

Mais por que lle sirvise de tormento,

Sólo na chouza de Vidal n’ había

Nin porco, nin mondongo, nin fartura,

Qu’ era todo nubrado e desventura.

Nas frías pedras do seu lar sentado

Tan váreo movemento contempraba

De negra soledade acompañado:

Naide â festa do porco ó convidaba.

Qu’ era probe Vidal y era olvidado,

Y á presença d’ un probe alí estorbaba;

Por eso entre suspiros repetía:

«¡Ay, quén fora riquiño un soyo día!»

Tales eran decote os seus deseos,

Mais nunca, ¡triste sorte!, se cumprían;

E todos, todos de miseria cheos,

Anos tras anos sin cesar corrían.

X’ era bello Vidal, y os duros ceos

De tan negro sufrir non se doïan,

Qu’ inda ó porco Vidal nunca probara

Nin naide á tal festiña ó convidara.

Tal com’ era costume á rica proba

Veciños con veciños se trocaban

(Ind’ oxe esta costume se renova),

Mais á Vidal veciño non chamaban,

Que fora indina misturanza boba

Ir á dar donde daiba non topaban,

E por eso Vidal, probe coitado,

Nunca catou morcilla ó desdichado.

Mas, ¡ay, pícaro mundo!, ¡mundo aleve!

¿Quén de teus pasos e revoltas fía?

¿Quén afirmar empávedo s’ atreve

Que non se pode á noite tornar día?

¿Quén en tempo tan rápido e tan breve

Os conocidos de Vidal diría

Qu’ aquela triste homilde criatura

Iba nadar en ondas de ventura?

¡Y así pasou!... Qu’ aquel que todo mira

Aló da inmensa e trasparente esfera,

Donde c’ os astros sentellantes xira,

Misericordia de Vidal tibera.

O torpe olvido dos podentes vira

Y á pena de Vidal compadecera,

E có seu brazo misterioso e forte

Trocou d’ un sopro á temeraria sorte.

Tal pó-las portas de Vidal entrara

Como en campo sedento farto río,

Aló de Cáis harencia qu’ envidiara

O máis encopetado señorío.

Ucha d’ ouro ôs seus ollos relumbrara

Dándolle desvareo, e risa, e frío,

Sendo tamaña á dicha que sentía,

Qu’ o coraçón con ela non podía.

Dempois chorou, sorreu, bicou á terra

Inda pó lo seu pranto humedecida,

E canta dicha á humanidad’ encerra

Verteuse do seu peito escandecida.

Logo volvendo en sí, casi s’ aterra

De ver ventura tan sin par cumprida,

E postrado ante Dios fervente ora

Y ó seu misterio portentoso adora.

Cumprido este deber, Vidal, reposto

De sorpresa tan grave e prasenteira,

Pónse limpio, amañado e ben composto,

Co á graciña de Dios por compañeira.

Cal s’ adimira d’ ó mirar tan posto,

Cal lle di qu’ é galán por derradeira,

Y anque calvo quedou como San Pedro,

Dinlle que ten risado pelo negro.

Chámalle aquel «amigo» ¡cousa rara!,

Qu’ antes «¡Vidal!» con sorna lle desía,

Y outro lle volve pracenteiro á cara

Que nantronte ó caris lle retorsía.

Tal miniña de velo se trubara,

Tal outra xunta dél se revolvía,

E seica non faltou quen lle dixera

Que feito com’ un santo se volvera.

Qu’ é triste ó rostro da mortal probeza

Qu’ entre ximidos e dolores nace,

Y hastra á hermosura ven cando riqueza

Có seu mirar risoño nos comprace,

Presta o diñeiro encanto e gentileza,

Y un Dios ó mesmo demo se tornara

Si tomando á figura de banqueiro

Remexése diñeiro e máis diñeiro.

Estos misterios son... eu me confundo

Y en van’ ôs espricar me propuñera;

Pero Vidal, filósofo profundo,

Qu’ anque xamáis nos libros deprendera

A conta propia deprendeu no mundo,

Non de mudansa tal se sorprendera,

Qu’ aló no seu caletre â adiviñara

Cando en ser rico con afán soñara.

