Hesiodi Carmina

oblectentur[TR1] (in) animo, suum malum amore-amplectentes.

Sic ait: risitque pater hominumque Deorumque.

60

Vulcanum vero jussit inclytum quam celerrime

terram aqua miscere, et hominis indere vocem

et robur, immortalibus vero Deabus facie assimilare

virginis pulcram speciem, peramabilem: at Minervam

opera docere, artificiose telam texere:

65

et gratiam circumfundere capiti auream Venerem,

et desiderium grave, et membra-rodentes curas:

indere vero impudentem mentem et fallaces mores

Mercurium jussit nuntium Argicidam.

Sic dixit: illi autem obtemperarunt Jovi Saturnio regi.

70

Statim vero ex terra finxit inclytus Vulcanus

virgini verecundæ similem, Saturnii ex consiliis:

cinxit vero et ornavit Dea splendidis-oculis Minerva:

circum autem (huic) Charitesque Deæ et veneranda Suada

monilia aurea posuerunt corpori: circumque eam

75

Horæ pulcricomæ coronarunt floribus vernis:

[omnem vero ejus corpori ornatum adaptavit Pallas Minerva.]

At ipsi in pectore nuntius Argicida

mendaciaque blandosque sermones et dolosos mores

condidit Jovis consilio graviter-tonantis; ac nomen

80

imposuit Deorum præco; appellavit autem hanc mulierem

Pandoram, quia omnes Olympias domos habentes

donum donarunt, detrimentum hominibus inventoribus.

At postquam dolum perniciosum inevitabilem absolvit,

ad Epimetheum misit pater inclytum Argicidam

85

munus ferentem, Deorum celerem nuntium: neque Epimetheus

cogitavit, quod ipsi dixissit Prometheus, ne quando munus

acciperet a Jove Olympio, sed remitteret

retro, ne forte quidquam mali mortalibus eveniret.

Verum ille recepto-eo, cum jam malum haberet, sensit.

90

Prius enim quidem vivebant in terra genera hominum

procul absque malis et sine difficili labore,

morbisque molestis, qui hominibus mortem dederunt.

[Mox enim in miseria mortales consenescunt.]

Sed mulier manibus amphoræ magnum operculum cum-dimovisset,

95

dispersit; hominibus autem paravit curas tristes.

Sola vero illic Spes in illæso domicilio

intus mansit dolii sub labris, neque foras

evolavit: prius enim injecit operculum dolii,

ægida-tenentis consiliis Jovis nubes-cogentis.

100

Alia vero innumera mala inter homines vagantur.

Plena enim quidem terra est malis, plenum vero mare:

morbi autem hominibus interdiu atque noctu

spontanei ventitant, mala mortalibus ferentes

tacite; nam vocem exemit prudens Jupiter.

105

[Sic non usquam licet Jovis voluntatem evitare.]

Si autem volueris, alium tibi ego sermonem summatim-faciam

belle ac scienter: tu vero menti infige tuæ:

[quomodo ex-eadem-origine nati-sunt Dii mortalesque homines.

Aureum quidem primo genus loquentium hominum

110

immortales fecerunt Olympias domos habentes.

Ii quidem sub Saturno erant, cum in cœlo regnaret:

sicut Dii autem vivebant securum animum habentes,

procul absque et laboribus et ærumna: neque misera

senectus aderat, semper vero pedibus ac manibus sibi similes

115

oblectabantur in conviviis mala extra omnia;

moriebantur autem tamquam somno obruti: bona vero omnia

illis erant; fructumque ferebat fertile arvum

sponte-sua multumque et copiosum: ii vero lubentes

quieti operibus fruebantur cum bonis multis.

120

[abundantes pomis, cari beatis Diis.]

(120)

Verum postquam hoc genus terra abscondit,

ii quidem dæmones sunt, Jovis magni ex consiliis,

boni, in-terra-versantes, custodes mortalium hominum:

qui sane custodiunt et justitiam et prava opera,

125

aëre induti ubique oberrantes per terram,

(125)

opum-datores: et hoc munus regium obtinebant.

Secundum inde genus multo deterius postea

argenteum fecerunt Olympias domos habentes,

aureo neque forma simile, neque ingenio.

