Negentiende Les.
Nog iets over het gebruik van voor- en achtervoegsels.
Vóór- en achtervoegsels kunnen ook op zichzelf gebezigd worden, bijv.:
ilo = werktuig; aro = verzameling; ano = lid; inda = waardig.
Vóór- en achtervoegsels kunnen samen verbonden worden en dan nieuwe woorden vormen, bijv.:
ilaro = gereedschap; ebligi = mogelijk maken; disigi = scheiden; fiiĝi = zich verachtelijk maken; inaro = vrouwenschaar.
Bij gebruik van meerdere voorvoegsels tegelijk neme men in acht, dat het voorvoegsel, op welks beteekenis de nadruk moet gelegd worden, vooraan moet staan, bijv.: bogepatroj = schoonouders, in tegenstelling met natuurlijke ouders, terwijl gebopatroj beteekent: schoonvader en schoonmoeder samen.
Bij gebruik van meerdere achtervoegsels tegelijk neme men in acht, dat het achtervoegsel, op welks beteekenis de nadruk valt, aan het eind van het samengestelde woord komt, bijv.:
arbareto = klein bosch.
arbetaro = een bosch van kleine boomen.
Bijvoeglijk naamwoord.
Het bijv. n.w. kan in ’t Esperanto zoowel vóór als achter het zelfst. n.w. geplaatst worden. Men kan dus evengoed zeggen:
La viro batas la knabon malfeliĉan, als
La viro batas la malfeliĉan knabon.
Het bijvoeglijk n.w. volgt het zelfst. n.w. in getal en naamval en noemt men zoo’n bijv. n.w. attributief gebruikt.
Het bijv. n.w. kan ook praedicatief gebruikt worden en dan krijgt het wel den meervouds-, doch niet den 4en naamvalsuitgang. Het wordt dan altijd achter het zelfst. n.w. geplaatst, bijv.:
La viro batas la knabon malfeliĉa = De man slaat den jongen ongelukkig (d.w.z. dat hij ongelukkig wordt).
Men krijgt dus de twee volgende vormen:
Mi trovas la vinon bonan = ik vind den goeden wijn.
Mi trovas la vinon bona = ik vind den wijn goed (dat de wijn goed is).
Wanneer een praedicatief gebruikt bijv. n.w. geen betrekking heeft op een zelfst. n.w. of een pers. v.n.w., doch op een werkwoord in de onbepaalde wijs of op een geheelen volzin, dan wordt het in ’t Esperanto vertaald door een bijwoord, bijv.:
Hier te staan is zeer gevaarlijk.
Stari tie ĉi estas tre danĝere.
Het is goed dat gij komt.
Estas bone, ke vi venas.
Leer van buiten:
| herbo | gras |
| radiko | wortel |
| branĉo | tak |
| burĝono | bot, knop |
| kverko | eik |
| abio | spar |
| nesto | nest |
| arko | boog |
| fero | ijzer |
| vagono | wagon |
| seka | droog |
| klara | klaar, helder |
| brila | schitterend |
| ebena | glad, effen, plat |
| profunda | diep |
| fluida | vloeibaar |
| krei | scheppen |
| tondri | donderen |
| flui | vloeien |
| blovi | blazen |
| amelo | stijfsel |
| nacio | natie, volksstam |
| gazeto | krant |
| regularo | reglement |
| kreto | krijt |
| akno | puist, pukkel |
| digo | dijk, dam, wal |
| placo | plein |
| monumento | gedenkteeken |
| sentaŭga | ondeugend |
| valori | waard zijn, geldig zijn |
| barakti | trappelen, spartelen |
| ponardo | dolk |
| tabulo | schoolbord |
| ardeztabulo | lei |
| vanta | ijdel |
| taksi | schatten, waardeeren |
| disciplo | leerling, volgeling |
| fundo | bodem |
| sekreto | geheim |
| insulti | beleedigen |
| apopleksio | beroerte |
| signifi | beteekenen |
| reciproke | wederkeerig |
| hoko | haak, angel |
| peni | trachten |
| frost-sentema | kouwelijk |
| komforto | gerief, gemak |
| medalo | medalje |
| kinino | kinine |
| difekta | defect |
| pilolo | pil |
| frazo | volzin |
| ĉarlatano | kwakzalver |
| ŝmiri | smeeren |
| dorloti | vertroetelen |
| kroĉi | aanhaken, ophangen |
| supozi | veronderstellen |
| raboti | schaven |
| gvidi | leiden |
| logi | lokken |
| trafi | treffen |
Vertaling:
Malklareco, profundeco, profundegaĵo, monteto, herbejo, aglonesto, vagonaro, universestro, maristo, maristaro, fervojo, blovilo, arego, geanaroj, malebligi, malsanetulo, malsanuleto, laŭdindulino, paletigi, videbleco, pruvebleco, bedaŭrindege.