Por eso recibeu con cortesía

Recrebos, agasaxo e comprimento,

Q’ un tras outro homildoso lle facía,

Escoria vil do humano sentimento.

Él á baixesa d’ eles comprendía

Y anque vano nin torpe pensamento

Contra xentiñas tales meditaba,

Forte e seria lisión darlles pensaba.

Unha mañán á un santo e bon suxeto

Un quiño lle mercou, ¡soberbio quiño!,

Tan níveo, tan plantado e tan repleto

Cal nunca ó vira tal ningún veciño.

Era curto de perna, o lombo neto,

Do rabo hastra á cabeza redondiño,

Y ó coiro tan graxento relusía

Que mesmo de manteiga paresía.

—¡Alabado sea Dios!—¡Dios ch’ ó bendiga!

—¡San Antonio ch’ ó garde!—así excramaban

Mentras qu’ ó cocho á paso de formiga

Y ó seu dono Vidal serios pasaban.

A falarlle á Vidal cada un s’ obriga

Qu’ ó porco xa mortiño contempraban

E n’ era de perder tan bon bocado

Pó-las mans de Vidal morto e salgado.

Log’ ó berrido do infeliz pasente

Que sofre có coitelo morte dura

Fender ós aires no lugar se sente,

Pouco á pouco á gorxiña queda muda.

O suspiro postrer soa estredente,

A sangre corre, ó matachín xa suda,

E n’ aquel grave e quírtico momento

É o porco vida e mundo e pensamento.

O difunto alí está repantrigado,

C’ unha cebola n’ antraberta boca

(Qu’ inda parés qu’ á come ó desdichado),

Pero no-no chorés qu’ á él solo toca

Dormir sono tan triste descuidado,

Pois as iras d’ inferno non provoca

Nin groria ten nin porgatorio ardente,

Él dormirá insensible eternamente.

Non cab’ en sí Vidal de tan contento,

O cheiriño do porco ll’ enlouquece,

Qu’ entr’ os porcos nacidos é un portento

Aquel qu’ ante seus ollos aparece.

Certa satisfación, certo contento

No rostro d’ os presentes resplandece,

Que mesmo quer decir en lenguax mudo:

«¡Este sí que ch’ é un porco repoludo!»

Mais c’ ó cocho Vidal soyo se encerra,

Mentras qu’ á xente aturrullada mira...

Cál se pasma, cál bufa, cál s’ aterra,

Que nunca tal n’ aquel lugar se vira,

Cal outro lle xurando eterna guerra,

Das voltas que dá ó mundo s’ adimira,

Pois que nunca en xamáis nengún veciño

Lle batera c’ á porta no fociño.

Era aquel un rifar desesperado,

Pero Vidal ó xordo se facía;

A noit’ enteira se pasou cerrado,

Y ô arbor primeiro do siguiente día,

C’ un varal de morcillas ben cargado

Que á pouco de cargado se rompía,

Apareceu lavado e reverendo

A todos c’ ó seu porte sorprendendo.

Él direitiño ô seu facer marchaba

Con paso despacioso camiñando,

E un sorrir nos seus labios s’ atopaba

Qu’ antroido iba dicindo ou contrabando.

Dempois con voz qu’ as xentes atroaba,

Foise de porta en porta perguntando:

—¿Déronlle aquí morcillas á Vidal?

—¡¡¡Aquí non!!!—¡Pois adiante c’ ó varal!

Así as chousas correu unha por unha

Y ó varal inteiriño inda se vía;

Con triste sí non respondeu ningunha

De cantas en redondo requería.

Rindos’ en tanto á falsa de fertunha

Con sonsa voz de bulra repetía:

—¿Déronlle aquí morcillas á Vidal?

—¡¡¡Aquí non!!!—¡Pois adiante c’ ó varal!

Vidal morreu, y ó tempo foi pasando,

Braso qu’ os duros mármores arrasa

Antre helados escombros enterrando

De bon Vidal á solitaria casa;

Mais sempre esta historiña foy quedando,

Ind’ oxe mesmo por proverbio pasa,

E cand’ ó nome de Vidal s’ invoca,

Muda sole quedar máis d’ unha boca.