DE
FRANCICÆ
LINGVÆ RECTA
PRONVNTIATIONE.

THEODORO BEZA
auctore.

GENEVÆ,
Apud Eustathium Vignon.

M. D. LXXXIIII.

ILLVSTRI et in primis generoso Domino,
Domino Carolo, Baroni à Zerotin,
Namestij, Rosicij, Brandaïsij, Domino,
Theodorus Beza S.P. in Domino.

Tuorumne magis in te instituendo sapientiam, an tuam in discendo diligentiam admirer nescio, Illustris Domine Baro. Nam illi profectò sapientissimè iudicarunt nobilibus præsertim viris necessariam esse exterarum quoque rerum cognitionem, quæ neque certiore vlla ratione, neque gratiore vllo labore, quàm ipsarum regionum ac gentium inspectione comparatur, modò sanum quidem iudicium adhibeatur, tum in ijs fugiendis quæ nunquam vidisse præstiterit, tum in ijs obseruandis quorum notitia pietas, cæteræque virtutes cum ætate adolescant. Tum verò vicissim, diuino quodam beneficio, & præstantissimi viri tuíque monitoris Venceslai Lauinij consilijs fretus, vsque adeò tibi non defuisti, vt paucissimos esse arbitrer, vel ex majoribus etiam natu, tecum in hac adhuc tenera ætate, siue peregrinarum linguarum peritia, siue variarum terra maríque gentium notitia conferendos. Quòd sit reducem in patriam tam preciosis vndique conuectis mercibus locupletem cernere vel illi nunquam satis laudato viro illustri tuo parenti, Domino Iohanni procerum Marchionatus Morauiæ præcipuo, vel omni virtute multo etiam magis quàm genere nobilitate patruo itidem tuo D. Iohanni conspicere licuisset, Deus bone, quanta illi te lætitia, tota ipsis congratulante patria, excepissent? At illos Deus Opt. Max. in meliore nunc quiete collocauit. Patria verò te, sat scio, & in ea quidem imprimis illustris ille Dominus, Dominus Fridericus, alter ex tuis duobus patruis adhuc per Dei gratiam superstes, velut intentis in te oculis, expectat: illud nimirum sperans, in quo spem illius (fauente Deo) non modo sustinebis, sed etiam longè latéque superabis: fore nimirum vt, peracta tandem vsque adeò diuturna peregrinatione, majores illos tuos, splendida Morauiæ & vicinarum regionum lumina, præsertim quod ad pietatem, cæterásque veras virtutes, attinet, re diuiuos in te conspiciat: & reipsa, magno cum ornamento & emolumento suo, donis in te singulari Dei beneficio collatis aliquando perfruatur. Et hæc quidem Deus Opt. Max. vtinam rata & firma esse velit. Cæterùm cùm hanc quoque Ciuitatem & Ecclesiam tum præsentia tua cohonestaris, tum etiam plurimis honestissimis exemplis illustraris, putaui tibi minimè fore ingratum, si te à nobis discedentem aliquo genere officij prosequerer. Præbuit autem mihi argumentum tua in Franciam suscepta profectio, cuius occasione cùm multa mihi à multis jam annis de Francico idiomate meditata in mentem venissent, & te cognoscendæ quoque illius linguæ summo teneri desiderio animaduertissem: hisce ferijs vindemialibus illa tibi & alijs aliquot nobilibus Germanis priuatim exposui, quæ nunc ad te recognita & emendata mitto, vt quum in Franciam veneris, vsu ipso agnoscas, quæ quibusdam regulis à me non temerè obseruata comperies. Quòd si quis erit qui scriptiunculam istam, vt neque professioni neque personæ meæ conuenientem reprehendat, illum cogitare velim, aliud esse, animi gratia, nonnihil exspatiari, quàm extra viam aberrare. Et præterquàm quòd in homine Franco probandum etiam videtur ruentis Francicæ linguæ fulciendæ studium, possum ego me tum Platonis de literarum elementis in Cratylo tam subtiliter disputantis, tum etiam Cæsaris maximi viri exemplo tueri, cui in maximis etiam occupationibus tantum fuit ocij, vt de recta Latine loquendi ratione accuratissimè scriberet. Sed vtcunque ista veluti ludibundi animi commentatio à cæteris accipiatur, augurari libet, futurum vt tibi, cui propriè scripta est, totíque adeò Germanorum genti non improbetur. Bene vale Illustris Domine Baro. Iesus ille seruator tuæ εὐγενεῖ και ἐξόχῳ iuuentuti magis ac magis benedicat, téque spiritu Sancto suo foris ac domi tueatur. Ex musæo nostro, Calendis Septembris anno vltimæ Domini Deíque nostri patientiæ, 1584.

DE FRANCICÆ LINGVÆ RECTA PRONVNTIATIONE.

Quam vulgo Gallicam linguam appellant, ego in hoc scripto Francicam voco, non à Francis Germaniæ populis ortam, sed ex quo Galliæ regnum, omnium gentium velut commune emporium, in Franciæ nomen vltro concessit, ex cæterorum penè idiomatum commixtione satam, ac tandem sic excultam & auctam, vt à plurimis eius cognitio, tum propter sermonis elegantiam, tum etiam propter commercij vtilitatem hodie expetatur. Eius autem rectam pronuntiationem duo præcipuè reddunt exteris hominibus difficilem. Vnum, quòd vnaquæque gens in natiuo suo idiomate peculiare quiddam obseruet, ad cuius normam dum peregrinas etiam linguas vitiosè inflectit, ita fit vt Germani Germanicè, Angli Anglicè, Franci Francicè, Latinas voces enuntient tam variè, vt eruditę quidem aures, quarum superbissimum est iudicium, grauiter offendantur: vulgus autem imperitum totidem linguas audire sibi meritò videatur. Alterum, quòd ita Francica lingua scribi consueuit, vt quanuis exprimendis suis sonis singulæ sint propriè in omnibus linguis excogitatæ literæ, tamen pronuntiatio scriptioni in plerisq. vocibus minimè respondeat. Nam & plurimæ sunt prorsus omittendæ, & vnius eiusdémque literæ non idem vbique sonus auditur, cuius rei conabimur suo loco rationem & vsum ostendere. Hæ verò difficultates aliquatenus quidem regulis quibusdam obseruatis quas mox trademus, sed vsu potissimùm ipso superantur, qua in re tamen maximo iudicio & delectu opus est. Etsi enim ex Francici regni prouinciis alię aliis minus impurè loquuntur, nullam tamen in iis ne vrbem quidem inueneris quæ suis quibusdam pronuntiationis næuis non laboret, quos passim etiam deinceps annotabimus. Ac fuit quidem tempus, sub Francisco videlicet illo Rege, quem meritò liceat bonarum literarum parentem vocare, quum puram Francicæ linguæ pronuntiationem ex ipsius aula petere licuit. Ab eius autem obitu sic paulatim vnà cum moribus immutatam fuisse Francicam totam linguam constat, vt vix ac ne vix quidem appareat vbi tandem ipsius puritas delitescat. Illius certè quidquid hodie superest, partim pauculę seruant antiquum obtinentes familię, & homines bonis literis exculti: partim adhuc Senatus Parisiensis subsellia sonant, quanuis eò quoque paulatim serpat illa vitiosæ pronuntiationis contagio: vsque adeò nihil est in rebus humanis quod non sit mutationi, ac tandem interitui, necessitate quadam ineuitabili, obnoxium. Me verò, quomodo purè & eleganter loquentes maiores ab ineunte iuuentute audiui & attentè obseruaui, hac etiam in re iuuerit meam in Francos meos pietatem fuisse pro viribus testatum. Rem igitur ipsam aggrediamur.