130

Sed centum quidem puer annis apud matrem sedulam

(130)

educabatur crescens valde rudis sua in domo:

sed quum pubuisset et pubertatis metam advenisset,

pauxillum vivebant ad tempus, dolores habentes

ob-stultitias: injuriam enim temerariam non poterant

135

a-se-mutuo abstinere, neque immortales colere

(135)

volebant, neque sacrificare beatorum sacris in aris,

uti fas est hominibus ex-more. Hos quidem deinde

Jupiter Saturnius abscondit iratus, quia honores

non dabant beatis Diis, qui Olympum habitant.

140

At postquam et hoc genus terra occultavit,

(140)

hi quidem subterranei beati mortales vocantur,

secundi; sed tamen honor etiam hos comitatur.

Jupiter vero pater tertium aliud genus loquentium hominum

æneum fecit, omnino argenteo nihil simile,

145

e fraxinis, violensque et robustum: quibus Martis

(145)

opera curæ-erant luctuosa et injuriæ: neque ullum frumentum

edebant, sed adamantis habebant durum animum,

inaccessi: magna autem vis et manus invictæ

ex humeris nascebantur in validis membris.

150

His autem erant ænea quidem arma, æneæ vero etiam domus;

(150)

æreque operabantur: nigrum enim non erat ferrum.

Et hi quidem manibus sub suis domiti

abierunt in putridam domum horribilis Plutonis,

ignobiles: mors autem eos, terribiles quamvis (exsistentes),

155

cepit atra, splendidumque liquerunt lumen solis.

(155)

Sed postquam et hoc genus terra operuit,

rursum etiam aliud quartum super terram multorum-altricem

Jupiter Saturnius fecit, justius et melius,

virorum heroum divinum genus, qui vocantur

160

semidei priore ætate per immensam terram.

(160)

Et hos quidem bellumque malum et pugna gravis,

alios quidem ab septiportes Thebas, Cadmea in terra,

perdidit pugnantes propter oves Œdipodæ;

alios vero etiam in navibus trans magnam latitudinem maris

165

ad Trojam ducens Helenæ gratia pulcricomæ.

(165)

Ibi sane eos quidem mortis exitium occultavit:

iis autem seorsum ab-hominibus vitam et sedem tribuens

Jupiter Saturnius constituit pater ad fines terræ

procul ab immortalibus: horum Saturnus rex-est.

170

Et ii quidem habitant securum animum habentes

in beatorum insulis, juxta Oceanum vorticosum,

(170)

felices heroes, quibus mellitum fructum

ter quotannis florentem fert fecundus ager.

Utinam non jam debuissem ego quintis interesse

175

hominibus, sed aut prius mori, aut postea nasci!

Nunc enim jam genus est ferreum: neque unquam interdiu

(175)

cessabunt a-labore et miseria, neque noctu,

corrupti: graves vero Dii dabunt curas.

Sed tamen et hisce admiscebuntur bona malis.

180

Jupiter autem perdet etiam hoc genus loquentium hominum,

postquam nati cani-circum-tempora facti-fuerint.

(180)

Neque pater liberis concordans, neque liberi patri,

neque hospes hospiti, neque amicus amico,

neque frater carus erit, ut antehac certe.

185

Celeriter vero senescentes dehonestabunt parentes;

incusabunt autem sane hos molestis alloquentes verbis,

(185)

impii, neque Deorum vindictam scientes: neque hi

senibus parentibus educationis-præmia reddent,

violenti: alter autem alterius civitatem diripiet.

190

Neque ulla pii gratia erit, neque justi,

neque boni; magis vero maleficium et injurium

(190)

virum honorabunt: justitia autem in manibus, et pudor

non erit: lædetque malus meliorem virum,

verbis pravis alloquens, perjurium vero jurabit.

195

Livor autem homines miseros omnes

maledicus, malis-gaudens comitabitur inviso-vultu.

(195)

Et tum jam ad cœlum a terra spatiosa,

candidis verstibus tectæ corpus pulcrum,

immortalium ad genus iverunt relictis hominibus

200

Pietas et Nemesis: at relinquentur dolores graves

mortalibus hominibus; contra-malum vero non erit defensio.

