Het Anarchisme in de Arbeidersbeweging

Eenige jaren geleden bevatte het duitsche orgaan van de anarchisten, De Socialist, nopens de opvatting van den maatschappelijken strijd bij de anarchisten een karakteristieke bekentenis. Het schreef naar aanleiding van een bespreking van het begrip van den klassenstrijd dit:1

„Gelijk eenmaal de joden geloofden het uitverkoren volk te zijn, heeft men ons geleerd aan een uitverkorenen klasse te gelooven, aan het proletariaat, dat de eenig-geroepene drager van de gedachte der vrijheid zou zijn.… Dit is valsch. Aan de ontwikkeling van socialistische denkbeelden hebben mannen uit alle standen meêgewerkt …

„Onze beweging is méér dan een bloote arbeidersbeweging. Dus, weg met het slagwoord: „klassenstrijd!” Niet met klassen hebben wij te doen, maar met de menschen. En dezen willen wij als individuen niet tegen elkander ophitsen of ze terroriseeren, maar ontwikkelen.”

Deze taktiek ligt dan ook geheel in de lijn van het anarchisme. Waartoe zou de klassenstrijd het anarchisme ook dienen? Immers die strijd eischt, stelt op den voorgrond, twee hoofdbegrippen: 1e. dat er is maatschappelijke ontwikkeling naar een hoogeren produktievorm, die door het energiek strijden van den klassenstrijd bespoedigd wordt; 2e. dat er een sociale faktor is, die genoegzaam één geheel is, om dien strijd zelf te voeren.

Het anarchisme evenwel kàn aan geen van deze beide voorwaarden voldoen, zijn meening omtrent de maatschappelijke ontwikkeling kijkt naar achteren en zijn verwerping eener gedisciplineerde arbeidersbeweging is bekend.

Er schiet dus niets anders over, dan dien klassenstrijd openlijk te ontkennen; of bedektelijk er maar van te zwijgen, gelijk Kropotkine doet; of ook de arbeidersklasse zooveel mogelijk te hinderen in het strijden van dien strijd en zich aan de zijde van de reaktie te scharen, gelijk ook wel onder anarchisten geschiedt.

Ten opzichte van het wezenlijk nut van sociale hervormingen en hunne uitwerking heerschen onder de „theoretische” anarchisten inderdaad nog begrippen zóó primitief liberaal en zoo klein-burgerlijk bekrompen, dat men zich afvraagt of deze diepzinnige theoretici hun leven soms verslapen hebben.

De minachtende toon waarmede Jean Grave over de werking van den achturigen arbeidsdag spreekt is minder op rekening van de bij anarchisten zoo in overvloed aanwezige pedante betweterij te stellen, dan wel op grove onkunde. Wij doen enkele grepen uit zijn kritiek:

„Maar de ongemakkelijkheden van gezegde verbetering bepalen zich niet enkel tot hun gevolgloosheid, er zijn er nog andere, van ernstiger aard: vooreerst, dat de verkorting van den arbeidsdag tot gevolg heeft de vervolmaking van het mechanisch bedrijf en het vervangen van den werkman van vleesch door dien van ijzer; hetgeen in een wel-ingerichte samenleving een vooruitgang zou zijn, maar in de huidige maatschappij een verscherping van misère voor den arbeider.

„Meer nog, de arbeider, verplicht zijnde veel sneller te produceeren, zal bijgevolg ook zijn bewegingen moeten versnellen, meer de aandacht op zijn werk concentreeren; alle springveeren van zijn wezen zullen zich zoodoende in een staat van voortdurende spanning bevinden, veel schadelijker voor zijn gezondheid dan de verlenging van den arbeid.

„De duur is minder lang, maar door de noodzakelijkheid meer krachten in minder uren in te spannen, zal hij zich veel sneller vermoeien.”2

Men moet werkelijk communistisch anarchist zijn, om met zulke spiksplinternieuwe economische wijsheden voor den dag te komen, waar het de verkorting van den arbeidsdag in de industrie aangaat. Arbeiders worden door machines vervangen; de arbeiders moeten zich meer inspannen door de verbetering van het machinewezen; bijgevolg moet de arbeidsdag maar lang blijven.

Wij zien dat Jean Grave zich voor deze economische slaapmutswijsheid ook nog op Marx beroept en uit rapporten van fabrieksinspecteurs in „Das Kapital” z.g.n. bewijzen voor zijne stellingen schept. De geleerde Grave kent nopens de economische, zedelijke en hygiënische beteekenis van de verkorting van den arbeidsdag Marx al evenmin als de geleerde Kropotkine iets van de beteekenis van de „meerwaarde.”

Marx, die den ganschen strijd om den normalen arbeidsdag schildert, zegt ten slotte: „En toch heeft het princiep gezegevierd met een overwinning in de groote industrietakken, die de schepping zelve van de moderne produktiewijze zijn. Hare wondervolle ontwikkeling van 1853–1860, hand in hand met een physieke en moreele wedergeboorte der fabrieksarbeiders, trof zelfs het blindste oog.”3 Dat klinkt wel eenigszins anders.