Regulæ quædam generales Francicæ discendæ pronuntiationis.

Primùm igitur cognito vero pronuntiandarum literarum sono, reliquæ literæ scriptę quidem ac minimè proferendę, quas quiescentes voco, accuratè sunt cognoscendæ, & à pronuntiandis dignoscendæ, Deinde non modò verus singularum literarum tenendus est sonus, sed etiam curandum ne qua putidè & duriter sonet, imò vt omnes molliter & quasi negligenter efferantur: omnem pronuntiationis asperitatem vsque adeò refugiente Francica lingua, vt exceptis cc vt acces, accessus: m m, vt somme: n n, vt Annee, annus: r r, vt Terre, terra: nullam geminatam consonantem pronuntiet. Postremò Italis quidem vt Francicam linguam rectè sonent, cauenda est illa in pronuntiando grauitas quę in penultimarum præsertim syllabarum productione sentitur: Germanis autem multo etiam magis fugienda est tum illa tarditas in singulis penè dictionibus vocem sistens, & tandem in extrema periodo quasi pondere quodam delassatam præcipitans, tum etiam in literis nimium fortiter exprimendis asperitas summopere vitanda. Francorum enim vt ingenia valde mobilia sunt, ita quoque pronuntiatio celerrima est, nullo consonantium concursu confragosa paucissimis longis syllabis retardata: eodem tenore denique volubilis: consonantibus, si dictionem aliquam terminarint, sic cohærentibus cum proximis vocibus à vocali incipientibus, vt integra interdum sententia haud secus quàm si vnicum esset vocabulum efferatur. Exempli gratia, tota hæc sententia, Ie parleray demain à vous à bon escient à huict heures du matin, etsi syllabis nouendecim, tamen breuibus omnibus constat, éstque vno ac eodem tenore quasi connexis inter se pro celeumaticis enuntianda, in qua linguæ volubilitate vt plurimis aliis in rebus mira quædam est inter Grecum & Francicum sermonem similitudo. Hoc igitur imprimis est Germanis prouidendum & attentissimè obseruandum, vt sese huic volubilitati quàm studiosissimè assuefaciant.

Sunt autem Francis literæ viginti & vna. Nam duarum quę à nonnullis adiiciuntur vna quidem nempe k, nullius est vsus, vt scribi quidem Francica lingua ab omni penè æuo consueuit: altera verò nempe y quam i Græcum appellant per inscitiam irrepsit, quum sit duplex ii vocale, vt suo loco ostendemus. Harum autem characteres, non ij quibus Typographi vtuntur siue Romani, siue Italici, siue Gotthici quos vocant, sed hi sunt verè Francici quos subieci cum Gręcis, à quibus manifestè sunt plerique desumpti, vt mirari nonnulli desinant repertas à Cæsare in Heluetiorum castris tabulas Græcis literis exaratas.

De vocalium Francicarum pronuntiatione.

In his literis vocales Franci quinque numerant, vt Græci & Latini, de quarum pronuntiatione sic ego quidem, nullo cuiusquam pręiudicio, existimo.

A a a.

Hæc vocalis sono in radice linguæ solis faucibus formato, ore hiante clarè & sonorè à Francia effertur, quum illam Germani obscurius & sono quodam ad quartam vocalem o accedente pronuntient, in eo etiam interdum peccantes quòd illam intra dictiones quasdam expungant, vt quum Ieruslem dicunt tribus syllabis pro Ierusalem quatuor syllabarum.

E e e e.

Altera hæc vocalis proprium & vnicum verum habere sonum debuit quem efficit linguæ mucro dentibus mediocriter hiantibus, vocem articulatam plectri vice moderans, vt in his vocibus Latinis legere, viuere, docere propriè sonat. Franci Grammatici eruditiores e clausum vocant alij e productum, sed perperam. Nam interdum quoque corripitur vt in penultima dictionis Alteré siticulosus: quę dictio est Dactylica, & in aliis quamplurimis. Alter tamen eius sonus est is propriè qui est diphthongi ae sono ex a & e temperato: quo modo vsus obtinuit vt Latinè quoq. pronuntietur, nescio tamen quam rectè, quoties hæc vocalis cum l vel r, vel s, vel t cohæret, vt in prima syllaba dictionum Tellus, Fel, Mel, Terra, Ter, Quater, teres, &c. itémque ante ct vt Tectum: & gm vt Tegmen, quem sonum Franci e apertum vocant, & eodem sono atque diphthongum aï exprimunt, vt Estre, Feste, terre, elle, perinde ac si scriptum sit, Aistre, Faiste, Tairre, Aille, vt scribitur & pronuntiatur maistre, faiste, aise.

