Hesiodi Carmina

Ibi vero terræ tenebricosæ et Tartari caliginosi

pontique infructuosi et cœli stelligeri

ex-ordine omnium fontes et fines sunt,

molesti, squalidi, quos oderunt Dii quidem,

740

hiatus ingens, nec quisquam toto integro anno

solum attingeret, ubi primum portas intra venisset.

Sed sane huc et illuc ferret antea procella procellæ

[molesta: horrendum vero etiam immortalibus Diis

hoc monstrum: et noctis obscuræ domus horrenda

745

stat, nubibus obtecta nigris.]

Has ante portas Japeti filius sustinet cœlum latum

stans, capiteque et indefessis manibus,

firmiter, ubi Noxque et Dies prope euntes

sese-mutuo compellabant, alternis-subeuntes magnum limen

750

æreum: hæc quidem intus itura-est, illa vero foras

egreditur, neque unquam utrasque domus intus cohibet;

sed semper altera saltem extra domum (existens)

super terram versatur; altera rursum intra domum (existens)

exspectat sui tempus itineris, donec veniat.

755

[Hæc quidem terrestribus lumen multa-cernens habens,

illa vero Somnum in manibus, fratrem Mortis,

Nox noxia, nube tecta caliginosa.]

Ibi autem Noctis filii obscuræ domus habent,

Somnus et Mors, graves Dii: neque unquam eos

760

Sol lucidus intuetur radiis,

cœlum scandens, nec cœlitus descendens.

Horum alter quidem terramque et lata dorsa maris

quietus percurrit et placidus hominibus;

alterius vero ferreum quidem cor, aheneum vero ei pectus

765

crudele in præcordiis: tenet autem quem primum arripuerit

hominum: hostis vero etiam immortalibus Diis.

Illic dei inferi in-anteriore-parte ædes resonantes,

fortisque Plutonis et terribilis Proserpinæ,

stant: horrendus autem canis foris custodit,

770

sævus, artemque malam habet: introeuntibus quidem

adulatur pariter caudaque et auribus ambabus;

exire vero non iterum permittit retro, sed observans

devorat, quemcunque prenderit extra portas euntem

[fortisque Plutonis et terribilis Proserpinæ.]

775

Ibidem vero habitat abominanda dea immortalibus,

horrenda Styx, filia reciprocantis Oceani

maxima-natu. Seorsum vero a diis inclytas ædes incolit

ingentibus saxis supertectas: circum autem quaque

columnis argenteis ad cœlum firmatæ-sunt.

780

Raro vero Thaumantis filia, pedibus velox Iris,

nuntii causa versatur super lata dorsa maris,

quando lis et contentio inter Deos exorta-fuerit,

et sane quisquis mentiatur cœlestes domos tenentium:

Jupiter vero Irim misit Deorum magnum jusjurandum ut-ferat

785

e-longinquo in aureo vase, multum-celebratam aquam,

frigidam, quæ e petra destillat excelsa,

alta: multum vero etiam subtus terram spatiosam

e sacro flumine fluit per noctem nigram

Oceani cornu: decima vero pars secreta-est.

790

Novem quidem circa terramque et lata dorsa maris

vorticibus argenteis volvens in mare cadit;

illa vero una e saxo profluit, magnum damnum Diis.

Quisquis perjurium libans juraverit

immortalium, qui tenent verticem nivosi Olympi,

795

jacet spiritus-expers integrum per annum,

neque unqum ambrosiæ et nectaris accedit propius

cibum, sed jacet non-respirans et mutus

stratis in lectis, malus autem sopor eum obtegit.

Sed postquam morbo defunctus-est magnum per annum,

800

alia ex alia excipit molestior ærumna.

Novennio autem a Diis separatur æternis,

neque unquam ad concilium miscetur neque ad epulas,

novem totis annis: decimo vero miscetur iterum

cœtibus immortalium, qui cœlestes domos incolunt.

805

Tale itaque jusjurandum constituerunt Dii Stygis perennem aquam,

priscam, quæ fluit valde-asperum per locum.

[Ibi autem terræ caliginosæ et Tartari obscuri

pontique infructuosi et cœli stellati,

ex-ordine omnium fontes et fines sunt,

810

molesti, squalidi, quos oderunt Dii ipsi.

Illic autem splendidæque portæ et aureum limen

immotum, radicibus longis compactum,

sua-sponte-natum: ante-illud vero deos extra omnes

Titanes habitant, ultra Chaos caliginosum.

815

Ceterum valde-crepantis Jovis inclyti auxiliarii

domus incolunt in Oceani fundamentis,

Cottusque atque Gyas. Briareum quippe fortem (existentem)

generum suum fecit graviter-fremens Neptunus;

dedit autem Cymopoliam in-matrimonium-ducendam, filiam suam.]

820

Ast ubi Titanes e Cœlo expulerat Jupiter,

minimum-natu peperit filium Typhoëum Terra ingens

Tartari in concubitu per auream Venerem.

Cujus manus quidem sunt ob robur laboribus aptæ

et pedes indefessi robusti Dei: ex humeris vero ei

825

erant centum capita serpentis, horrendi draconis,

lingus nigris lambentia; hujus autem in oculorum

admirandis capitibus sub superciliis ignis micabat:

[omnibus autem ex capitibus ignis flagrabat cernentis,]

voces autem in omnibus erant horrendis capitibus,

830

omnigenum sonitum emittentes, ineffabilem. Interdum enim quidem

sonabant, ut Diis intelligendum-esset, interdum vero etiam

tauri valde-mugientis, robore indomiti, vocem ferocis,

interdum vero etiam leonis sævum animum habentis,

interdum vero etiam catulis similia, mira auditu,

835

interdum vero stridebat, resonabant autem montes alti.