(200)

Nunc vero fabulam regibus narrabo, sapientibus quamvis ipsis.

Sic accipiter affatus-est lusciniam varii-gutturis,

admodum alte in nubibus ferens unguibus correptam:

205

hæc vero misere, curvos fixa circum ungues,

lugebat: eam autem ille imperiose sermone allocutus-est:

(205)

Infelix, quid strepis? habet sane te multo fortior:

hac ibis, qua te equidem ducam, licet cantatricem (exsistentem):

cœnam vero, si voluero, faciam, aut dimittam.

210

Imprudens autem, quicumque voluerit cum potentioribus contendere;

victoriaque privatur, præterque contumelias dolores patitur.

(210)

Sic ait velociter-volans accipiter, latis-alis avis.

O Persa, tu vero audi justitiam, neque injuriam fove:

injuria enim etiam mala misero est homini; nec quidem dives

215

facile ferre potest, gravaturque ab ea,

illapsus damnis: via vero aliter perveniendi

(215)

melior ad justa: justitia autem injuriam superat

ad finem progressa: passus vero damna stultus cognovit.

Cito enim currit jusjurandum una-cum injustis judiciis.

220

[At Justitiæ tumultus est tractæ, quo viri duxerint

donivori, pravis autem sententiis deciderint jura.]

(220)

Hæc vero sequitur deplorans urbemque et sedes populorum,

aerem induta, malum hominibus adferens,

qui ipsam expellunt, neque justam partem distribuunt.

225

Qui vero jura peregrinis et civibus dant

recta, neque quidquam prætergrediuntur justum,

(225)

his floret urbs, populique florent in ipsa:

pax vero per terram juvenum-altrix, neque umquam illis

molestum bellum decernit late-cernens Jupiter,

230

neque umquam justos inter homines fames versatur,

neque damnum: in-conviviis autem cura-partis operibus fruuntur.

(230)

His quidem fert terra multum victum, in-montibus vero quercus

summa quidem fert glandes, media vero apes:

lanigeræ autem oves velleribus onustæ-sunt:

235

pariunt vero mulieres similes liberos parentibus:

florent autem bonis perpetuo: neque in navibus

(235)

iter-faciunt; fructum vero fert fecundus ager.

Quibus autem injuriaque curæ-est mala pravaque opera,

iis vindictam Saturnius decernit late-cernens Jupiter.

240

Sæpe etiam universa urbs malo viro detrimentum-cepit,

quicumque peccat et iniqua machinatur.

(240)

Illis autem cœlitus magnum importavit malum Saturnius,

famem simul et pestem: intereunt vero populi;

neque mulieres pariunt; minuuntur autem familiæ,

245

Jovis consiliis Olympii: interdum vero etiam

aut eorum exercitum ingentem perdidit aut idem murum,

(245)

aut naves in ponto Saturnius punit ipsorum.

O reges, vos autem considerate etiam ipsi

hanc vindictam: prope enim inter homines versantes

250

immortales observant, quotquot pravis judiciis

se-mutuo atterunt, Deorum vindictam non curantes.

(250)

Ter enim decies-mille sunt in terra multorum-altrice

immortales Jovis custodes mortalium hominum:

hi igitur custodiunt et justitiam et prava opera,

255

aëre induti, ubique oberrantes per terram.

Illa autem virgo est, Justitia, ex Jove, procreata

(255)

augustaque venerandaque Diis qui Olympum habent.

Et igitur, cum quis eam lædat impie spernens,

statim apud Jovem patrem considens Saturnium,

260

refert hominum injustam mentem, ut luat

[populus peccata regum, qui perniciosa meditantes

(260)

alio inflectunt jura prave dicentes.]

Hæc observantes reges, corrigite sententias,

donivori, pravorum vero judiciorum prorsus obliviscamini.

265

Sibi ipsa mala struit vir alii mala struens,

malumque consilium consulenti pessimum.

(265)

Omnia videns Jovis oculus et omnia animadvertens

etiam hæc, siquidem vult, inspicit: neque eum latet,

quale jam hoc quoque judicium urbs intus exerceat.