Grave zegt:

„Wij anarchisten, die veeleischender (!) zijn, wij zijn van oordeel dat het tijdverspillen is hervormingen na te jagen die niet hervormen.… Wij zoeken den arbeiders duidelijk te maken, dat wij niets hebben te winnen met deze vermaken en dat de maatschappij niet te veranderen is, dan langs den weg van de verstoring der instellingen die haar regeeren.”4

Opmerkelijk is naast dat manchester-liberalisme, dat ter wille van de „sociale harmonie” en den „individu” alles wil laten zooals het is, ook de karikatuur die de anarchistische communisten van de sociaal-demokratische begrippen leveren. Men weet dat deze theoretici allen Marx-verbeteraars zijn. Zoo bijv. de communistische anarchist Cornelissen, die ten opzichte van de waarde van sociale hervormingen de volgende meening is toegedaan:

„Ziehier: wij zijn overtuigd dat het proletariaat geen duurzame verbetering kan verwachten op den grondslag van de bestaande maatschappij en dat wanneer er aan de eene zijde verbetering plaats heeft, daarbij voortdurend aan den anderen kant verslechtering van den maatschappelijken toestand zal vallen te constateeren.”5

Dit is een dubbel overgehaalde fataliteitsleer (noodlotsleer), die in de plaats van de socialistische verarmingstheorie moet komen. De heer Cornelissen is zeker wel de geschikte man om Marx te corrigeeren, naar men ziet.

Inderdaad is nooit door een ernstig socialist beweerd dat iedere verbetering van den toestand van den arbeider tegelijkertijd een verslechtering met zich moet mede brengen, men zag het reeds uit het bovenaangehaalde oordeel van Marx over den 10-urendag in Engeland. Door dit anarchisme spookt nog altijd de waan dat de op de spits gedreven ellende van de arbeidende klasse de éénige impuls tot „de” revolutie moet wezen!

Bij Kropotkine lezen wij:

„Iedere economische phase dekt zich met zijn politieke phase en het is onmogelijk den eigendom aan te tasten, zonder, terzelfder tijd, een nieuwen vorm van het politieke leven te vinden.”6

„De politieke en economische vorm eener maatschappij zijn twee van elkander afhankelijke en elkander dekkende verschijningen.”7

Dit is in ’t algemeen genomen waar, een waarheid evenwel die niet van ideologischen aard is, en dus ook geenszins van het anarchisme stamt, maar aan de sociaal-demokratie ontleend is. Doch deze verklaring van de maatschappij wordt door de anarchisten klein-burgerlijk-utopisch misvormd, om er uit af te leiden dat politieke hervormingen niets baten zoo lang de eigendomsvormen niet zijn veranderd. En dat is weder een stuk oudbakken ideologie, die in de politiek niets anders dan een afspiegeling ziet.

Politieke verhoudingen zijn de uitdrukkingen waaronder de klassetegenstellingen zich aan ons openbaren, en den politieken strijd strijden heet dus onder zeer concrete vormen klassenstrijd voeren. Dit is niet naar den zin van de anarchisten, die liefst op den politieken strijd afgeven, omdat hun het inzicht er in ontbreekt, maar die, meenende dat het alleen vakvereenigingsstrijd beteekent, gaarne de vakvereenigingen voor hunne utopisch-politieke doeleinden gebruiken.

Dat de politieke inrichtingen van de maatschappij zich met de economische verhoudingen dekken, bewijst daarom nog niet dat de politieke verhoudingen niet van invloed zijn op de eigendomsverhoudingen. Iedere sociale hervorming van eenig ingrijpend belang, iedere wet die in de verhoudingen van kapitaal en arbeid wezenlijk ingrijpt, doet een verschuiving van de economische verhoudingen in meerdere of mindere mate plaats vinden. En wat nog meer zegt: iedere ingrijpende sociale hervorming versterkt de arbeidersklasse, verandert dus, doordien het de macht en den invloed van die klasse vermeerdert, de economische verhoudingen en oefent invloed uit op den persoonlijken toestand van de arbeiders.

„Ik ben de eerste om te verklaren,” heeft eenmaal Ferdinand Lassalle terecht gezegd, „dat iedere sociale verbetering niet eens de moeite waard zou zijn, als ook na dezelve—wat gelukkig objektief geheel onmogelijk is—de arbeiders persoonlijk dat bleven, wat zij in groote massa heden zijn!”8

Gelukkig ook berust de gansche anarchistische theorie enkel maar op een verknoeiing van de werkelijkheid. Friedriek Engels heeft eenmaal nog eens zeer duidelijk de verhouding, waarin de staatsmacht tot de economische ontwikkeling staat, op het laatst van zijn leven in eenige brieven uiteengezet, die naderhand gepubliceerd zijn. Daaruit ziet men klaar hoe het eigenlijk met de wisselwerking van politieke en economische verhoudingen gesteld is. Hij zegt o.m.:

„De terugwerking van de staatsmacht op de economische ontwikkeling kan van drieërlei aard zijn: zij kan in dezelfde richting gaan, dan gaat de ontwikkeling sneller; zij kan daar tegen ingaan, dan gaat zij (de staatsmacht) in onzen tijd, in ieder groot volk kapot; of, zij kan de economische ontwikkeling naar bepaalde richtingen afsnijden en andere voorschrijven; dit geval is ten slotte terug te brengen tot een der beide voorgaande. Het is echter duidelijk, dat in de gevallen 2 en 3 de politieke macht aan de economische ontwikkeling groote schade kan toebrengen en krachts- en stofverspilling bij massa teweeg kan brengen.”9

Hiermede is de terugwerkende kracht van de politieke instellingen op de economische verhoudingen voldoende verklaard en zinkt de anarchistische theorie ook in dat opzicht terug tot het rijk van de zoovele duisternissen die het anarchisme over de klasse-bewuste, strijdende arbeidersbeweging heeft pogen te verspreiden.