Et sane evenisset res inevitabilis die illo,

et hic mortalibus et immortalibus imperasset,

nisi sane bene intellexisset pater hominumque Deorumque.

Graviter autem intonuit atque fortiter, circum vero terra

840

horrende edidit-fragorem et cœlum latum superne,

pontusque Oceanique fluctus et tartara terræ.

Pedibus vero sub immortalibus magnus contremuit Olympus,

insurgente rege: ingemiscebat autem tellus.

Ardor vero ab utroque occupabat cæruleum pontum

845

tonitruque fulgurisque, ignisque ab illo monstro,[TR4]

[flammisque ventisque fulmineque ardenti:]

fervebat autem terra omnis et cœlum atque mare:

furebant vero sane circum littora undique fluctus magni

ab impetu Deorum, concussioque non-sedanda oriebatur:

850

expavit Pluto, inferis mortuis imperans,

Titanesque sub-tartarum circa Saturnum (exsistentes),

[ob inexstinguibilem fremitum et gravem conflictum.]

Jupiter vero postquam jam incitavit suum robur sumpsitque arma,

tonitruque fulgurque et corscans fulmen,

855

percussit ab Olympo insiliens: circum vero omnia

combussit ingentia capita sævi monstri.

Ast ubi jam hoc vicit ictibus percutiens,

id cecidit mutilatum, ingemiscebat autem terra vasta:

flamma vero fulminato prosiliebat a-rege

860

montis in saltibus opacis, asperis,

percusso: multaque vasta ardebat terra

vapore ingenti et liquescebat velut stannum

per artem juvenum, inque bene-forato catino

calefactum, vel ferrum, quod solidissimum est,

865

[montis in saltibus victum igne flammeo,

liquescit in terra divina, sub Vulcani manibus.]

Sic igitur liquescebat terra jubare ignis ardentis.

Abjecit autem illum animo mœstus in Tartarum vastum.

Ex Typhoëo autem est ventorum vis humide flantium,

870

excepto Noto Boreaque, et Argeste Zephyroque.

Qui quidem ex Diis sunt natum genus, hominibus magna utilitas.

Alii vero sine-usu venti inspirant mare.

Hi sane incidentes in obscurum pontum,

clades magna hominibus, gravi sæviunt turbine;

875

alibi autem alii flant, dissipantque naves,

nautasque perdunt: mali autem non est remedium

viris, qui illis occurrerint in ponto:

illi rursum etiam per terram immensam, floridam,

opera jucunda corrumpunt humi-prognatorum hominum,

880

replentes pulvereque et molesto tumultu.

Sed postquam sane laborem beati Dii perfecerunt,

cum-Titanibus autem honorum causa certarunt vi,

jam tum jubebant regnare atque imperare,

Terræ ex-consilio, Olympium late-cernentem Jovem

885

immortalibus. Hic vero ipsis bene distribuit honores.

Jupiter autem Deorum rex primam uxorem duxit Metidem,

plurimum ex-Diis edoctam atque mortalibus hominibus.

Sed cum jam esset Deam splendidis-oculis Minervam

paritura, tum jam dolose animo decepto

890

blandis sermonibus, in suam condidit alvum Jupiter,

Telluris consiliis et Cœli stellati.

Sic enim ei suaserunt, ne regium honorem

alius haberet Jovis loco Deorum sempiternorum.

Ex hac enim in-fatis-erat prudentes liberos nasci:

895

primam quidem virginem splendidis-oculis Tritonidem

par habentem patri robur et prudens consilium:

sed deinde sane filium Deorum regem et virorum

erat paritura, superbum animum habentem:

sed sane illam Jupiter ante in suum condidit ventrem,

900

ut sibi indicaret Dea bonumque malumque.

Postea duxit splendidam Themidem, quæ peperit Horas,

Eunomiamque Dicenque et Irenen florentem,

quæ opera curant mortalium hominum;

Parcasque, quibus maximum honorem dedit prudens Jupiter,

905

Clothoque Lachesinque et Atropon, quæ dant

mortalibus hominibus habendum bonumque malumque.

Tres vero ei Eurynome Gratias peperit pulcris-genis,

Oceani filia, peroptabilem formam habens,

Aglajamque et Euphrosynen Thaliamque amabilem:

910

harum etiam e palpebris amor destillabat specantium

solvens-membra: jucundum vero sub superciliis spectant.

Ceterum hic Cereris multorum-altricis ad lectum venit,

quæ peperit Proserpinam candidis-ulnis, quam Pluto

rapuit sua a matre; dedit autem sapiens Jupiter.

915

Mnemosynen vero deinceps amavit pulchricomam,

ex qua ipsi Musæ aureis-diadematis natæ-sunt

novem, quibus placent convivia, et oblectatio cantus.

Latona autem Apollinem et Dianam sagittis-gaudentem,

suavissimam prolem præ omnibus Cœlitibus,

920

peperit sane, ægida-tenenti Jovi concubitu mista.

Postremam vero Junonem floridam duxit uxorem.

Hæc autem Heben et Martem et Lucinam peperit,

mista in concubitu Deorum regi et hominum;

ipse vero ex capite splendidis-oculis Tritonidem,

925

acrem, tumultus-excitantem, ducem-exercitus, indomitam,

venerandam, cui clamoresque placuerunt bellaque pugnæque.

Juno autem Vulcanum inclytum, concubitu non mista,

peperit, (ac succensuit et contendit cum suo marito,)

præ omnibus artibus ornatum Cœlitibus.