270

Nunc jam ego neque ipse inter homines justus

sim, nec meus filius: quoniam malum est virum justum

(270)

esse, siquidem majus jus injustior habebit.

[Sed hæc nondum spero perfecturum Jovem fulmine-gaudentem.]

O Persa, tu vero hæc in animo repone tuo,

275

et quidem justitiæ obtempera, violentiæ autem obliviscere omnino.

Hanc enim hominibus legem imposuit Saturnius:

(275)

piscibus quidem et feris et avibus volucribus,

ut devorent se-mutuo, quoniam non justitita est inter eos:

hominibus autem dedit justitiam, quæ multo optima

280

est. Si enim quis velit justa profiteri

cognoscens, ei opes dat late-videns Jupiter:

(280)

qui vero testimoniis volens perjurium jurans

mentietur, justitiamque impediens immedicabiliter læsus-sit,

ejus certe obscurior progenies posthac relicta-est:

285

viri autem juste-jurantis progenies posthac præstantior.

Tibi vero bona intelligens dicam, valde stulte Persa.

(285)

Vitium quidem sane etiam cumulatim est capere

facile: plana quidem via est, valde autem procul habitat.

Virtuti vero sudorem Dii anteposuerunt

290

Immortales: longa vero et ardua via est ad eam,

et aspera primum: ubi vero ad summum aliquis venerit,

(290)

facilis jam deinceps est, quamvis difficilis (exsistens).

Ille quidem optimus est, qui per-se omnia intellexerit,

cogitans quæcumque dein et ad finem sint meliora.

295

Bonus vero etiam ille, qui bene monenti paruerit.

Qui vero neque ipse sapit, neque alium audiens

(295)

in animo reposuerit, ille contra inutilis vir est.

At tu quidem nostri memor semper præcepti

operare, Persa, diva proles, ut te Fames

300

oderit, amet autem pulcre-coronata Ceres

veneranda, victuque tuum impleat horreum.

(300)

Fames enim semper ignavo comes est viro.

Huic vero Dii indignantur et homines, quicumque otiosus

vivit,[TR2] fucis aculeo-carentibus similis indole,

305

qui apum laborem absumunt otiosi,

vorantes: tibi vero opera gratum esto decentia obire,

(305)

ut tibi tempestivo victu impleantur horrea.

Ex laboribus autem viri evadunt pecorosique opulentique:

etiam laborans multo carior immortalibus

310

eris atque hominibus: valde enim oderunt otiosos.

Labor autem minime dedecus, ignavia autem dedecus est.

(310)

Quod si laboraveris, mox te æmulabitur otiosus

Ditescentem: divitias vero virtus et gloria comitatur.

Fortuna autem qualis sis, laborare est melius.**

315

si quidem ab alienis facultatibus stolidum animum

ad opus convertens curam-habeas victus, sicut te jubeo.

(315)

Pudor autem non bonus egenum hominem tenet,

pudor, qui homines valde lædit atque juvat.

Pudor sane cum inopia, audacia vero cum opibus.

320

Opes autem non rapiendæ: divinitus-datæ multo meliores.

Si quis enim et manibus per-vim magnas opes ceperit,

(320)

aut is lingua prædatus-fuerit, qualia multa

fiunt,[TR3] quam primum lucrum mentem deceperit

hominum, pudorem vero impdentia expulerit:

325

facile autem illum obscurant Dii, minuuntur vero familiæ

viro tali; exiguumque ad tempus divitiæ comitantur.

(325)

Pariter vero, et qui supplicem et qui hospitem male tractaverit;

quique fratris sui lectum adscenderit

secreti concubitus uxoris, scelerata patrans;

330

quique cujuspiam imprudentia fraudat orphanos liberos;

quique parentem senem misero in senectutis limite

(330)

increpuerit gravibus incessens verbis:

huic autem certo Jupiter ipse irascitur, ad extremum vero

operibus pro iniquis gravem exhibet talionem.

335

Verum tu ab-his quidem omnino cohibe stultum animum.