Tertius huius vocalis sonus Græcis & Latinis ignotus, is ipse est qui ab Hebræis tribuitur puncto quod Seua raptum vocant: Galli verò E fœmineum propter imbecillam & vix sonoram vocem appellant, quæ litera propterea neque in pentametris quarto loco, neque sexto loco in hexametris versibus admittitur, & versus omnes in illam desinentes hypermetri habentur. Itaque dictionem nunquam hic sonus inchoare potest, vtpote qui semper vel à consonante præcedente pendeat, vel si nulli consonanti subiiciatur, præcedentis vocalis sit veluti productio quędam: vt amie amica: aimee amata, ioue gena. Dicemus autem in litera n & diphthongorum tractatu de peculari quodam huius vocalis vsu in tertiis pluralibus verborum personis. Sunt verò tres isti huius literæ soni accuratè dignoscendi, ne cum Aquitanis vel actiua verba infiniti modi vt Aimer amare: Disner, prandere: parler, loqui: vel pluralis numeri seu nomina, vt Bontes bonitates: seu participia passiua, vt Lasses, lassati, quæ omnia per e clausum non autem apertum efferenda sunt, vnde isti duri & Francicis purgatis auribus intolerabiles rythmi à doctissimis etiam poëtis Aquitanis vsurpati, quibus inter se conferunt disputer, & Iupitèr: hiuer & arrivèr: parler & par lair, lasses & Vlissès: asses & accès. Quod si obtineri possit vt huic triplici sono triplex hic character attribuatur, nempe e pro hac litera clauso sono & masculo efferenda: e pro infracto & lenissimo huius literæ sono: e denique pro diphtongo ę, magnopere tum ipsis Francis plerisque tum in primis peregrinis cautum esset. Alij præterea duo sunt soni huius literæ sed prorsus adulterini, & paulatim mutata quidem pronuntiatione, sed eadem manente scriptura, in Francicam linguam inuecti. Coalescens enim e in eandem syllabam cum m, vt temporèl temporalis, vel n, siue sola & sonora vt i'enten, ego intelligo: siue adiuncto d vt entend, intelligit: vel vt content, contentus: pronuntiatur vt a. Itaque in his vocibus constant, constans: & content, contentus, An, annus, & en, in, diuersa est scriptura, pronuntiatio verò recta, vel eadem, vel tenuissimi discriminis, & quod vix auribus percipi possit. Excipe quatuor has voculas, ancien trissyllabum, antiquus: lien vinculum, & moiien, medium, fient fimus, dissyllaba: & quotidien quotidianus, quatuor syllabarum: denique omnia gentilia nomina, vt Parisien Parisiensis: Sauoïsien Sabaudiensis: in quibus e clausum scribitur & distinctè auditur, i & e nequaquam in diphthongum conuenientibus. Sed & Picardi veterem hîc quoque tum scripturam tum pronuntiationem retinuerunt, adeò quidem vt etiam scribant & pronuntient ceens, hic intus: dedens, intus: leens, illic intus: quum reliqui Franci scribamus & pronuntiemus ceans, dedans, leans: Alter huius literæ sonus adulterinus est idem atque literæ i geminatæ duplicis, in vnam tamen syllabam coalescentis, quanuis scribatur ie, litera n sequente atque dictionem finiente. Sic in his monosyllabis rectè pronuntiatis accidit, bien bonum, vel benè: chien canis: Chrestien Christianus dissyllabum: mien meus, rien nihil: sien suus: tien tuus vel tene, cum compositis: vien venio, vel veni cum compositis: quæ omnia vocabula sic à purè pronuntiantibus efferuntur ac si scriptum esset i duplici biien, chiien, &c. Pictones tamen veterem pronuntiationem per e clausum retinuisse videri possent, nisi e in a mutarent, vt ils disant, ils parlant. Sed in earundem vocum fœmininis e clausum restituitur: scribimus enim & efferimus chiene, canis fœmina, Chrestiené, Christiana: quanuis Chrestienté Christianitas, pronuntiemus Chrestiente: miené, mea, siené sua: tiene, tua & teneat, viene veniat.

I i i.

Hæc litera vt apud Hebræos & Latinos, sic apud Francos interdum vocalis est, interdum consonans: quanuis illam Hebræi ante reperta puncta quę vocant, non inter vocales, sed inter palatinas consonantes non temerè recensuerint. Cæterum quum hęc litera vocalis est natiuum illum tenuissimum sonum retinet cęteris linguis vsitatum. Quum autem est consonans, idem valet atque g nunc solet in Latinis istis vocibus lege & legi (& quidem vitiosè) pronuntiari. Neque mihi displicet eorum commentum qui hanc consonantem à vocali, inferiore illius patre producta & hami instar recurua distinguit, sic nimirum illam consonantem pingentes, ja, je, ji, jo, ju.

O.

Hæc vocalis in ipsa palati testudine quasi echo quędam resonat, minus quidem clarè quam a, non tamen ita obscurè vt ou diphthongus, qua in re à Bituricensibus & Lugdunensibus, aliísque non paucis populis peccatur, qui pro nostre noster, vostre, vester: le dos dorsum, pronuntiant noustre, voustre, le dous. Quasdam tamen similes voces vsus obtinuit vt ita proferamus, veluti col & cou, collum: fol & fou, stultus: mol & mou, mollis, licet semper scribamus col, fol, mol, vnde colet ceruicula, folle, stulta & molle hæc mollis. At illis contrarij Delphinates & Prouinciales quos vocant, sublata u vocali ex diphthongo ou, scribunt & legunt cop, ictus: beaucop multum: doleur dolor: torment tormentum, pro coup, beaucoup, douleur, tourment. Sic Sabaudi pro oui, ita pronuntiant oï per dialysin. Occitani verò, nomen etiam inde adepti, ex negante Græca particula οὐκ, à vicinis fortasse Massiliensibus Græcis accepta, fecerunt (quod mirum est) affirmantem particulam oc, pro oui, ita: quę omnes pronuntiationes vitiosæ sunt, & aures Francorum vehementer offendunt.

V v v u.

Hæc litera, quum est vocalis, est Græcorum ypsilon, quod ipsa quoque figura testatur, effertúrque veluti sibilo constrictis labris efflato, vnde factum vt Hebræi non inter vocales siue Gutturales quas appellant, sed inter labiales consonantes hanc quoque alteram, ante reperta quæ vocant puncta, non immeritò numerarint. Sonus autem illius proximè ad tenuitatem i vocalis accedit: quamobrem etiam promiscuè veteres Romani optimus & optumus, Maximus & Maxumus, non illo pingui sono quo Romanum suum u, & Gręci vetustiores suum ο μικρόν efferebant, sed altero illo tenui scribebant & pronuntiabant. Germani propterea hanc literam solent u Gallicum, ab illo crassiore quem Galli per ou diphthongum scribunt, distinctum appellare: & à litera u in suis minutis characteribus hac imposita nota distinguunt, ŭ.