930

Ex Amphitrite autem et valde-resonante Neptuno

Trito late-potens natus-est magnus, qui maris

fundum tenens apud matrem caram et patrem regem

incolit aureas ædes, sævus Deus. Sed Marti

clypeos-dissecanti Cytherea Terrorem et Pavorem peperit

935

sævos, qui virorum densas turbant phalanges

in bello horrido cum Marte urbes-devastanti,

Harmoniamque, quam Cadmus magnanimus duxit uxorem.

Jovi vero Atlantis Maja peperit gloriosum Mercurium,

præconem Deorum, sacrum lectum conscendens.

940

Cadmea vero ei Semele peperit clarum filium,

mixta in concubitu, Bacchum multum-hilarantem,

immortalem mortalis: nunc vero ambo Dii sunt.

Alcmene vero peperit vim Herculeam,

mixta in concubitu Jovi nubes-cogenti.

945

Aglajam vero Vulcanus, percelebris utrimque-claudus,

minimam-natu Gratiarum floridam duxit uxorem.

Aureo-crine autem Bacchus flavam Ariadnen,

filiam Minois, floridam fecit conjugem.

Hanc vero ei immortalem expertemque-senii fecit Saturnius.

950

Heben autem Alcmenæ pulcris-talis fortis filius,

vis Herculis, peractis luctuosis certaminibus,

filiam Jovis magni et Junonis aureis-calceamentis,

pudicam duxit uxorem in Olympo nivoso:

felix, qui magno facinore inter Deos confecto,

955

habitat illæsus et expers-senii omnibus diebus.

Soli autem indefesso peperit inclyta Oceanis

Perseis Circenque et Æëtem regem.

Æëtes autem filius mortales-illuminantis Solis

filiam Oceani, extremi fluvii,

960

duxit Deorum ex-consiliis, Idyiam pulcris-genis.

Hæc autem ei Medeam pulcris-talis in concubitu

peperit subacta per auream Venerem.

Vos quidem nunc valete, Olympias domos tenentes,

[insulæque continentesque-terræ et salsu intus pontus.]

965

Nunc autem Dearum genus cantate, blandiloquæ

Musæ Olympiades, filiæ Jovis ægida-tenentis,

quæcunque quidem mortales apud viros cubantes

immortales pepererunt Diis similes liberos.

Ceres quidem Plutum peperit, diva Dearum,

970

Jasio heroï mista jucundo amore

novali in ter-proscisso, Cretæ in pingui tractu,

egregium, qui vadit super terramque et lata dorsa maris

omnibus (ut prosit): occurrenti vero et cujus ad manus venerit,

illum locupletem reddidit, multasque ei præbuit fortunas.

975

Cadmo autem Harmonia, filia aureæ Veneris,

Ino et Semelen et Agaven pulcris-genis,

Autonoënque, quam duxit Aristæus densa-cæsarie,

peperit et Polydorum pulchre-cinctis (in) Thebis.

[Filia vero Oceani, Chrysaori magnanimo

980

mixta in concubitu aureæ Veneris,

Calliroë, peperit filium mortalium robustissimum omnium,

Geryonem, quem interfecit vis Herculea

boves propter flexipedes circumflua in Erythea.]

Tithono vero Aurora peperit Memnona ære-armatum,

985

Æthiopum regem, et Hemationem regem.

Verum Cephalo sevit inclytum filium,

fortem Phaëthontem, Diis similem virum:

Hunc sane juvenem, tenerum florem habentem gloriosæ pubertatis,

puerum juvenilia cogitantem amans-risum Venus

990

aufugit quum-abripuisset, et ipsum sacris in templis

templi-custodem nocturnum fecit, dæmonem divinum.

Filiam vero Æëtæ a Jove-nutriti regis

Æsonides, voluntate Deorum æternorum,

abduxit ab Æëta, peractis luctuosis certaminibus,

995

quæ multa imperabat magnus rex superbus,

injurius Pelias et impius, fortium-facinorum-patrator.

His peractis ad Jolcum rediit, multa perpessus,

veloci in nave vehens pætis-oculis puellam,

Æsonides, et ipsam floridam fecit uxorem.

1000

Et hæc quidem subacta ab Jasone, pastore populorum,

Medeum peperit filium, quem in-montibus educabat Chiron

Philyrides: magni vero Jovis voluntas perficiebatur.

At Nerei filiæ, marini senis,

nimirum Phocum quidem Psamathe peperit, diva Dearum,

1005

Æaci in amore per auream Venerem,

Peleo autem subacta Dea Thetis argenteis-pedibus

peperit Achillem prosternentem-viros, animo-leonino.

Æneam vero peperit pulchre-coronata Cytherea

Anchisæ heroï mixta jucundo concubitu,

1010

Idæ in verticibus multicavæ, silvosæ.

Circe vero, Solis filia, Hyperionis,

peperit Ulixis ærumnosi in amore

Agrium atque Latinum inculpatumque fortemque,

Telegonumque peperit per auream Venerem.

1015

Hi vero sane valde procul in-recessu insularum sacrarum

omnibus Tyrrhenis valde-inclytis imperabant.

Nausithoum vero Ulixi Calypso, diva Dearum,

peperit Nausinoumque, mista ambili concubitu.

[Hæ quidem, mortales apud viros cubantes,

1020

immortales pepererunt Diis pares liberos.

Nunc vero feminarum genus cantate, suaviloquæ

Musæ Olympiades, filiæ Jovis ægida-tenentis.]

1

Aut qualis, relicta domo ac patria terra,

venit Thebas secuta martium Amphitryonem

Alcmena, filia populorum-incitatoris Electryonis.[TR1]

Ea sane mulierum genus superabat feminearum

5

Formaque proceritateque: prudentia quidem nulla cum ea certabat

earum, quas mortales mortalibus peperere concumbentes.