Pro facultate autem facito sacra immortalibus Diis

(335)

caste et pure, nitida vero femora adoleto:

alias autem libationibus thuribusque placato,

et quando cubitum-is, et quum lux sacra venerit:

340

ut tibi benevolum cor et animum habeant;

[ut aliorum emas agrum, non tuum alius.]

(340)

Amicum ad convivium vocato, inimicum vero relinque:

eum autem potissimum vocato, quicumque te prope habitat.

Quotiescumque enim tibi etiam domesticum aliud quid accidat,

345

vicini non-cincti accurrunt, cinguntur autem cognati.

Damnum malus vicinus, quantum bonus magnum commodum.

(345)

Nactus-est sane pretium, quicumque nactus est vicinum bonum.

Neque bos interierit, nisi vicinus malus sit.

Recte quidem metiaris mutuans a vicino, recte vero redde,

350

eadem mensura, et amplius, si quidem possis:

ut indigens etiam in posterum æquum eum invenias.

(350)

Ne mala lucra-captes: mala lucra æqualia damnis.

Amantem ama, et succurrenti succurre:

et da ei-qui dederit, neve da ei-qui non dederit.

355

Datori quidem aliquis dedit, non-danti vero nemo dedit.

Donatio bona, rapina vero mala, mortis datrix.

(355)

Quicumque enim quidem vir libens dat, is etiam multum dederit.*

gaudet dono et delectatur suo in animo.

Qui vero ipse ceperit impudentiæ obsecutus

360

quamvis exiguum (exsistens), id tamen rigidat ejus animum.

Siquidem enim et parvum ad parvum posueris,

(360)

et frequenter istud feceris, mox magnum et hoc evaserit.

Qui vero ad id-quod adest adjicit, is vitabit atram famem.

Neque vero quod domi repositum est hominem cruciat.

365

Domi melius est esse, quoniam damnosum, quod foris est.

Bonum quidem de-præsenti capere, miseria vero animo,

(365)

egere absente: quæ te meditari jubeo.

Incipiente autem dolio et desinente saturare,

in-medio parce: sera vero in fundo parsimonia.

370

Merces autem viro amico constituta æqua esto.

Etiam cum-fratre ludens testem adhibeto:

(370)

credulitas autem sane pariter ac diffidentia perdiderunt homines.

Ne vero mulier tibi animum nates-exornans decipiat,

blanda garriens, tuum inquirens domicilium.

375

Qui enim mulieri confidit, confidit is furibus.

Unicus vero filius sit, paternam domum

(375)

qui-servet: ita enim opulentia crescet in ædibus.

Senex autem moriaris, alterum filium relinquens.

Facile vero et pluribus præbuerit Jupiter ingentes opes.

380

Major quidem plurium cura, major autem accessio.

[Tibi vero si opes mens appetit in animo tuo,

(380)

sic facito, et operi super opus operare.]

Pleiadibus Atlante-natis exorientibus,

incipe messem; arationem vero, occidentibus.

385

Hæ autem sane noctesque et dies quadraginta

latent: rursum vero inverso anno

(385)

apparent primum ubi-acuitur ferrum.

Hæc utique camporum est lex, iisque, qui mare

prope habitant iisque, qui valles flexuosas,

390

a-mari fluctuante procul, pinguem regionem

incolunt: nudus serito, nudusque arato,

(390)

nudusque metito, si quidem tempestiva omnia voles***

opera tibi-parare Cereris, ut tibi singula

tempestiva crescant,ne quando interim egens

395

mendices ad alienas domos, et nihil efficias.

Sicut et nunc ad me venisti: ego vero tibi non amplius-dabo,

(395)

neque admetiar: operare, stolide Persa,

operibus, quæ hominibus Dii destinarunt:

ne-quando cum liberis uxoreque animo dolens

400

quæras victum per vicinos, hi vero negligant.

Bis quidem enim et ter forsitan consequeris: si vero amplius molestus-tueris,

(400)

rem quidem non facies, tu vero inania mula dices:

inutilis autem erit verborum copia. Sed te jubeo

cogitare debitorumque solutionem famisque evitationem.