Vertaal in Esperanto:
Vloeibaar maken, vloeibaar worden, duidelijk maken, verklaarbaar, vloeibaar te maken, schepper, beginnen te waaien, beginnen te donderen, weerschijn, schietboog, wegblazen, opvroolijken (vroolijk maken), de Esperantistenschaar, ziekenhuis, opnieuw vijand worden, opnieuw ziek worden.
Vertaling:
Promenante sur la strato, mi falis. La falinta viro ne povis sin levi. La pasinta tempo neniam revenos. La policanoj kondukis la malliberulojn tra la stratoj. Vidante ke pluvegis ni kunprenis niajn pluvombrelojn. Salutinte la gesinjorojn, ni foriris. Ridetante li salutis min. Dirinte tion, li foriris el la ĉambro. Kiam lernanto finis la studadon de Esperanto, venas al li la demando: Kian utilon havas por mi Esperanto? Pro la nebulo ni ne povis iri antaŭen, sen timo fali en profundegaĵon. Elirinte la domon, ni vidis ke la vetero estis tre malbela, blovegis kaj neĝis, kaj la stratoj estis tre malpuraj kaj glataj. Hieraŭ estis jam mallume je la kvara, la neĝo ekfalis kaj ekblovegis. Akvo estas klara fluidaĵo. Vidinte la leonon kaj la tigron, la infano ekploris. Fermu la fenestron, ĉar estas tre malvarme kaj mi estas tre frost-sentema. La sentaŭga knabo prenis pecon da kreto kaj skribis sur la dorso de la maljunulo. La monumento staris sur la placo, kontraŭ la digo. En la lernejo vi povas trovi tabulon kaj ardeztabulojn. Li havas grandan aknon en la mezo de sia vizaĝo. La ĉarlatano diris ke la ŝmiraĵo, kiun li vendis, estis bona ĉial. Li batis la ĉevalon kripla. Li kolorigos la pordon verda.
Vertaal in Esperanto:
De aanhoudende vorst en de strenge koude dwingen ons thuis te blijven. Laten wij naar huis gaan, het wordt reeds donker. In den zomer, bij groote hitte en droogte, zien wij dikwijls, dat sommige riviertjes geheel droog zijn. Voor het raam van den boekhandelaar zagen wij verscheidene Esperantowerken en wij haastten ons den winkel binnen te gaan en er eenige te koopen. Gij adresseert dien brief niet goed. De persoon, aan wien gij schrijft, woont niet meer in die straat, daar hij verhuisd is. Hij zal de groene deur verven. Doe uw werk goed. Hij vond den weg goed. Het is noodig, dat de bediende de messen slijpt, want ze zijn zeer bot. Gij hebt gelijk, hij zou het gisteren reeds gedaan hebben, maar de slijpsteen was defect. Het is jammer, dat het slechte weer en de vuile weg het ons onmogelijk maken, om naar u toe te komen, want wij zouden gaarne het feest bijgewoond hebben. In de diepte van de zee liggen prachtige schelpen. De verschrikkelijke afgrond was zoo diep, dat wij den bodem niet konden zien. Ik veronderstel, dat gij weet wat het waard is. Een beroerte had hem getroffen. De timmerman schaaft het hout, totdat het glad is als een spiegel.
Lees- en Vertaaloefening:
LA KULERETO.