Ejus et a vertice palpebrisque a nigricantibus

tale quiddam spirabat, quale etiam ab aureæ Veneris.

Hæc vero etiam sic in animo suum colebat conjugem,

10

quomodo numquam ulla coluit mulierum feminearum:

quamquam ille ei patrem præstantem occiderat, vi domitum,

iratus propter boves: relicta autem idem patria terra

Thebas venit-supplicans scutatis Cadmeis.

Ibi is domum habitabat cum veneranda conjuge,

15

seorsim absque concubitu desiderabili; neque-enim ei licebat

ante lectum conscendere pulchris-talis Electryonidis,

quam cædem ultus-esset fratrum magnanimorum

suæ conjugis validoque combussisset igne vicos

virorum heroum Taphiorum atque Teleboarum.

20

Ita enim ipsi constitutum-erat, dii vero testes erant:

eorum ille verebatur iram, festinabat autem quam celerrime

exsequi magnum opus, quod ei divinitus fas erat.

Hunc autem una, cupidi bellique præliique,

Bœotii equorum-domitores, super clypeos (robur) spirantes,

25

Locrique cominus-pugnantes et Phocenses magnanimi

sequebantur: ducebat autem eos egregius filius Alcæi,

glorians populis. At pater hominumque Deorumque

aliud consilium texebat in animo, ut Diis

hominibusque inventoribus damni depulsorem generaret.

30

Pofectus-est autem ab Olympo dolum mente intus-struens,

desiderans concubitum pulchre-cinctæ mulieris,

nocturnus: celeriter autem venit in Typhaonium, inde rursum

Phicium summum accessit prudens Jupiter.

Ubi sedens mente meditabatur divina opera:

35

nam eadem quidem nocte teneris-talis Electryonidi

lecto et concubitu mistus-est, perfecitque sane desiderium;

eadem autem Amphitryo populorum-incitator, splendidus heros,

perfecto magno opere, rediit suam domum.

Neque is ad famulos et pastores agrestes

40

festinabat ire anteaquam suæ conjugis conscendisset lectum.

Tale enim corde desiderium ceperat pastorem populorum.

Sicut autem quando vir voluptuose subterfugit malum

morbo ex gravi aut etiam validis ex vinculis;

ita sane tunc Amphitryo difficili labore exantlato,

45

voluptuose lubenterque suam domum reversus-est.

Tota-nocte vero concubuit cum veneranda uxore,

se-oblectans muneribus aureæ Veneris.

Illa autem a-Deo compressa et viro longe optimo,

Thebis septem-portis geminos peperit pueros,

50

non-amplius consentientes; fratres quamquam erant:

alterum quidem deteriorem, alterum autem contra longe præstantiorem virum,

Validum ac fortem, vim Herculeam:

hunc quidem compressa a-nubilo Saturnio,

contra Iphicleum ab hastarum-concussore Amphitryone,

55

diversam sobolem: hunc quidem mortali viro mixta,

illum autem Jovi Saturnio, Deorum imperatori omnium.

Is et Cycnum occidit, Martis-filium magnanimum.

Invenit enim in luco longe-jaculantis Apollinis

ipsum et patrem ejus, Martem, insatiabilem bello,

60

armis fulgentes, ceu jubar ignis ardentis,

stantes in curru: terram autem pulsabant veloces equi,

ferientes ungulis; pulvisque circa ipsos fervebat,

excitatus compacto sub curru et pedibus equorum.

Currus autem fabrefactus et rotæ circum resonabant,

65

equis festinantibus: gaudebat vero Cycnus egregius,

sperans se Jovis filium bellicosum aurigamque

ferro interemturum-esse, et inclytis armis exuturum.

Sed ei vota non exaudivit Phœbus Apollo:

ipse enim illi concitavit vim Herculeam.

70

Totus vero lucus et ara Apollinis Pagasæi

collucebat (a) sævi Dei armisque et ipso;

ignis autem instar oculis effulgebat. Quis illi

sustinuisset mortalis (exsistens) obviam ferri,

præter Herculem et præclarum Iolaum?

75

illi enim magnaque vis et manus invictæ

ex humeris crescebant in robustis membris.

Is igitur tunc aurigam allocutus-est fortem Iolaum:

Heros, o Iolae, mortalium longe carissime omnium,

utique aliquid magnum in immortales beatos, qui Olympum tenent,

80

deliquit Amphitrye, ubi bene-cinctas (ad) Thebas

abiit relicta Tiryntho, bene-condita urbe,

occiso Electryone boum causa latis-frontibus:

venitque ad Creontem et Heniochen longo-peplo,

qui eum comiter-exceperunt et grata omnia ei præbuerunt,

85

ut æquum est supplicibus, coluerunt autem ex-animo magis.

Vivebat vero exsultabundus cum formosa Electryonide,

sua conjuge: mox autem nos inverso anno

nati-sumus, neque statura similes, neque ingenio,

paterque tuus et ego. Ejus quidem mentem sustulit Jupiter,

90

qui relictis suaque domo suisque parentibus,

abiit honoraturus nefarium Eurystheum,

temerarius: certo multum ingemiscebat postea

suæ culpæ, lugens: ea vero non revocabilis est.

Sed mihi Deus difficiles imperavit labores.

95

O amice, sed tu cito arripe habenas purpureas

equorum celeripedum: magnamque in mente fiduciam augens

recta dirige velocem currum et celeripedum robur equorum,

nihil veritus strepitum Martis homicidæ,

qui nunc crepitans furit-circum sacrum nemus

100

Phœbi Apollinis, longe-jaculantis Regis:

enimvero quamvis validus (exsistens) satiatur bello.