Cæterùm Franci Latinos grammaticos sequuti ad hanc literam retulerunt etiam Æolici digammatis sonum, sic vocati quòd à solis Græcorum populorum Æolibus vsurparetur, medium videlicet inter ba & pha, sicut hodie Latini pronuntiant primam syllabam in vado, vetus, vita, volo, vultus. In huius autem literæ pronuntiatione cauendum est tum Vasconum vitium qui b pro u efferunt, vt bin pro vin: bache pro vache: beau pro veau, & contrà, u pro b: qui error passim in veteribus manuscriptis libris occurrit: tum etiam alterum Germanis proprium, quo hanc consonantem pro ph siue f, & contrà u pro ph siue f vsurpant: vt qui pro vino, viuo, vitulo, vacca pronuntient finum, fifo, fitulus, facca, & contrà pro fallere, valleré & similia: qui maximus error quanto est ipsis familiarior, tanto diligentius est illis vitandus. At nostri maiores Franci peculiarem habuerunt characterem Æolico digammati scribendo tam acutè excogitatam, quàm est imperitè à posteris, in mediis syllabis neglectus, & initio dictionum pro u consonnante vsurpatus, vt quum scribunt vu & vue. Quum igitur hos sonos viderent maximè affines ba & va, à plerisque confundi, figura vsi sunt quæ hanc affinitatem simul & ostenderet & distingueret, charactere videlicet literæ b leuiter in sinistram nempe v & v ad digammatis Æolici pronuntiationem significandam inflexo, ídque non tantùm initio dictionum, vt à Francicè scribentibus adhuc hodie obseruatur, vt vie, vertu, vertueux, sed etiam intra ipsas dictiones, vt vivré, recevoir, avoir, pouvoir, qua de re suo rursum loco à nobis dicetur. P. Ramus nostra memoria diligens multarum rerum inquisitor, vt hanc literam vocalem à consonante distingueret, hunc quidem characterem v, consonanti, istum verò u, vocali attribuit. Laudo institutum, factum probare non possum. Nam illa quidem nota est verum Græcorum υ ψιλων, id est, hæc ipsa vocalis. At u character est, vt ex veteribus etiam manuscriptis codicibus apparet, antiquus Græcus literæ betha, non autem digammatis solis Æolibus noti: quam notam postea librorum descriptores perperam ad hanc literam tum vocalem tum consonantem designandam accommodarunt: hoc tamen discrimine seruato, quòd illa priore vsi sunt in dictionum initiis, ista verò intra ipsius dictiones, aut in earum fine.

De consonantium literarum Francicarum pronuntiatione.

B b.

Hæc consonans eundem quidem sonum in Francica lingua retinet, quem & Græci emendatè pronuntiantes & Latini obseruant, sed suauitate quadam siccitatem ipsius temperante, quo magis cauendum est Germanis ne hanc cum p sicciore etiam litera suo quodam more confundant, vt quum pro scribere & bibere pronuntiant, & quidem non sine densiore quoque flatu scrippere & pippere. De Vasconibus autem hanc literam in Æolicum digamma transferentibus, paulò antè est à nobis dictum.

C c c.

Hæc consonans, orto proculdubio à vitiosa Latinæ linguæ pronuntiatione errore, duplicem habet sonum, qui tamen fallere neminem nisi falli volentem possit. Nam ante a & diphthongum au. Item ante o, & ou diphthongum, & u, & ui diphthongum, sonum suum natiuum, paucissimis exceptis vocabulis seruat, vt cas, casus: cause, causa: columne, columna: couler, colare: curer, curare: cuir, corium. At ante vocales e & i pronuntiatur sicut, s Latinum, vt cé & ci, ac si scriptum esset sé & si.

Dixi excipi quasdam paucas dictiones in quibus itidem vt s Latinum profertur tum ante a tum ante o, cuiusmodi sunt ca, deca, façon, façonner, glaçon, maçon, maçonner, limaçon, poinçon, poinçonner, & actiua tum præterita tum participia ab infinitis quæ in cer desinunt, vt à commençer, fit commençant & commençons, commença: & si qua sunt eiusmodi s Latino pronuntianda: quarum dictionum nonnulli quasdam inserta e vocali quiescente scribunt, vt commençea commençeons, alij verò, quos omnino sequendos arbitror, litera s tanquam cauda quadam literæ e subiecta notant, & hanc literam c caudatum, Hispanorum more vocant, vt ça deça, façon, façonner: maçon maçonner: poinçon poinçonner: commençay commença: commençons commençent.

Quoties autem huic literæ adhæret sequens aspiratio, quæcunque vocalis sequatur, tum solet crasso quodam & pingui sono proferri, cuiusmodi est apud Hebræos literæ Schin in dextro latere signatæ, non vt Græcorum chi, quod sonant Germani in verbo machen, sed vt ch pronuntiant in voce chelme. Sic igitur Francicè sonant chat, catus: chair, caro: chaud, calidus: chez, apud: cheut, lapsus: riche, diues: chose, res: chou, brassica. At contrà Picardi pleraque à cæteris Francis per ch pingue prolata, per c siccum efferunt, vt cat, cauld, cose, rigue, & plurima è contrario per ch, proferunt, quæ per s Latinum cæteri pronuntiant, vt chechi, chela, tanta est dialectorum non modò varietas, sed etiam repugnantia.

D d d d.

