De encliticis dictionibus.
Encliticæ dictiones vocantur, quæ à præcedentis dictionis tono pendent, de quibus hæc regula certissima est.
Omnis dictio monosyllaba longa vel polysyllaba in longam desinens acuitur, & breuem proximè sequentem dictionem, siue monosyllabam siue etiam dissyllabam suo tono subiicit, quasi cum ea coiens: quod valde optarim in peregrinorum gratiam notari accentu acuto, sicut Græci consueuerunt. Exemplum monosyllabarum, c'èst´ moi, c'èst´ vous: c'èst´ lui: cela èst´ bon, c'èst bién dict: sera bién faict: on s'én va. Exemplum dissyllaborum, vn bón païs: vne chose bién dicte, vne chose bién faicte: on s'én ira.
De accentu interrogante.
Accentus interrogans eo differt à dictione enclitica quod ipsa vltima syllaba orationis per interrogationem conceptæ, quęcunque & quantacunque illa sit natura, in Francico sermone acuitur, vt que dites vous? ferez-vous cela? ne vous repentirez-vous iamais? cuius pronuntiationis vsque adeò sunt obseruantes Normanni, vt etiam si nihil interrogent, sed duntaxat negent aut affirment aliquid, sermonis finem acutè, non sine aurium offensione pronuntient.
De Subunione.
Subunionem cœperunt accuratiores typographi notare linea diuersas dictiones interiungente quam Hebræi Raphe appellant, vt di-ie, dit-il, fit-il, sais-ié, diras-tu, quibus sic vtuntur Galli, vt Latini suis illis inquam & inquit, & aliquantulum ab encliticis ista differunt.
De Apostropho.
Apostrophon, id est, aduersæ siue elisæ vocalis notam cœperunt vtiliter iidem Typographi Græcos imitati adscribere, at non vbique, quod tamen factum velim, eorundem Græcorum exemplo. De hac autem nota certæ sunt sequentes regulæ.
Prima Regula. Omne e fœmininum sequente quacunque vocali, eliditur in pronuntiatione, vt l'auaritieux, l'espee, l'ingrat, l'ouurier, & sequente h quiescente l'homme: l'huis: la femm'auaritieuse, la fauls'obeissance, la mauuais'inuention, ce qu'on dit. Magnum igitur vitium est istam elisionem non obseruare, quod in versibus inprimis sine exceptione obseruatur: in quibus nullus est e fœmineo locus, vel in quarta syllaba, si versus decem fuerint syllabarum, vel in sexta si fuerint Hexametri, quos vulgo Alexandrinos appellant. Et generaliter in omni Francicorum carminum genere e fœmineum in vltima versus syllaba pro nihilo habetur.
Secunda Regula. a in articulo la ante eandem vel aliam vocalem eliditur, vt l'auarice, l'espee, l'ignorance, l'auenture, l'vmbre, l'hostèsse. Idem maiores nostri faciebant in possessiuis pronominibus ma, ta, sa, vt m'espee, s'espee, vt adhuc loquuntur Sabaudi. Sic in veteribus sepulchris sæpissimè legitur s'ame. Immò adhuc hodie dicitur m'amie, s'amie, m'amour. Sed vsus obtinuit vt in cæteris dictionibus potius vsurpetur solæcismus, substitutis pronominibus masculinis, mon, ton, son, vt mon espee, mon hostèsse, son auarice, son ignorance.
Tertia Regula. i nunquam eliditur nisi ante pronomen il, vt s'il vient pro si il. Malè igitur Lugdunenses ce qu'est, pro ce qui est, s'on pro si on, quo tamen abusus sum ego licentia poëtica in Psalmorum interpretatione. V verò & u nunquam eliduntur. Sic Marotus, s'ainsi pro si ainsi.
Obseruandum est autem peculiariter fœmininum adiectiuum grande, in quo e, consueuit etiam ante consonantes elidi, vt vne grand besongne, vne grand' chose, vne grand' femme, vne grand' meschanceté.
De Aphæresi, Syncopa & Apocopa.