Hunc autem contra allocutus-est egregius Iolaus:

Carissime, certo valde pater hominumque Deorumque

honorat tuum caput et taurinus Neptunus,

105

qui Thebarum mœnia tenet tueturque civitatem:

sicut jam et hunc mortalem validumque magnumque

tuas in manus adducunt, ut gloriam eximiam auferas.

Sed age, indue arma Mavortia, ut celerrime

currus committentes, Martisque nostrumque,

110

decertemus, quoniam non-sane intrepidum Jovis filium,

neque Iphiclidem perterrebit: sed ipsum puto

fugiturum duos filios inculpati Alcidæ,

qui jam ei prope sunt, cupientes belli

prælium conserere: quæ ipsis multo gratiora sunt epulis.

115

Sic ait: arrisit autem vis Herculea,

animo oblectatus: admodum enim ipsi grata dixerat:

et eum excipiens verbis volucribus allocutus-est:

Heros, o Iolae, Jovis-alumne, non-jam procul

pugna aspera. Tu vero quomodo antea fuisti bellicosus,

120

ita et nunc magnum equum Arionem nigris-jubis

quoquoversum converte, et auxiliare, quomodo poteris.

Sic locutus, ocreas orichalci splendidi,

Vulcani inclyta dona, circum tibias posuit;

deinde etiam thoracem pectori induit

125

pulchrum, aureum, valde-artificiosum, quem ipsi dederat

Pallas Minerva, filia Jovis, ubi erat

primum luctuosa aggressurus certamina.

Posuit autem circa humeros exitii depulsorem ferrum

fortis vir: cavam autem circa pectora pharetram

130

rejecit in-tergum: multæ vero intus erant sagittæ

horrendæ, mortis vocem-eripientis datrices.

Ab-anteriori-parte quidem mortem habebant et lacrimis madebant;

mediæ autem politæ erant, perlongæ, sed a-tergo

nigræ aquilæ contectæ pennis.

135

Corripuit autem validam hastam acutam corusco ære:

capiti vero in robusto galeam fabrefactam posuit,

artificiosam, ferream, ad tempora aptatam,

quæ muniebat caput Herculis divini.

Manibus quidem clypeum cepit undique-varium: nec quisquam eum

140

perrupisset jaciendo neque comminuisset, mirum visu.

Nam totus quidem circum gypso candidoque ebore

et electro lucidus erat, auroque fulgido

splendens; chalybis vero laminæ erant-ductæ.

[1] In medio autem draconis erat terror haudquaquam effabilis,

145

retro oculis igne lucentibus spectans:

hujus etiam dentibus quidem repletum-erat os candide dispositis,

sævis, inaccessis; supra terribilem autem frontem

sæva contentio volitabat, parans pugnam virorum,

tetra, quæ sane mentemque et præcordia eximebat viris,

150

quicumque bellum adversus Jovis filium gererent.

Horum et animæ quidem sub terram submerguntur ad-Orcum intro

ipsorum; ossa autem eorum, circum pelle putrefacta,

Sirio torrido, in nigra putrescunt terra.

In eo autem Propulsatioque Repulsioque factæ-erant;

155

in eo Tumultusque Nexque Homicidiumque ardebant.

In eo Contentio Turbaque furebant, in eo perniciosa Mors,

alium virum tenens recens-vulneratum, alium illæsum,

alium mortuum per pugnam trahebat pedibus.

Vestem autem habebat circum humeros cruentam sanguine virorum,

160

sævum intuens clamoribusque vociferans.

In eo autem serpentum capita sævorum erant, haudquaquam effabilium,

duodecim, quæ perterrefaciebant super terram genera hominum,

quicumque bellum contra Jovis filium gererent;

eorum et dentium quidem crepitus erat, quoties pugnabat

165

Amphitryoniades: hæc autem fulgurabant miranda opera:

punctorum vero instar apparebant conspicuæ sævis draconibus,

(qui erant) cærulei per terga, quorum vero nigricabant maxillæ.

In eo autem suum greges agrestium erant atque leonum

sese adspicientium, irascientumque cupientiumque.

170

Quorum etiam turmatim ordines incedebant; neque sane hi

neutri tremebant; horrebant tamen colla utrique.

Jam enim ipsis jacebat magnus leo, circum autem apri

duo, spoliati anima, deorsumque iis niger

cruor destillabat in-terra: ipsi autem , cervicibus dejectis,

175

jacebant mortui sub terribilibus leonibus.

Hi vero etiam magis excitabantur, incensi ad-pugnandum,

utrique, agrestesque sues trucesque leones.

In eo autem erat pugna Lapitharum bellatorum

Cæneumque circa regem Dryantemque Pirithoumque

180

Hopleumque Exadiumque Phalerumque Prolochumque

Mopsumque Ampyciden, Titaresium, prolem Martis,

Theseumque Ægiden, similem immortalibus:

(qui erant) argentei, aurea circum coprus arma habentes.

Centauri autem ex-altera-parte adversi congregabantur

185

circum magnum Petræum atque Asbolum augurem

Arctumque Huriumque, nigrisque-pilis Mimantem

et duos Peucidas, Perimedeum Dryalumque,

argentei, aureas abietes in manibus habentes.

Atque simul-impetu-facto tanquam (exsistentes) vivi

190

lanceis atque abietibus cominus contendebant.

In eo autem Martis terribilis celeripedes stabant equi

aurei, in eo vero etiam ipse spoliator perniciosus Mars,

hastam in manibus habens, milites exhortans,

sanguine cruentus, quasi vivos spolians,

195

currui insistens: juxta autem Pavorque Terrorque

stabant cupientes bellum subire virorum.