Hæc consonans pronuntiata nullam syllabam claudit in Francica lingua præter vltimam in quibusdam dictionibus, in quibus perinde pronuntiatur vt t, sed ita vt siccitas eius aliquatenus liquefiat. Quod si quis roget, cur non igitur t potius quàm d scribatur, respondeo id fieri propter deriuatorum analogiam. Itaque scribimus gaillard, hilaris: paillard, scortator: lard, lardum propter deriuata, gaillardise, paillarder, larder, quum alioqui haud secus illa propriè efferamus, quàm si per t scriberentur. Sic quamuis tertiæ personæ singulares præsentis indicandi modi verborum actiuorum t literam regulariter requirant in secunda & tertia coniugationibus, scribimus tamen entend, intelligit: fend, defend, fond, respond, propter infinita, entendre, fendre, defendré, fondré, respondre, quibus etiam nonnulli addunt pleind, peind, craind, feind, estraind, ioind, poind, sed immeritò. Nec enim in eorum infinitis modis, plaindre, pendre, craindré, feindre, estraindre, ioindre, poindre, litera d inuenitur vt in illis ex analogia, sed euphoniæ causa inseritur, vt in Græca dictione ἄνδρος pro ἄνρος, & in Francica tendre, pro tenre, à Latina voce tener. Sed nullam excusationem admittit eorum error qui inter quand pro quando & quant pro quantum nullum discrimen in scriptura statuunt. Et hîc admonendi sunt Germani ne t pro d pronuntient, vt suum das & dag, efferre solent tas & tag, & Latinè pro Doctore Toctorem aut etiam Tocthorem proferre.

F f.

Hanc literam initio fuisse Æolici digammatis, siue u consonantis notam, ipsa figura à Latinis vsurpata, demonstrat, ex vno gammate alteri imposito constructa vt ex Ciceronis etiam quodam loco in oratione pro Flacco manifestè liquet. Postea verò pro φ Græcorum, id est pro ph vsurpari cœpit, vt & à Francis hodie pronuntiatur. Sicut autem dixi de u consonante, magnoperè cauendum esse Germanis ne illam cum f confundant, ita vicissim summoperè studeant oportet ne f pro v consonante vsurpent: quanuis hæc litera dictionem finiens à Francis loco digammatis scribatur, & vt f pronuntietur, vt beuf, bref, cerf, gref, naïf, nef, nerf, serf, suif, vif, à Latinis vocibus, bouis, breuis, ceruus, grauis, natiuus, nauis, neruus, seruus, seuum, viuus: restituto in illorum deriuatis digammate, vt bovine, breveré, cerve, grever, navire, nerveux, servitude, vivacite, naiveté.

G g g.

Hæc consonans ante a, o, & u, verum suum sonum seruat proximum Cliteræ, vt gale, scabies: gaule, Gallia: gosier, guttur: goutte, gutta: aigu, acutus. At ante e & i, errore à Latina vitiosa pronuntiatione propagato, idem prorsus plerunque sonat atque i consonans in Latinis vocibus, vt à plerisque etiamnum enuntiatur Regere & Regis, vt gager, regir, ac si scriptum gaier et rejir. Sed neque illud neque istud exceptione caret. Nam & ante a & ante o interdum vt j consonans, & contrà ante e & ante i natiuo suo sono profertur, quæ tamen varietas facilè discernitur. Quoties enim ante a & o pro j consonante vsurpatur, illi subiici solet e, non vt proferatur, sed vt silens ostendat g in iis dictionibus non aliter efferendum quàm ante e consueuit, id est pro j consonante, vt mangeons comedimus, item ié mangeay, tu mangeas, il mangea, nous mangeasmes, vous mangeastes, ils mangearent, comedi, disti, dit, dimus, distis, derunt, perinde ac si scriberetur manions, manjay, manias, &c. Sic Germani nonnulli pro Ego perperam pronuntiant Eio, & pro Gallus Iallus. Vnde Bituricenses Iau pro Gallo & Aiacé pro Agacé, id est pica. Sic etiam ante o vt flageol, fistula pastoritia. At quoties ante e vel i natiuum suum sonum retinet, solet illi adiici u itidem quiescens, & hoc vnum ostendens, quanuis sequatur e vel i, tamen natiuo suo sono hanc literam esse proferendum vt langue & languir, in quibus nusquam auditur u, sed indicat non esse proferendas istas voces vt si scriberetur lanje & lanjir. Itali verò nescio qua ratione hunc sonum per gh scribunt, vt stringhié, ghiotto, & similia.

H h h.

Aspirationem Franci quantum fieri potest emolliunt, sic tamen vt omnino audiatur, at non asperè ex imo gutture efflata, quod est magnoperè Germanis & Italis præsertim Tuscis, obseruandum. Deinde cauendum accuratè, ne vel vbi quiescit efferatur, (quibus autem in vocabulis quiescat, partim vsus docet, partim etiam suo loco dicemus) vel vbi pronuntianda est prætermittatur, quo vitio purgatis auribus molestissimo, Burgundi, Bituricenses, Lugdunenses, & Aquitani penè omnes laborant, pronuntiantes en ault, l'autesse, l'acguenee, l'azard, les ouseaux, pro en hault, la haultesse, la hacquenee, le hazard, les houseaux. Quibus autem in vocibus sonet exquiescentium recensione etsi facilè fuerit iudicare, placuit tamen illorum in quibus auditur, plerasque enumerare, quò faciliùs sibi quisque ab illo vitio cauere possit. In harum igitur dictionum initiis aspiratio pronuntiatur.

H ante a.

• Ha Interiectio exclamantis & imitantis.
• Hache, hasta.
• Halier, dumetum.
• Haïr, odisse, cum omnibus deriuatis.
• Haire, cilicium.
• Hairon, ardea.
• Hait, vetus verbum Gallicum quo animi acquiescentis alacritas significatur, vnde souhait & souhaitter.
• Halé, forum tectum rerum venalium.
• Halecret, thorax ferreus.
• Haler, sursum funibus onus attollere.
• Haleter, anhelare.
• Hameau, viculus.
• Hanap, patera, vetus Gallicum verbum.
• Hanche, coxa.
• Hante, hastile.
• Hanter, frequentare, cum deriuatis.
• Haquebute, gestatoria bombarda.
• Haquenee, gradarius equus.
• Hacquet, species vehiculi.
• Harangue, oratio publicè habita.
• Haras, equorum grex.
• Harceler, incessere.
• Hardes, sarcinæ.
• Hardi, Audax, cum deriuatis.
• Haren, halec, pro pisciculo marino.
• Harer, incitare, fictitia vox ab interiectione ha.
• Harnie, hernia, cum deriuatis.
• Harier, vrgere, ab eadem interiectione ha.
• Harnois, lorica.
• Harpe, Cithara, cum deriuatis.
• Hart, Laqueus.
• Hazard, periculum incertum, cum deriuatis.
• Hasle, torrens solis æstus, cum deriuatis.
• Haste, veru, pro quo purius loquentes Franci dicunt vne broche.
• Haubert, haubergeon, thorax.
• Haute, quantum aliquis potest semel arripere.
• Hauet, vncus.
• Hauir, retorrere.
• Hault, altus, cum deriuatis.
• Haye, sepes.
• Haure, nauale.