Aphæresi non vtuntur Franci, quantum nunc quidem possum meminisse. Illam enim Prouincialium Aphæresim Dieu nous pelle, s quoque putidè pronuntiata pro Dieu nous appelle, nemo Francus emendatè loquens patienter tulerit.
Syncopa in nonnullis vocabulis est vsitata, vt donra, pro donnera, amèrra pro amènera: emprise pro entreprise: ouent, pro osteuent. Sed baurra pro baillera, proprium est Parisiensium vulgo. Sic in quibusdam futuris verborum exteritur e, vt envoîrai, ennuîrai, essuîrai, loûrai, pro integris enuoijerai, ennuijerai, essuijerai, louerai, quæ regularia sunt ab infinitis, envoier, ennuier, essuier, louer. Neque mihi dubium est quin futura recevrai, apercevrai, aurai, ab infinitis recevoir, apercevoir, avoir, fuerint initio recevrai, appercevrai, averai, et siqua sunt alia huiusmodi.
Apocopa verò vtimur etiam vulgo in quibusdam, vt a'vous, pro auez-vous? sa'vous, pro savez-vous? Illud autem aga pro regarde, & agardez pro regardez Parisiensum vulgo relinquitur. Sed de istis hactenus.
NOTES SUR LA TRANSCRIPTION
Conventions
On a représenté en caractères gras le texte composé en «lettres françoises» (police cursive dite aussi «Civilité»). On a utilisé les conventions suivantes pour les cursives:
Convention pour les e:
- Normalement en Civilité l'e a une forme différente (e final) lorsqu'il figure en fin de mot. Cet e final placé en fin de mot est transcrit simplement par e.
- L'auteur a également utilisé l'e final en début ou milieu de mot pour représenter un son particulier (e ouvert?). Dans ce cas il est transcrit par è.
- À l'inverse, on a transcrit par é l'e ordinaire placé en fin de mot, y compris dans les rares cas (inattention de l'imprimeur?) où cela ne correspond probablement pas à un e fermé.
- Enfin, un troisième e a été représenté en italiques e.
Convention pour les i/j:
On a transcrit par i l'i court et par i l'i long, bien que ces deux variantes soient utilisées apparemment indifféremment. On a réservé le j pour représenter le «i consonne» noté dans l'original par un 'j' en caractère romain.
Les autres variantes de la police Civilité, qui nous ont semblé purement esthétiques, sont transcrites toutes par la même lettre (ce qui explique les répétitions figurant dans la transcription, l'original comportant différentes variantes pour la même lettre).
On a résolu les abréviations conventionnelles latines en ajoutant les lettres abrégées ainsi: Nã => Nam.
Corrections
On a corrigé les coquilles probables suivantes:
- p. 9: inuentute > iuuentute
PPrimùm > Primùm - p. 13: gn > gm
aperrum > apertum - p. 15: Ceens > leens
- p. 20: commeneça > commençea
- p. 24: langiir > lanjir
- p. 29: natium > natiuum
articuculo > articulo - p. 32: cousueuisse > consueuisse
interiectioninibus > interiectionibus - p. 34: veré > verè
floc > flor - p. 42: nonosyllaba > monosyllaba
- p. 47: len > leu
- p. 48: ante i > ante u
- p. 53: biele > viele
- p. 55: g > c
- p. 62: sciptum > scriptum
verteres > veteres - p. 66: scribunt > Scribunt
- p. 67: herologe > horologe
horocospe > horoscope - p. 72: Italibo > Italico
bastonrde (peu lisible) > bastonade
uua > qua
sinat > sonat - p. 76: ὁμοιοτλεύτοις > ὁμοιοτελεύτοις
- p. 77: untc > tunc
- p. 78: consomue > consomme
iotter > iouer - p. 79: su > sn
alésne |u-u-u| > alésne |u-u| - p. 83: Lud unenses > Lugdunenses
- p. 84: sa'vez-vous > savez-vous
Les problèmes de ponctuation et de lettres imprimées à l'envers ont été corrigés sans mention particulière.
Par ailleurs on signale que les mots suivants, très peu lisibles, sont d'une reconstitution hypothétique.
- p. 22: rigue
- p. 68: hotee
- p. 69: une lettre illisible (t?) après sou
- p. 82: son auarice