In eo autem Jovis filia prædatrix Tritogenia,

ei similis quasique pugnam volens parare,

hastam habens in manibus atque auream galeam,

200

ægidemque circum humeros: ingrediebatur autem prælium sævum.

In eo autem erat immortalium sacer chorus; in medio vero

dulce citharizabat Jovis et Latonæ filius

aurea lyra: Deorum autem sedes, sanctus Olympus

[in eo autem forum, circum vero opes immensæ fusæ-erant]

205

immortalium in certamine: Deæ autem incipiebant cantum

Musæ Pierides, acute canentibus similes.

In eo autem portus appulsu-facilis immensi maris

rotundus factus-erat purissimo e stanno,

undanti similis: multi vero per medium ipsius

210

delphines hac et illac ferebantur piscantes,

natantibus similes: duo autem flando-excitantes

argentei delphines natabant mutos pisces.

Sub his vero ærei trepidabant pisces: at in ripis

sedebat vir piscator observans; habebat autem manibus

215

piscium rete, projecturo similis.

In eo autem erat pulcricomæ Danaës filius, eques Perseus,

neque sane contingens clypeum pedibus, neque procul ab eo,

miraculum magnum dictu, quoniam nusquam nitebatur.

Ita enim hunc manibus fecerat inclytus Vulcanus

220

aureum; circum autem pedes habebat alata talaria.

Et humeros quidem circum nigre-munitum ensem suspensum habebat

æreum e loro: ipse autem velut cogitatio volabat.

Totum vero tergum ejus tenebat caput sævi monstri

Gorgonis: circum autem ipsum pera complectebatur, mirum visu,

225

argentea, fimbriæque dependebant lucidæ

aureæ: terribilis autem circum tempora regis

posita-erat Orci galea, noctis caliginem gravem habens.

Ipse vero fugienti et formidanti similis

Perseus Danaides protendebatur. At post eum

230

Gorgones inaccessæ neque effabiles ruebant,

cupientes apprehendere. In pallido autem chalybe

euntium resonabat clypeus magno strepitu

acutum et tinnulum: in zonis autem dracones

duo dependebant incurvantes capita.

235

Lambebant vero illi, iraque acuebant dentes,

sævum tuentes. Supra sæva autem capita

Gorgonum agitabatur magnus terror: sed supra ipsas

viri pugnabant, bellica arma habentes,

hi quidem a sua civitate suisque parentibus

240

pestem depellentes, illi autem devastare studentes.

Multi quidem jacebant, plures autem sustinentes pugnam

dimicabant: mulieres autem bene-constructis in turribus,

æreis, acute clamabant, lacerabantque genas,

vivis similes, opera inclyti Vulcani.

245

Viri autem, qui seniores erant, et quos senectus arripuerat,

conferti extra portas erant, sursumque Diis

manus tendebant beatis, pro suis liberis

metuentes: illi vero contra pugnam sustinebant: at post ipsos

Fatales-Deæ nigræ candidis crepantes dentibus,

250

torvæ terribilesque, cruentæque inaccessæque

pugnam sustinebant de cadentibus. Omnes enim cupiebant

cruorem nigrum bibere: quem vero primum forte-ceperant

jacentem vel cadentem recens-saucium, ei quidem

injiciebat una ungues magnos: anima vero ad Orcum descendebat,

255

Tartarum in frigidum. Illæ autem animum quum satiassent

sanguine humano, hunc hominem quidem abjiciebant post-tergum,

retro autem in tumultum et stragem festinabant iterum euntes.

Clotho et Lachesis iis adstabant; debilior quidem

Atropos nequaquam erat, magna Dea: sed sane hæc

260

aliis quidem præstantiorque erat maximaque-natu.

Omnes circa unum virum pugnam acerbam committebant:

truculente vero se-mutuo adspiciebant oculis succensentes,

ungues vero manusque audaces conserebant.

Juxta autem Tristitia stabat fœdaque et misera,

265

pallida, arida, fame oppressa,

rigidis-genibus: longi vero ungues manibus insidebant.

Hujus quidem ex naribus mucus manabat, ex genis autem

cruor destillabat in-terram: hæc vero immense dentes-stringens,

stabat, multus autem pulvis inspersus-erat humeris,

270

lacrymis madens. Juxta vero turrita urbs hominum:

aureæ autem eam tenebant superliminaribus adaptatæ

septem portæ: homines vero in voluptatibusque choreisque

oblectationem capiebant: nam alii quidem bene-rotali in rheda

ducebant viro uxorem, multusque hymenæus excitabatur:

275

procul autem ab ardentibus facibus fulgor resplendebat

in manibus famularum: hæ vero venustate florentes

præibant: illos autem chori saltantes sequebantur.

Hæ quidem ad canoras fistulas emittebant cantum

ex teneris oribus, circumque eas frangebatur echo.

280

Illi vero ad citharas ducebant chorum amabilem.

Inde rursum ex-alia-parte juvenes comissabantur ad tibiam,

alii quidem etiam ludentes inter saltationem et cantum,

alii vero etiam ridentes: sub tibicine autem singuli

procedebant: totam vero urbem voluptatesque choreæque

285

festivitatesque tenebant. Alii autem rursus extra oppidum

tergis equorum conscensis currebant. Aratores vero

proscindebant terram divam, succinctisque tunicis

cincti-erant: sed erat profunda seges: alii quidem metebant

mucronibus acutis cauliculata folia,

290

gravidas spicis, tamquam Cereris donum.