En bona restoracio estas granda amaso da homoj, kiuj manĝas kaj trinkas. Apud du tabletoj, proksime de la enirejo, sidas du sinjoroj, unu jam nejuna kun friponeta vizaĝo; antaŭ li sur la tablo staras malplena glaseto kaj telero kun duono da pantranĉo kun ŝinko; la dua—juna homo, dande vestita, videble ĵus sidiĝinta apud la tableto; li detiris siajn ŝamajn gantojn kaj disbutonumas la superveston. La nejuna sinjoro legas gazeton kaj de post ĝi li de tempo al tempo ĉirkaŭrigardas la publikon.—Servanto! vokas la juna dando: tason da kafo kaj pasteĉeton! Post kelkaj minutoj la servanto alportis. La juna homo komencas trinki la kafon, rigardas ĉirkaŭen sur ĉiuj flankoj kaj subite kaŝas la kulereton de sia kafo en la poŝon. Tion ĉi rimarkis la maljuna sinjoro. Li vokas la servanton. Tiu ĉi aperas.
Twintigste Les.
Eenige nieuwe voor- en achtervoegsels.
Uit de “Internacia Scienca Revuo” van December 1910 blijkt, dat de commissie voor het samenstellen van wetenschappelijke en technische woorden, de navolgende nieuwe voor- en achtervoegsels heeft aangenomen, n.l.:
Het voorvoegsel hiper-.
Het hiermede samengestelde woord (werkwoord) beteekent: doen op de uiterste, meest werkzame manier datgene, wat door het grondwoord wordt uitgedrukt, bijv.:
saturi = verzadigen, hipersaturi = oververzadigen.
flui = vloeien, hiperflui = overvloeien.
Het voorvoegsel mis-.
Het hiermede samengestelde woord (werkwoord) beteekent: slecht, verkeerd of bij vergissing doen datgene, wat het grondwoord aanduidt, bijv.:
kompreni = verstaan, miskompreni = misverstaan.
kunigi = verbinden, miskunigi = verkeerd verbinden.
Het voorvoegsel retro-.
Het met retro samengestelde woord (werkwoord) beteekent het doen eener handeling of beweging, tegengesteld aan die, welke door het grondwoord wordt uitgedrukt, bijv.:
iri = gaan, retroiri = teruggaan.
doni = geven, retrodoni = teruggeven.
Dit voorvoegsel is gemaakt ter voorkoming van verwarring met het voorvoegsel re, wat beteekent: opnieuw de handeling verrichten in het grondwoord uitgedrukt.
Het achtervoegsel iv.
Het met iv samengestelde woord (bijv. n.w.) beteekent dat datgene, wat er nader door omschreven wordt, in staat is de handeling tot stand te brengen, door het grondwoord (altijd bedrijvend werkwoord) aangeduid, bijv.:
konduki = geleiden, kondukiva = geleidend.
izoli = isoleeren, izoliva = isoleerend.
Het achtervoegsel iz.
Het hiermede samengestelde woord (werkwoord) beteekent: (in werkelijkheid) insmeeren met, inwrijven met, voorzien van, bijv.:
gudro = teer, gudrizi = teeren.
oleo = olie, oleizi = olieën.
In de figuurlijke beteekenis dient men evenwel het achtervoegsel um te gebruiken.
Het achtervoegsel oid.
Het hiermede samengestelde woord (bijv. n.w.) drukt uit dat datgene, wat omschreven wordt, een overeenkomstige vorm of aanzien van het grondwoord vertoont, bijv.:
sfero = bol, sferoida = bolvormig.
arbo = boom, arboida = op een boom gelijkend.
Het achtervoegsel oz.
Het met oz samengestelde woord (bijv n.w.) beteekent dat datgene, wat er door uitgedrukt wordt, een zoodanige hoeveelheid bevat der stof, door het grondwoord aangeduid, dat daardoor de eigenschap of het aanzien verandert, bijv.:
ŝtono = steen, ŝtonoza = steenhoudend.
kalko = kalk, kalkoza = kalkhoudend.
fero = ijzer, feroza = ijzerhoudend.
Leer van buiten:
Vertaling:
Parfumisto, aera, brilo, brili, fluidaĵo, fulmotondro, duoninsulo, ĉielarko, sunkuŝiĝo, duonfrato, forĝisto, oroza, arĝentoza, hipervarmigi, brulebla, bruliva, salizi, misaŭdi, simioida, inferoida, retrodoni.