H ante e e e.

• He, interiectio vocantis.
• Heaume, galea.
• Hector, nomen proprium.
• Hennir, hinnire.
• Herault, fecialis.
• Henri, nomen proprium.
• Herisson, herinaceus.
• Herse, occa.
• Hestoudeau, pullaster.
• Hestre, cerrus.
• Heurt, Illisio, cum deriuatis.

H ante i.

• Hibou, bubo.
• Hideux, horridus.
• Hie, fistuca.

H ante o.

• Ho, interiectio vocantis.
• Hobin, equus tolutarius.
• Hocher, quatere.
• Hochet, infantile crepitaculum.
• Hoguiner, contrectatione lacessere.
• Hola, Interiectio sistentis.
• Hon, Interiectio cum indignatione recusantis, vnde hongner.
• Hongre, Hungarus, Cantherius.
• Hongrie, Hungaria.
• Honnir, dedecorare.
• Honte, pudor, ignominia, cum deriuatis.
• Hoquet, singultus.
• Hoqueton, tunicæ species.
• Horion, ictus fuste impactus, vox Picardis peculiaris.
• Hors, foris.
• Hote, corbis dossuaria.
• Hou, interiectio abigentis cum ignominia.
• Houbelon, lupulus.
• Houe, bipalum cum deriuatis.
• Houlette, pedum.
• Houppe, floccus.
• Houseau, ocrea.
• Housse, stragula sellæ equestri imposita.
• Housser, pertica abstergere.
• Houssine, virga arbustea.
• Houx, aquifolia.

H ante V.

• Huer, inclamare, fictitia vox.
• Huche, mactra.
• Hucher, voce accersere, dictio Picardis pręsertim familiaris, cum deriuatis.
• Hulote, vlula.
• Humer, sorbere cum deriuatis.
• Hupe, vpupa.
• Hurler, vlulare.

L l l.

L natiuum suum sonum singularis retinet tum dictionem inchoans vt la, le, li, lo, lu, tum finiens, vt al, el, il, ol, ul. Sin verò geminetur ídque ante a, e, vel o (quod fieri solet consuetudine potius quàm necessaria ratione) tum nihilominus pronuntiatur vt simplex, vt aller, belle, telle, querelle, folle, molle. Ante i verò vocalem edit mollem quendam sonum Hebreæ, Græcæ, & Latinæ linguæ prorsus insuetum, proximè accedentem ad sonum syllabæ li cum proxima vocali coalescentis, quem Itali quidem per gl scribunt, tum in initio, vt in gli articulo, tum intra ipsam dictionem, vt figliuolo: Hispani verò per duplex ll initio quoque vocabulorum notant, vt llamado quasi liamado trissyllaba dictione. Francis autem hic sonus nullam dictionem incohat, præterquam Bituricensibus qui gloire & glorieux, & similia efferunt quasi lioire dissyllabum, & liorieux trissyllabum scribatur. Sic ergo duplex ll à Francis enuntiatur, proximè præcedente i, quæ vocalis si sola fuerit, sonum suum seruat, vt bille, globulus, fondrillé, sordes in fundo hærentes: fille, filia: grille, craticula: fourmiller, formicarum instar pullulare: chenille, eruca: piller, populari: quille, lignum paruulum pyramidis instar effictum: siller, nictare: sillon, sulcus in re rustica, siue merges. Excipe dictionem vnicam ville pro vrbe, in qua sonat l singulare, sic scripta, vt à fœminino adiectiuo vile, vilis discernatur. Sin autem vocalem i præcedat alia quæcunque siue simplex, siue in diphthongo, tum i quiescit, & indicat duplex illud ll illo molli sono efferendum, vt ante a bailler, tradere, paille, palea: saillir, salire: ante e, veiller, vigilare, treillis, clathra: ante ou, mouiller, madefacere: grenouille, rana: bouillir, bullire. ante eu, feuille, folium: veuille, velim. Sic enim hæc arbitror scribenda non vt vulgo solent, fueille, vueille. Quod autem Aquitani & eos imitati nonnulli hunc sonum scribunt per lh vt balher, moulher, & similia, ipsi viderint qua ratione faciant.

M m m.

M syllabam inchoans vero & omnibus linguis vsitato sono compressis labiis effertur, vt ma, me, mi, mo, mu: syllabam autem finiens siue intra ipsam dictionem, siue in vltima vocabulorum, perinde prorsus pronuntiatur vt n, de qua mox dicemus, ita videlicet vt non modò labia non occludantur, sed etiam linguæ mucro dentium radicem non feriat, vt temporel, temporalis, hymne, hymnus, dommage, damnum, dam, damnum, nom, nomen, haim, hamus, faim, fames, temps, tempus, perinde efferenda acsi scriptum esset, tanporel, hinne, donmage, dan, non, hin, fin, tans.

N n n.