405

Domum quidem primum, fœminamque bovemque aratorem,

[servam non nuptam, quæ et boves sequatur:]

(405)

utensilia vero domi omnia apta parato:

ne tu quidem petas ab alio, is vero recuset, tuque careas,

tempus autem prætereat, minuaturque etiam opus.

410

Neve differas in crastinum inque perendinum:

non enim frustra-laborans[TR4] vir implet horreum,

(410)

neque differens: studium vero opus auget.

Semper autem dilator-operum vir cum-damnis luctatur.

Quum jam desinit vis acuti solis

415

æstum sudoriferum, per-autumnum pluente

Jove præpotente, mutatur vero humana cutis*

(415)

multo agilior: jam enim tunc Sirius stella

paulisper supra caput mortalium hominum

venit interdiu, magis autem nocte fruitur:

420

tum minime-rosa (vermibus) est cæsa ferro

silva, folia autem[TR5] humi fundit, germinationeque desinit:

(420)

tunc igitur lignari memento tempestiva opera.

Mortarium quidem tripetale seca, pistillum vero tricubitale,

axemque septempedalem: valde enim certe conveniens sic:

425

si vero octopedalem, inde et malleum secueris.

Trium-palmorum vero rotam secato decem-palmorum plaustro.

(425)

Multa curva ligna: ferto autem buram, cum inveneris

domum, in monte quærens vel in campo,

ilignam: hæc enim bobus ad-arandum firmissima est,

430

si Minervæ famulus, dentali infigens,

clavis conjungens adaptaverit temoni.

(430)

Bina vero facito aratra, fabricans domi,

alterum nativa-bura et alterum compactile: quoniam multo melius sic:

si alterum quidem fregeris, alterum bobus injeceris.

435

E-lauro autem vel ulmo minime-vermiculati temones,

e-quercu dentale, bura ex-ilice. Boves vero duos novennes

(435)

mares comparato (horum enim robur non imbellicum est)

juventutis mensuram habentes: hi ad-laborandum optimi.

Non hi utique dimicantes in sulco quidem aratrum

440

fregerint, opus vero inutile ibi reliquerint.

Hos autem simul quadragenarius juvenis sequatur,

(440)

panem postquam-prandit quadrifidum, octo-quadrarum,

qui opus curans rectum sulcum ducat,

non-amplius circumspiciens æquales, sed in opere

445

animum habens: hoc vero neque junior alius melior

ad-spargendum semina et iteratam-sationem ad-evitandam.

(445)

Junior enim vir ad æquales desiderio-trahitur.

Observa vero, cum gruis vocem audieris

alte in nubibus quotannis clangentis:

450

hæc arationisque signum affert, et hyemis tempus

indicat imbriferæ: cor autem rodit viri bobus-carentis.

(450)

Tunc sane pasce camuros boves domi manentes.

[Facile enim est verbum dicere: Par-boum da et plaustrum;

facile autem recusare: Sunt vero opera bobus.

455

Putat autem vir mente nempe dives se fabricaturum plaustrum,

stultus, neque hocce scit: centum enim sunt ligna plaustri,

(455)

quorum ante curam habere oportet domum ferendorum.]

Cum vero primum arationis-tempus mortalibus apparuerit,

jam[TR6] tunc aggredere, simul servique et ipse,

460

siccum et humidum arans arationis per tempus,

mane valde festinans, ut tibi impleantur arva.

(462)

[Vere vertito; æstate vero iteratum arvum non te fallet.]

Novalem autem serito adhuc levem agrum.

[Novalis exsecrationum-expultrix, liberorum placatrix.]

465

Supplica vero Jovi infero, Cererique castæ,

perfecte ut-onerent Cereris sacrum munus,

(465)

incipiens primum arationem, cum extremum stivæ

manu capiens stimulum, boum ad terga adtigeris

temonis-cuneum trahentium subjugiis: puer autem a-tergo sequens

470

servus tenens ligonem negotium avibus facessat,

semina abscondens. Diligentia enim optima

(470)

mortalibus hominibus, negligentia vero pessima.

Sic ubertate spicæ nutaverint ad-terram,

si finem ipse postea Olympius præbuisset,

475

e vasis autem ejeceris araneas; et te spero

gavisurum, de-victu sumentem intus reposito.