Alii autem (in) restibus ligabant et sternebant aream:

alii vero vindemiabant vinum, falces in manibus habentes:

alii vero etiam in qualos ferebant a vindemiatoribus

albos et nigros racemos magnis ex vineis,

295

gravidis foliis et argenteis capreolis:

alii vero etiam in qualos ferebant. Juxtaque illos vinea

aurea erat, inclyta opera prudentis Vulcani,

agitata foliis et argenteis perticis,

[alii quidem etiam ludentes sub tibicine singuli]

300

onerata uvis; nigritabant tamen ipsæ.

Alii quidem calcabant, alii autem hauriebant; alii autem dimicabant

pugilandoque et luctando: alii vero celeripedes lepores venabantur

viri venatores, et asperis-dentibus canes-duo ante eos,

cupientes capere, illi vero cupientes effugere:

305

juxta ipsos autem equites habebant laborem, proque præmiis

certamen habebant et pugnam: bene-contextis vero in curribus

aurigæ stantes immittebant veloces equos,

habenas laxantes, illi autem crepitantes volabant

currus compacti, et modioli valde resonabant.

310

Illi quidem igitur perpetuum habebant laborem, neque unquam iis

victoria expedita-erat, sed anceps habebant certamen.

Illis autem etiam propositus-erat magnus tripus in stadio,

aureus, inclyta opera prudentis Vulcani.

Circa vero marginem manabat Oceanus, turgenti similis;

315

totum autem amplectebatur clypeum artificiosissimum. At per ipsum

cygni altivolantes magnum clangebant, qui sane multi

natabant in summa aqua, juxta autem pisces lasciviebant.

Mirum visu etiam Jovi gravitonanti, cujus per consilia

Vulcanus fecit clypeum magnum validumque

320

aptans manibus. Hunc quidem Jovis fortis filius

vibrabat violenter: in equinum autem insiliit currum,

similis fulguri patris Jovis ægida-tenentis,

leviter ingrediens: huic autem auriga, fortis Iolaus,

bigis insistens regebat curvum currum.

325

Prope autem his advenit Dea splendidis-oculis Minerva,

atque ipsos confirmans verbis volucribus allocuta-est:

Salvete, Lyncei progenies longe inclyti:

nunc itaque Jupiter robur vobis dat beatis (deis) imperans,

Cycnumque interficiendi et inclyta arma despoliandi.

330

Aliud autem tibi verbum dicam, multo fortissime hominum:

postquam enim Cycnum dulci vita spoliaveris,

illum quidem tum ibidem relinque et arma ejus:

ipse autem homicidam Martem accedentem observans,

ubi nudatum clypeo (ab) artificioso

335

oculis videris, ibi vulnera acuto ferro:

retro autem te-recipe, quoniam non sane tibi in-fatis est

neque equos capere, neque inclyta arma illius.

Sic locuta in currum adscendit diva Dearum,

victoriam immortalibus manibus et gloriam tenens,

340

celeriter. Tunc jam igitur Jove-natus Iolaus

horrendum equos increpuit: hi autem ex adhortatione

raptim ferebant celerem currum pulverem-cientes per-campum.

Nam iis animum addiderat Dea splendidis-oculis Minerva,

ægide concussa: circum-ingemiscebat autem tellus.

345

Illi autem simul procedebant, similes igni sive procellæ,

Cycnusque equum-domitor et Mars insatiabilis belli.

Horum equi quidem deinde obvii sibi-mutuo

acutum hinnivere, circaque eos resonabat echo.

Hunc prior alloquebatur vis Herculea:

350

Cycne ignave, cur jam nobis immittitis veloces equos,

viris, qui laboris et ærumnæ experti sumus?

agedum præterage currum bene-politum, atque e-via

cede prætergrediendo. Trachinem enim tendo

ad Ceycem regem: is enim potentiaque et reverentia

355

Trachini præest: tu vero satis bene scis etiam ipse:

ejus enim uxorem-habes filiam Themistonoën nigris-oculis.

O ignave, non quidem enim tibi neque Mars mortis exitium

prohibebit, si jam nos congressi-fuerimus ad-pugnandum.

Jam quidem ipsum aio etiam alias periculum-fecisse

360

hastæ nostræ, quando pro Pylo arenosa

adversus stetit mihi, pugnam insatiabiliter cupiens.

Ter quidem mea ab hasta percussus nixus-est terra,

vulnerato clypeo: quarto autem transadegi femur

omnibus viribus incumbens, magnumque clypeum peforavi:

365

pronus autem in pulveribus humi cecidit hastæ impetu.

Ibi jam infamis inter immortales fuit,

manibus sub nostris relictis spoliis cruentis.

Sic dixit: neque tamen Cycnus bene-hastatus volebat,

huic obtemperans, retinere trahentes-currum equos.

370

Jam tunc a bene-compacto curru desilierunt celeriter in terram,

filiusque Jovis magni et Enyalii regis.

Aurigæ autem propius egerunt pulcricomos equos:

illis autem sub irruentibus sonabat pedibus lata terra.

Ut autem quando ab alto vertice montis magni

375

rupes desiliunt, super alias-aliæ vero cadunt,

multæque quercus alticomæ, multæque et piceæ,

populique radicibus-altis franguntur ab ipsis

raptim volventibus, donec in-campum perveniant:

ita illi in se-mutuo ruebant, magnum crepantes.

380

Tota autem Myrmidonumque civitas celebrisque Iolcus,

Arneque atque Helice Antheaque herbosa

(sub) voce utriusque valde resonabant: ii autem cum clamore

mirando congressi-sunt: valde autem intonuit prudens Jupiter,

deorsumque sane a cœlo guttas jecit sanguinolentas,

385

signum ponens belli suo magnanimo filio.