Hæc quoque consonans syllabam inchoans natiuum sonum retinet, vt, na, ne, ni, no, nu: intra dictionem autem, vel vltimam dictionis syllabam incipiens, sæpe sonum quendam edit mollem admodum, tum Hebræis tum Græcis, tum etiam fortasse Latinis ignotum, quamuis Italis quoque & Hispanis familiarem: quem illi quidem vt & Franci per gn, isti verò per n superinducta lineola signatum scribunt, hoc charactere videlicet, ñ, vt post a, gagna, post e clausum gagner: post e fœmineum, rongne: post i, ignorer, guigner: post o, rognon: post eu, gaigneur: quę pronuntiatio eadem penè est, atque si hæc ita scribas & pronunties vt dissyllaba, gania, ganier, guinier, ronion, ganieur, et iniorer trissyllabum. Hinc factum vt nonnulli ante on in huiusmodi vocibus i quiescens inserant, quod ego quidem non probo, quum potius si occurrerit sit expungendum. Sic enim à nominibus coin, tesmoin, et besoin, deducuntur verba, cogner, tesmogner, et besogner: quæ nonnulli, interiecto altero n, scribunt congner, tesmongner, besongner. Neque sanè temerè id faciunt, quum sæpissimè sic geminentur m, vt pro home, homo, vsus obtinuit vt scribatur & pronuntietur hommé, & n quoque in bonne, sonner, honneur, honneste à Latinis vocibus Bona, Sonare, Honor, Honestas: licet dicamus simplici n honorer & honorable, ab Honorare & Honorabilis. Sic etiam vel g expuncto scribendum est conoistre, & conoissance vel in n mutato, connoistre et connoissance, pro quibus vitiosè scribi solet cognoistre & cognoissance: Cuiusmodi n Hebræi non scriberent geminum, sed per daghes forte quod vocant, aptissimo compendio notarent, cuius exemplum nobis accommodatissimum nostra hæc Francica lingua suppeditat in diuersis dictionibus, quarum prior in n, posterior verò incipit à vocali: Exempli gratia, Francicè sic rectè scripseris, Pierre s'en est alle, quod tamen sic efferendum est, Pierre s'en nest alle. Sic, on m'en a parle, ac si scriptum esset, on m'en na parle, illo videlicet prioris dictionis n daghessato, & cum vocali sequentem vocem incipiente coniuncta, pro eo quod Parisiensium vulgus pronuntiat, il sé nest alle, on me na parle, per e fœmineum vt in pronominibus sé & mé. Sed hoc in primis curandum est peregrinis omnibus quod antea in litera m monui, nempe hanc literam quoties syllabam finit, quasi dimidiato sono pronuntiandam esse, mucrone videlicet linguæ minimè illiso superiorum dentium radici, alioqui futura molestissima pronuntiatione: quo vitio inter Francos laborant etiamnum hodie Nortmanni. Græcos autem haud aliter hanc literam ante κ, γ, χ, pronuntiare consueuisse annotat ex Nigidio Figulo Agellius.

P p.

Sicca est admodum huius literæ pronuntiatio vt in reliquis linguis, sed in Francico idiomate quantum fieri potest emollitur, syllabam in paucis finiens, vt in interiectionibus hip quæ saltantis alacritatem indicat, & hop aliquem inclamantis, vt apud Aristophanem βατράχοις, & vetere voce iam obsoleta hanap pro calice: cap promontorium: coup ictus: vnde aduerbium beaucoup: sep, vitis. Germanis verò danda est opera ne illam cum b confundant, veluti cum bræceptor dicunt pro præceptor.

Q q.

Hæc consonans syllabam inchoans semper habet v vocalem adiunctam, sed quiescentem vt suo loco dicemus, & hoc vnum indicantem, hanc consonantem, quæcunque sequatur vocalis, idem valere atque K id est Gręcorum Cappa, siue Hebræorum Coph, vt quand, quando: quant, quantum: que, quod: qui, quis: quotidien quotidianus: quasi scriptum sit kand, kant, ke, ki. Redundat igitur litera C illi à quibusdam præposita in nonnullis vocabulis, vt auecques, picquer, nullo prorsus vsu, quum sufficiat scribere aueques & piquer. Syllabam finit quantum possum meminisse in hac vnica dictione Coq, gallus gallinaceus: sed desinentia in c plurima vocabula scribuntur per qu in deriuatis, vt rebequer, bequer, claquer, choquer, defroquer, greque, fantastique, publique, croquer, à rebec, bec, clac, choc, froc, grec, fantastic, public, croc. Quædam tamen eiusmodi formant deriuata non in qu, sed in ch, vt, duché, sachet, seche, rocher, deiucher, acrocher, à nominibus duc, sac, sec, roc, desiuc, croc.

R r r.

HÆc litera siue inchoet siue finiat syllabam, natiuo suo sono profertur. Immò quamuis sit omnium literarum asperrima, ideóque apud Hebræos nunquam daghessetur, & Francicam linguam constet molitiem pronuntiationis in primis captare, tamen quum geminatur, fortiter est efferenda, vna quidem priorem syllabam finiente, altera verò sequentem inchoante, vt barre, beurre, courre, errer, ferrer, fourrer, quarre, verre. Itaque cauendum est Cenomanorum, Pictonum & Lotharingorum vitium qui duplicem vt simplicem enuntiant: quum tamen contrà iidem Cenomani simplicem vt duplicem efferant, vt fairre, facere, & voirre, verè. Parisienses autem, ac multo etiam magis Altissiodorenses & mei Vezelij simplicem etiam in s vertunt, vt courin, Masie, pese, mese, Theodose pro cousin, Marie, pere, mere, Theodore: quomodo etiam Romani promiscue scripserunt Valesius & Valerius: honos & honor: & flos & mos retinuerunt pro flor & mor, vt ex obliquis floris & moris apparet. Imo etiam veteres honosem pro honorem scribebant, vt Festus testatur. Sed hoc vitium in Francica lingua nullus mos excusat.

S s s.

Hæc consonans suo natiuo sibilo semper profertur dictionem incipiens, vt, sage, semer, signe, songe, surmonter. Intra ipsam autem dictionem, si inter duas vocales deprehendatur, vnam videlicet quæ syllabam præcedentem finiat, & alteram quæ ipsi sigmati adhæreat, tunc lenissimo sibilo vt Zain Hebræorum & Francorum Zeta, de quo mox dicemus, non autem vt Græcorum ζ, quod respondet Hebræorum Tsade, pronuntiatur, vt cause, desir, plaisir, raison, baiser, creuser, priser, chose, oser, vser, excuser, quæ sic efferuntur ac si scriberetur, cauze, dezir, plaizir, raizon, baizer, creuzer, prizer, choze, ozer, vzer, excuzer: ídque vsque adeò perpetuum est, vt etiam hæc litera dictionem finiens, & inter duas vocales deprehensa similiter pronuntietur vt les ames, les asnes, les engins, les instrumens, les ordures, les vsages, acsi scriberetur lez ames, lez asnes, lez engins, lez instrumens, lez ordures, les vsages. Quod si inter duas vocales duplex scripta comperiatur, tunc prior quidem quiescit, posterior autem perfecto natiuóque suo sibilo profertur, vt aussi, baisser, laisser, chausse, chasser, dessus, dessoubs, glisser, grossir, toussir, & similia. Idem statuendum quoties inter consonantem præcedentem & vocalem adhærentem occurrit, vt ainsi, transi, apprehension. Itaque perperam nonnulli prinse, entreprinse, peinson, scribunt & pronuntiant. Quibus autem in syllabis quæ pluribus consonantibus constant, hęc litera sileat, suo loco dicemus.