(475)

Bene-onustus autem pervenies ad album ver, neque ad alios

respicies: tui vero alius vir indigus erit.

Si vero sole vertente (bruma) divam araveris terram,

480

sedens metes, pauxillum manu cormprehendens,

alternatim ligans pulverulentus,[TR7] non valde gaudens.

(480)

Feres autem in sporta: pauci vero te suspicient.

[Alias autem alia Jovis mens ægida-habentis,]

difficilis vero hominibus mortalibus intellectu.

485

Sin autem sero araveris, id tibi remedium fuerit.

Quando cuculus canit quercus in foliis,

(485)

primum, delectatque mortales super immensam terram;

tunc Jupiter pluat tertio die, neve desinat,

neque sane excedens bovis ungulam neque deficiens:

490

ita serus-arator priorem æquarit.

[Animo autem bene omnia serva: neve te lateat

(490)

neque ver evadens album, neque tempestivus imber.]

Præteri autem ærariam officinam et calidam tabernam,

tempore hiberno, quando frigus virum ab-operibus

495

arcet, ubi impiger vir valde domum augeat:

ne te malæ hyemis difficultas deprehendat

(495)

cum paupertate, macra vero crassum pedem manu premas.

Multa autem ignavus vir, vanam ob spem exspectans,

egens victus, mala locutus-est ad-animum suum.

500

[Spes vero non bona indigentem virum fovet,

sedentem in taberna, cui non victus sufficiens sit.

(500)

Demonstra autem servis, æstate adhuc media (exsistente):

Non semper æstas erit, exstruite casas.]

[Mensem[TR8] vero Lenæonem, malos dies, boves-cruciantes omnes,

505

hunc vitate, et glacies, quæ super terram

flante Borea molestæ exsistunt,

(505)

qui per Thraciam equorum-altricem lato mari

inspirans id concutit: remugit autem terra et silva:

multas vero quercus alticomas abietesque densas

510

montis in saltibus dejicit terræ multos-pascenti

irruens, et omnis reboat tunc innumera silva.

(510)

Feræ autem horrent, caudasque sub pudenda ponunt,

quarum etiam villis cutis obtecta est: sed sane et has

frigidus cum-sit perflat, villosis-pectoribus licet exsistentes.

515

Et per pellem bovis penetrat, neque hæc eum arcet;

et etiam per capram flat longis-pilis: sed ovium-greges omnino,

(515)

quia valde-densi villi ipsarum, non perflat

vis venti Boreæ: incurvum vero senem facit.

Etiam per virginem tenelli-corporis non perflat,

520

quæcumque intra ædes caram apud matrem manet,

nondum opera sciens aureæ Veneris;

(520)

quando lota tenerum corpus et pingui oleo

uncta in-recessu cubat intra domum

die hiberno, quando exossis (polypus) suum pedem arrodit,

525

inque domo sine-igne et in latibulis tristibus,

neque ei sol ostendit pabulum invadendum:

(525)

sed super nigrorum hominum populumque urbemque

vertitur, tardius autem Græcis lucet.

Et tunc jam cornuti et non-cornuti silvicolæ

530

misere manducantes per nemora saltuosa

fugiunt, (et omnibus in animo id curæ-est,)

(530)

ubi tecta quærentes densas latebras habent,

et antrum petrosum: illi vero tripodi (seni) homines similes,

cujus dorsum fractum-est, caputque ad terram spectat,

535

huic similes incedunt, vitantes nivem albam.]

Et tunc indue munimentum corporis, ut te jubeo,

(535)

lænamque mollem et talarem tunicam:

stamine vero in pauco multum subtegmen intexe.

Hanc circuminduito, ne tibi pili tremant,

540

neve erecti horreant surgentes per corpus.

Circum vero pedes calceos bovis vi occisi

(540)

aptos ligato, pilis intus condensatos.

Primogenitorum vero hœdorum, cum frigus tempestivum venerit,

pelles consulto nervo bovis, ut super dorsum

545

pluviæ circum-injicias munimentum: in capite vero superne

pileum habeto elaboratum, ne aures humefias:

(545)

frigida enim et aurora est Borea cessante:

matutina vero super terram a cœlo stellato

nebula frugifera extenditur fortunatorum super operibus:

550

quæ hauriens fluminibus e perennibus,

alte supra terram sublata venti procella,

(550)

interdum quidem etiam pluit ad versperam, interdum vero descendit

densas Thracio Borea nubes excitante.