Qualis autem in saltibus montis sævus adspectu

aper dentibus-exsertis meditatur animo pugnare

cum-viris venatoribus, acuitque candidum dentem

incurvatus, spuma autem circa os mandenti

390

destillat, oculique ejus igni splendenti similes-sunt,

erectis autem in dorso horret setis circaque collum:

huic similis Jovis filius ab equino desiliit curru.

Quando autem viridi nigris-alis sonora cicada

ramo insidens æstatem hominibus canere

395

incipit, cui potus et cibus fecundus ros est,

atque per-totum-diem et matutina fundit vocem

æstu in gravissimo, quando cutem Sirius exsiccat:

(tum jam milio circum aristæ nascuntur,

quod æstate seminant, cum uvæ-acerbæ variegantur,

400

qualia Bacchus dedit hominibus lætitiam et laborem;)

ea tempestate pugnabant, magnus autem tumultus excitabatur.

[Ut vero leones duo pro occiso cervo

sibi-mutuo irati in se-ipsos irruunt,

sævusque ipsis rugitus strepitusque exoritur dentium:]

405

hi autem, sicut vultures incurvis-unguibus, repandis-rostris,

rupe in excelsa magnum clangentes dimicaverint

capræ montivagæ gratia aut feræ cervæ,

pinguis, quam interfecit jaculans juvenis vir

sagitta e nervo, ipse autem aberrarit alibi

410

loci ignarus (exsistens): at illi celeriter animadverunt,

rapideque pro ea pugnam acrem instituunt:

sic hi clamantes contra se-mutuo irruerunt.

Ibi sane Cycnus quidem potentis Jovis filium

occidere cupiens, clypeo adegit æream hastam,

415

neque perrupit æs: defendebant enim dona Dei.

Amphitryoniades autem, vis Herculea,

inter galeamque et scutum hasta longa

cervicem nudatam celeriter infra mentum

percussit violenter; at ambos abscidit nervos

420

homicida fraxinus: magnum enim robur inciderat viri.

Cecidit autem, veluti quum aliqua quercus, aut quum rupes

excelsa,[TR2] icta Jovis fumanti fulmine:

sic cecidit: circum ipsum autem resonabant arma variata ære.

Hunc quidem dein reliquit Jovis ærumnosus filius:

425

ipse autem homicidam Martem accedentem observans,

sævum videns oculis, ut leo corpus aliquod forte-nactus,

qui admodum avide pelle validis unguibus

dissecta quam celerrime dulcem animam abstulit:

ferocia autem sane hujus nigrum intumuit cor:

430

splendidis-spectans vero oculis sævum costasque et humeros

cauda flagellans pedibus fodit, neque quisquam ipsum

sustinuit ex-adverso adspiciens prope ire, neque pugnare:

talis igitur Amphitryoniades insatiabilis belli

adversus stetit Marti in præcordiis audaciam augens,

435

celeriter: is autem ipsi prope accessit mœsto corde;

utrique autem clamantes se-invicem invaserunt.

Ut autem, quando a magno rupes cacumine præcipitarit,

longe vero insiliendo volvitur, atque cum fragore

venit irruens, collis autem huic obvius-fuit

440

altus: huic iam concucurrit; ibi is eam retinet:

tanto ille quidem fremitu, gravans-currum perniciosus Mars,

vociferans irruit; ille autem prompte eum excepit.

Ast Minerva, filia Jovis ægida-tenentis,

obviam venit Marti, tenebrosam ægidem habens:

445

sæva autem torve intuens verbis volucribus allocuta-est:

Mars, inhibe animos fortes et manus invictas.

Neque nim tibi fas est inclytis armis spoliare

Herculem occisum, Jovis magnanimum filium.

Sed age, desine pugna, neve adversus sta mihi.

450

Sic ait: sed non persuasit Martis magnanimi animo;

sed magnum crepans flammæ similia arma vibrans,

celeriter invasit vim Herculeam,

occidere cupiens: et igitur conjecit æratam hastam

vehementer, sui filii irascens gratia mortui,

455

in clypeum magnum: at splendidis-oculis Minerva

hastæ impetum avertit, protendens-se a curru.

Acerbus autem Martem dolor cepit: extracto vero gladio acuto

irruit contra Herculem magnanimum: at hunc accedentem

Amphitryoniades, sævi insatiabilis belli,

460

femore nudatum clypeo sub artificioso

vulneravit violenter: at valde carnem perscidit

hastâ jaculans, inque terram eum prostravit mediam.

Huic autem Terror et Pavor bene-rotalem currum et equos

adegerunt celeriter propius, et a terra spatiosa

465

in currum posuerunt artificiosissimum: celeriter autem deinde

equos flagellabant: venerunt vero in magnum Olympum.

Filius autem Alcmenæ et gloriosus Iolaus,

Cycno detractis ab humeris armis pulcris

revertebantur: mox autem exinde ad urbem Trachinis venerunt

470

equis celeripedibus. At splendidis-oculis Minerva

pervenit in Olympumque magnum et domos patris.

Cycnum autem contra Ceyx sepelivit et populus innumerus,

qui prope urbem habitabant inclyti regis

Anthen Myrmidonumque urbem celebremque Iolcum,

475

Arnenque atque Helicen: multus autem congregabatur populus,

honorantes Ceycem, carum beatis Diis.

Illius vero sepulcrum et monumentum invisibile reddidit Anaurus,

imbre hiemali inundans. Ita enim eum Apollo

Latonæ-filius jussit, quoniam (Cycnus), inclytas hecatombas

quicumque ageret Delphos, eum vi spoliabat insidiatus.