It Jubeljier

XIV.

Hja koene neat oars mear dwaen as bidde, det Fryslân noch ris ienkear wer bettere tiiden barre mochte, it as Job forheft wirde mocht út de poel fen syn ellinde. Min hie hjar selst forbean, det hjar prekers mear yn ambtlike klaeijing op ’e striette komme mochten, min hie hjar forbean, om de klokken to lieden, as de tsjerke oangyng en hja leine hjar it fjûr noch neijer oan de teannen, do-t se de tsjerken en oare corporaties oansprieken om ’t dea kaptael, det se biöarderen om to forkeapjen en den 1/8 der fen ôfstean for in rinte fen 3½%. Det gyng raer, der kaem safolle lân op de bûrden, det de priis sakke as balstiennen. En de goedleauwers waerden der ek noch by útgniisd, hwent fen it 1/8, det se it lân, dy greate opfretter der yn ’e Haech foarsketten hiene, seagen se net ien sint werom.^[1]

[1] De 10e fen Jannewaris 1797 noch wer in nij bislút, om ekstra wer 1/5 ôf to stean.

As in âld falk, iensum op syn stange, seach fen Rhé, de Jacobijn, de lêste tremynsetten triljen oer ’t útlitte antlit fen Fryslân. Ho ’n wille hie ’r! fordôve ’r der net efkes de ellindige pine mei yn syn eigen hert as ’r in oar krimpen seach fen smertlike skûrrings?

Foartdaedliken nei Poppéus syn dea hie ’r for alle affysjes bitanke en wie fen haedpersoan in stille grimmitige taskôger waen, it herte fol bitterheit en oerginst op hwa ’t noch bern en freugden hiene.

Alde Regnerus Ripperda wie forfard nei de stins fen syn soan yn ’e Bjirmen en hwa wie ien fen de earsten to hûs-bisjen, do-t syn hûs to Ljouwert to keap stie? Fen Rhé fensels. Stadich stapte ’r yn ’e keamers om en troch de gongen en formakke him yn ’e groun fen syn hert. Utroeid dit nêst fen Oranjefolk en wech en der wear de ljue forslingere, dy Ryklef miskien wol dea.... Och, det wie altyd noch mar miskien, mar Poppéus! en krekt, as waerde der wer in gleon izer yn ’t weak fen syn hertefleis set. Altyd Poppéus, altyd noch wer Poppéus. Koe ’r sa mar fen ’e ierde fordwoun wêze, sûnder tael noch teiken? sa mar....? In minske is ommers mar as in dier, sá is ’r yn wêzen, sa is ’r in protsje stof en in siel, in siel?! Ha! ha! as ’t lichem seit fen: pûst út, den is der ek gjin siel mear, hune de kweageest yn him. Hastû det altyd sels ek net sei en leauwd?

Hy hie altyd noch ien stille forhoping, salang as syn lyk net foun waerd, wie der gjin wetlike sikerheit en hy koe, o hy koe tojoun ef tomoarn noch weromkomme. Mar optlêst moast hy him der wol by dellizze, Poppéus wie dea en namstomear hinge hy nou oan syn bernsbern. Der gyng gjin dei foarby, as hy kaem by Anne, dy-t him koel ûntfong en och! hy mirk it hast net, hjar stadichwei fen him ôfkearde. De aristocrate wie de boargerman ba.... gjin feseltsje fen hjar hert hie mear bitrekking op him. It wie om ’e bern en oars, och hy mocht der gerêst bliûwe.

Raer harke ’r op, do-t se him op in goede dei to witten diich, hjar omke Hopperus, dy Oranjerazer! ta tasjende fâld oer de bern ha to wollen. Hy abbeleare der earst tsjin, mar optlêst joech ’r dochs bilies. Anne krige hjar sin. Hjar to forliezen wie ommers alles to forliezen en och, och! it glês hie al in brek, it triedtsje wie al sa bros, in spinrêch wie ’t, waeijend op ’e twirren fen it lot.

Hja sieten togearre yn ’e efterkeamer en Henricus boarte by hjar om. Henricus, al in hiel broekmantsje, great en foarlik for syn jierren, hwet fen it sloppe fen Poppéus yn him en dochs ek wer hwet fen Anne, yn „miniatuur” hwet hja beide ienkear west hiene, fen elkoms in byt, fen elkoms it „markante” yn syn wêzen, toraend yn wer it nije skepsel ta in gehiel.