Vertaal in Esperanto:
Vergulden, teruggaan, terugzenden, opnieuw zenden, terugbetalen, opnieuw betalen, zich belachelijk maken, een klein hongerig meisje, beschaving, krankzinnigheid, vervelend, schurkenstreek, muggebeet, bescheidenheid, ambachtsman.
Vertaling:
La patro dividis inter ili ĉion, kion li posedis. Ŝi metis glacion en mian glason. Mi ĵus ricevis leteron de mia familio, kiu petas, ke mi tuj revenu hejmen. Sur la ŝtuparon, kovritan per irtapiŝo, la servistino faligis la malpuran akvon. Kvazaŭ morta ŝi falis teren. En somero la salmoj naĝas en la riverojn; post kelkaj semajnoj ili renaĝas en la maron. Ili foriris dum la suno ĵetis sian lastan radiaron sur la kamparon. Laboradu, la laboro donas la plej certan renton. Ŝi gajnis sufiĉe por vivi per kudrado, lavado aŭ ia alia laborado. Simio estas tre scivolema kaj ĝi faras ĉion, kion ĝi vidas. Ne turmento viajn instruistojn, sed klopodu, kontentigi ilin per via laborado. En Ĥindujo estas manĝata multe da rizo. Por juĝi juste, oni devas scii ĝuste, kio okazis. La trompisto logis multe da klientoj, ĉar li loĝis en belega domo. Tiu malsaĝa knabo metis pecon da peĉo en sian poŝon. La hundeto kuris tien kaj reen (af en aan). Ŝi rakontis la sekreton al unu el siaj fratinoj kaj tiam mi baldaŭ sciiĝis. Oni devas aerumi, ĉar oni preskaŭ sufokiĝas tie ĉi pro la fumo.
Vertaal in Esperanto:
Door kouvatten heeft zij haar stem verloren. Hij is een vervelende vent. De man zeept zijn gezicht in en scheert zich daarna. Wilt gij mij uw manchetknoopen laten zien? Ik verzocht eenigerlei opheldering. Zeep zal een neger niet wit maken. Laat Johan komen om mijn koffer te dragen. Men richtte in het park een standbeeld van den koning op. Om de bloemen te plukken, bukte hij zich voorover. Een driedubbele draad zal niet spoedig breken (vaneenscheuren). De arbeid maakt de menschen moede en de menschen, die werken, worden moede. Het meisje maakte hare wangen wit met krijt. Niet alle menschen hebben een edel karakter. Alle personen, die willen, kunnen zonder betaling binnengaan. Zwitserland zal altijd het mooiste land van Europa blijven. De vrouw zei, dat zij voorheen drie kinderen had, en nu geen enkel meer. Hij keek achterom en zag niemand. Als men tot hiertoe Esperanto geleerd heeft, moet men ook verder studeeren. Denk er om dat de examens voor Esperanto jaarlijks moeilijker worden.
Lees- en Vertaaloefening:
LA KULERETO.
(Daŭro kaj fino).
Tason da kafo kaj pasteĉeton! La postulitaĵo estas alportita. La sinjoro manĝas.—Se vi volas, mi montros al vi ĵonglon, li diras al la servanto, alvokinte lin. La servanto ridetas.—Rigardu: ĉu tio ĉi estas kulereto?—Jes, sinjoro.—Kie do ĝi estas nun? demandis la sinjoro, rapide kaŝante la kulereton en la poŝon.—En via poŝo.—Ne, ne en la mia, sed en la poŝo de tiu ĉi juna sinjoro. La servanto, senvole returnas sin al la dando. Tiu ĉi suprensaltas.—Volu, sinjoro, elpreni la kulereton el via poŝo, turnas sin al li la nejuna homo. Vole-ne-vole la dando enŝovas la manon en la poŝon kaj eltiras la kulereton.—Nu, vi estas vera ĵonglisto, li rimarkas konfuzite.—Jes. Prenu por la kafo; la brando estas pagita, diras la ĵonglisto, ĵetante moneron sur la tablon, kaj foriĝas, akompanata per salutoj de la mirigita servanto kaj forportante la kaŝitan kulereton.
(El Fundamenta Krestomatio.)