Hunc antevertens, opere perfecto, domum redi,

555

ne-quando te cœlitus tenebrosa nubes circumtegat

corpusque madidum reddat, vestesque humectet.

(555)

Sed evitato: mensis enim gravissimus hic

hibernus, gravis pecudibus, gravisque hominibus.

Tunc dimidium bobus, homini vero plus adsit

560

cibariorum: longæ enim adjutrices noctes sunt.

[Hæc observans totum in annum

(560)

æquato noctesque et dies, donec rursum

terra, omnium mater, fructum omnigenum ferat.]

Quum autem sexaginta, post conversionem Solis (brumam),

565

hibernos exegerit Jupiter dies, jam sane tunc stella

Arcturus relinquens sacrum fluctum Oceani

(565)

primum totus-apparens exoritur vespertinus.

Post hunc autem mane-querula Pandionis surgit hirundo

in lucem hominibus, vere recens-ineunte.

570

Hanc prævertens vites amputato: sic enim melius.

At cum domiporta (cochlea) e terra plantas adscenderit,

(570)

Pleiades fugiens, tunc jam circumfossura non-amplius vitium:

sed falcesque acuito et servos excitato.

Fugito vero umbrosas sedes et matutinum somnum,

575

tempore messis, quando et Sol cutem exsiccat.[TR9]

Tunc festina et domum fruges congere,

(575)

mane surgens, ut tibi victus sufficiens sit.

Aurora enim etiam operis tertiam sortitur partem.

Aurora sane promovet quidem viam, vero etiam promovet opus:

580

Aurora, quæ apparens multos ingredi-fecit viam

homines, multis autem juga bobus imponit.

(580)

Quum vero scolymosque floret, et canora cicada

arbori insidens stridulum defundit cantum

frequenter sub alis, æstatis laborioso tempore,

585

tunc pinguissimæque capræ et vinum optimum,

lascivissimæ autem mulieres, imbecillissimi vero etiam viri

(585)

sunt, quoniam caput et genua Sirius siccat,

siccum vero etiam corpus ob æstum. Sed tunc jam

sit petræque umbra, et Biblinum vinum,

590

panisque bene-coctus, lacque caprarum non-amplius-lactantium,

et vaccæ in-silva-pascentis caro nondum enixæ,

(590)

primogenitorumque hœdorum: insuper vero nigrum bibito vinum,

in umbra sedens, saturatus cor cibo,

contra acute-spirantem Zephyrum vertens vultum,

595

fontisque[TR10] perennis ac defluentis, quique illimis sit,

tres partes aquæ infunde, quartam vero immitte vini.

(595)

Famulis autem impera Cereris sacrum munus

triturare, quando primum apparuerit robur Orionis,

loco in ventoso et bene-orbiculata in area:

600

mensura vero diligenter recondito in vasis. Sed postquam jam

omnem victum deposueris paratum intra domum,

(600)

[servumque domo-carentem conducere, et sine-liberis servam

quærere te jubeo: molesta autem liberos-habens serva.]

Et canem asperis-dentibus nutrito, nec parcas cibo,

605

ne quando tibi interdiu-dormiens vir res auferat.

Fœnum autem importato et paleas, ut tibi sit

(605)

bobus ac mulis annuum pabulum. Sed postea

servorum refocilla cara genua et boves solve.

Quum vero Orion et Sirius in medium venerit

610

cœlum, Arcturum autem inspexerit roseis-digitis Aurora,

o Persa, tunc omnes decerptas-fer domum uvas:

(610)

monstrato vero soli decemque dies et decem noctes,

quinque autem in-umbra-pone, sexto autem in vasa haurito

dona Bacchi oblectatoris. Sed postquam jam

615

Pleiadesque Hyadesque ac robur Orionis

occiderint, tunc deinde arationis memor esto

(615)

tempestivæ: annus autem per terram prosper sit.