De wyn bearde om ’t hûs, de earste snie jage mei twirren troch ’t tún, bleau op hage en struwel hingjen, diek sêft de wiete groun en de toarre bledden. Hjir ef der foel dy snie nou ek sa op Poppéus syn grêf, tocht ’r bitter en hy waerde der moilik ûnder.

Anne hjar antlit stie effen as altyd, hja hie gjin trien om Poppéus litten, al droech se ek djippe rouwe, de kyps mei de wite widdoubân en gjin inkelde ring ef sa. Noait hie se syn namme wer neamd.... ek net, do-t hy hjar it lêste fearnsjiers jild brochte fen syn affysjes. ’t Scoe nou wol hwet fen de biheinde byt moatte, as Hopperus net bysprong.... Poppéus hie skoan hwet ynbrocht yn ’e húshâlding. As ’t rouwjier oars om wie, scoe ’t der wol wakker oan wei gean scille mei setten en pretten en as baron de Noailly den noch yn Ljouwert wie, hwa wit!

Tomûk seach ’r ris nei hjar. Ho ljeaf like se nou ek wer yn hjar ienfâldich habyt.... ho aeike de swiete wollûd fen hjar praet syn earen as mesyk! Ho nochlik siet it hjir yn ’e waerme, smûke keamer, wylt bûtedoar alles teistere waerde fen ’e earste hjerststoarmen. Ho moai scoe ’t wêze, as Henricus ris nei skoalle ta koe en letter stedint wirde en master yn ’e rjuchten foar syn namme krije! Ho bigûchelen dy bylden syn âld brein! en hy klammere him oan Anne en de bern as in lêste anker yn in woelige brânning, hwer it slim wrakseljen is for âlde minsken.

Hy lei ’r him by del as fâld, det hja de hiele winter útfenhûs gyng mei Nelle nei in moike ta to Wyckel, as hy den de jonge mar hâlde mochte. „Ja....?” in bliide klank siddere yn syn âld, krêkerich lûd.

Anne glimke, in skaed fen in glimke.... en stie it him genedich as in ginste ta.—

Op in moaije Octoberdei seach doctor Falentijn, dy-t de rounte diich by syn pasjinten, se riden en hy koe ’t net litte en sizze se efkes goe’dei by ’t petier. Nou ’t se omke Hopperus as tasjend fâld oer ’e bern keazen hie, bikende se kleur en blykte it, ta hokker partij se hjarsels foege en Oranje tagedien bleauwn wie, selst yn it meast patriottyske hûs fen Ljouwert. Sa jong like se noch yn det rouwige swart, wie se net as in lyts blomke, kniesd en dochs noch net fornield fen hirde hânnen? En wylt ’r hjar djip yn ’e moaije eagen seach, tochten se allebeide om in oare dei, lang, lang lyn.... ’t Wie krekt, as seach se op dit stuit de griene blikke der yn it Wetterlân en Ryklef der midden yn en hearde se syn lûd....

In hertlik farwol en hja hobbelen oer ’e Wirdumer dykster brêge en kearden Ljouwert, sêft en dreamerich yn syn Octoberslom fen in healbiskûle sinne en in poarperen dize, de rêch. Hja seach ris om hjar hinne troch de lytse finsters fen de koets en liet ien fen ’e gleskes sakje, om de frisse loft fen it frije fjild ris wer to rûken. Wie ’t net, as se út ’e finzenis kaem, in forgulde kouwe? Ho lang hie se dit allegearre net mist, dizze moaije iensumheit fen it Nijlân om Ljouwert hinne, dizze moaije iensumheit fen loft en greiden en wetters? It sjen fen in folladene beam fol apels, read as bloedkralen, yn ’t hôf fen Sixmastate, toside fen de wei, brocht hjar blydskip en it sjen fen in kloft wylde einen, opfleanend út in opfeart, bûnt fen wjuk, noait net koart noch bisnoeid, hearlike frijheit fen it libben yn ’e hege loft ef it wiide wetter, der moast se fen suchte....