T t.

Hæc consonans syllabam inchoans, siue sola vt ta, te, ti, to, tu: siue cum r, vt tra, tre, tri, tro, tru, (nam in Francica lingua vix aliam sibi consonantem adsciscit) natiuum suum sonum retinet à litera d distinctum. Hoc obseruandum est Germanis, quibus mos est has duas literas sæpissimè permutare. Syllabam verò nunquam finit intra dictiones, nisi geminata ac proinde quiescens, vel aliâs superuacanea, vt lettre, mettre. Cæterùm in Francicis vocibus à Latinis in tio desinentibus desumptis, (in quibus hęc consonans scribitur) nulla certè ratione, sed communi errore ab iis qui vitiosè Latina pronuntiant, in peregrinas quoque linguas propagato, hæc litera pronuntiatur per c siue solum vt interrogation, disposition, & similia plurima: siue cum c, vt affection, affectio, quasi scriptum sit interrogacïon, disposicion, affeccion: præcedente tamen s, suum natiuum sonum seruat, vt combustion. Quòd si dictionem finiat, sequente quacunque consonante, quiescit, vt suo loco dicemus. Sed huic literæ mirum quiddam accidit, nempe vt, vbi nusquam apparet, tamen euphoniæ causa pronuntietur, vt si scribas parle-il, loquitúrne? pronuntiandum erit interposito t, etiam seruato e fœmineo, parlet-il. Sic in tertiis personis singularibus futuri indicatiui ira-il, parlera-il, & præsentis etiam indicandi in quibusdam verbis, vt va-il, scribitur quidem, sed pronuntiatur irat-il, parlerat-il, quam pronuntiationem recentiores quidam ad normam scripturæ exigunt: sed hoc certè facere saltem non possunt in tertia persona singulari pręsentis temporis indicatiui primæ coniugationis vt aime il? Veteres autem maiores nostros tertias personas singulares desinentes in a, vt va vadit, & tertias singulares tum pręteritorum perfectorum, vt aima amauit, tum futurorum vt aimera, scripsisse & pronuntiasse addito, t quod scribi paulatim desierit, indicat Burgundorum dialectus, qui adhuc hodie scribunt & pronuntiant, Ié va, tu vas, il vat, & i'aima, tu aimas, il aimat, & ié parlera, tu parleras, il parlerat.

X x.

Hæc litera in peregrinis dictionibus, necessitate quadam Francicæ linguæ suauitati veluti vim afferente, pronuntiatur pro duplici cc vt xerxes, Artaxerxes, sic tamen vt in posteriore istorum nominum syllaba audiatur alterum c duntaxat, quasi scribatur xerces Artaxerces. Sic etiam syllabam finiens effertur, vt exercer, exemplé, executer, etiam vbi c redundat, vt exces, excessif. In extremis verò dictionibus idem sonat prorsus atque s, & partim vsu potius quàm firma ratione vsurpatur, vt in dictionibus noix, nux: paix, pax: poix, pix: & in nominibus numeralibus six, sex, & dix, decem, & eorum deriuatis, vt sixiesme, dixiesme: partim etiam ratione. Quum enim in litera quotidiana & verè Francica quam manu scriptam cursiuam vocant, vix ac ne vix quidem discerni possent n & u, (quæ causa etiamnum hodie cogit Germanos literam u ab n imposito quodam apice distinguere) vsurpari cæpit x pro s præcedente diphthongo au vel eu, ne in pronuntiatione hallucinaretur, vt ceux, dieux, lieux, mieux, ne quis si s adhibitum esset, legeret cens, diens, liens, miens. Itidémque vsus obtinuit vt scriberetur cheuaux, maux, & similia, ne quis legeret cheuans et mans.

De y quod u Græcum falsò vocant.

Quum hanc literam viderem non modò promiscuè & nulla prorsus ratione inscribenda Francica lingua vsurpari, sed etiam falsò i Gręcum vocari, quum υ Græcorum non sit i, sed u illud exile crassæ diphthongo ou oppositum, videor mihi tandem comperisse quod res est: nunquam videlicet maiores illos nostros de isto i Græco cogitasse, sed duplex ι vocale scripsisse, vt nunc quoque Germani scribunt, hac nimirum forma ij: quæ facilè postea in y degenerarit, & u Græcum vocari cœpit, quod eius formam, Latinis descriptoribus familiarem, imitaretur. Sic etiam corrupta iampridem Græca pronuntiatione factum vt υ cum iota confundatur. Vsus autem istius duplicis ij fuit duntaxat post ai & oi diphthongos occurentibus diphthongis aliis ab i incipientibus, puta ia, vel ie, aut triphtongis iau vel ieu, vt plaije: aije: loijal: roijal: loijauté: ioije: ioijeux: loijaux: in cuiusmodi dictionibus vitio scripturæ tripliciter vitiata fuit pronuntiatio. Nam alij sic ista efferunt posteriore i eliso, acsi scriptum esset joi,eux: loi,al: moi,en: plai,e. Alij, vt Aurelij, corruptissimè posterius i pronuntiant, vt consonantem, priore i expuncto, a,ié: jo,je: io,jeux: lo,jal: quas prolationes omnes constat vitiosas esse, & illam veram prolationem retinendam in qua diphthongus gemina, aut diphthongus & triphthongus distinctè audiuntur, nempe plai,ié: ai,ié: pai,ier: pai,iement: ioi,ié: ioi,ieux: moi,ien: loi,ial: loi,iauté: roi,ial: monnoi,ieur. Sic maiores nostri primas personas singulares præt. imper. tum indicatiui modi, vt ai,moi,ie, tum optandi, vt ai,me,roi,ié, enuntiabant, quod vsurpauit etiam Marotus Psalmo 23. nempe vien,droi,ie, & craindroi,ie, trissyllaba: pro quibus postea vsus obtinuit, vt, extrita diphthongo ie, scribamus & efferamus aimoi, aimeroi, viendroi, craindroi: sæpe etiam addito s, quæ tamen est propria, Græcorum more, secundæ personę singularis nota, nempe aimois, aimerois, viendrois, craindrois. Sic enim etiam Marotus in quadam Epistola vsum potius quàm rationem sequutus,