Gjin minske yn ’e wrâld scoe ea abslút frij wêze kinne, wie skoanheit syn wysheit, femylje, staet, wet, tradysje ef hwet den ek scoe him altyd alweroan yn ’t selde tsjernpaed foarttsjantelje litte. Elts minske hie eat fen in kening en eat fen in slaef yn him en dy twa fochten krekt sa lang, ont se einliks yn in grêf rôllen. Den wie ’t dien en kamen de wjirms. Hja riboske ûnder hjar waerme mantel en treau Nelle tichter tsjin hjar oan. Hja wie noch jong.... en dead en fordjer in slimme nachtmerje foar hjar blierhertige eagen. En nou wie de earste ticht om hjar hinne wei al fen diselde dead raemd op in frjemd plak op in heimsinnige menear.

It lot hie him yn hjar libben opsmiten as in heinebal, dy-t in moai nij helder finster for altyd skansearet, nou skûrde detselde lot him hommels yn ien raem wer út hjar libben wei en it lange swarte skaed fen it giene forweegde noch hwet yn hjar oantins hinne en wer en einliks scoe det ek fordwine en der neat oars mear wêze as syn en hjar bern. Hja wrokke djip yn hjar hert oer hjar lot.

Mar stadich krige it geniet fen de moaije dei wer fat op hjar, de mounle, dy-t der draeide op ’e sêfte Sudewyn, noch de neiklank fen ’e Juliwaeijer, de boerehuzen ûnder it brune tek sa sedich en sterk yn hjar wissichheit fen stevige fondaminten en greinene spanten, de fine couleur fen âlderdom en earwirdigens yn ’e âlde mûrren fen bêste fryske stien, biskerme fen in stikmennich skeanwaeide eskenbeammen, al keal fen hjerst syn gerop, in pear skippen, ien brûn en ien wyt, o snikwyt!, in seil as in swânnewjuk, in feech fen wite jubel twisken it teare blau fen ’e loft en it felle, jeloerske grien fen ’e groun! En der it bûnte fé yn, op in tropke de swartbûnte melke kij, in wollich flokje skiep tsjin in âlde fealbrune freding, in greate readbûnte bolle lykme allinne yn in griene kamp, it oranje fen syn gledde fel in bliide skreau twisken al dy teare tinten fen dizze hjerst, dy-t wie as in simmer.... as in twadde bisonkene ljeafde, as de earste al lang foarbystrûze is mei klang en sang nei de oarde fen sillich oantinken en nea-forjit.

By in bochte fen de wei seach se noch ris wer om nei Ljouwert. Roazeread biskynd fen ’e sinne, kaem de sted op út ’e dize, fluttrich as raffelgazen en fen in frjemd felettene kleur, de kantige mûrren fen ’e Aldehou gnauwden swart nei ’t kleurige fen ’e loft, de seame fen bolwirksbeammen bochte as in luftige slinger om de sted en hjir en der op in úthoeke, in fiere úthoeke fen ’e tichtbibouwde sted stie in mounle, de roeden yn flau forweech stadich al mar troch longerjend nei ’t heech fen it himelblauwe, sinnetrochgloeide loftrom, kearende, draeijende, sinkende en kliûwende, mar oan, mar oan.... Krekt en allyk as in minske nei syn lok al mar langhalzet en ’t nea yn ’e macht krijt detselde lok, sa ’s de Noailly it hjar mei in fyn gnyske fol satire sei.

En fierder en fierder ried se foart, fen Ljouwert ôf en alles dêrre en einliks wie der neat mear fen de sted to sjen.

It lot bigoan, de nuvere krinkel yn hjar libben wer yn in effene klearte fen in nij tal fredige dagen gled to striken.

Tsjin de joun kamen se yn Wyckel oan en hja wie der bliid ta, it wite âlde slot yn syn beammen to sjen, hwer se nou in set wenje scoe en de geur fen ’e bosken to rûken, hwer se as in loslitten fûgeltsje tier en sounens fine scoe.

Sa gyng it moaije, âlde foarby, suchte Falentijn, do-t Jehannes him dy joune de ontmoeting mei Anne fortelde. Ryklef foart en Regnerus en syn Hanne foart en nou Anne wer, krekt as spielde in frjemde weach se foart nei in frjemde igge en min seach se licht noait wer. Hy waerde âld en om him hinne bigoan him in nije wrâld kenber to meitsjen, dy fen de jongerein en hy hie der bihoef oan, om yn in hoekje by ’t fjûr sitten to gean en syn Bibel op to slaen en der syn treast út op to dippen as in reisger yn ’e woestenije it heldere libbenswetter út it djippe saed. Mocht den ek de hiele wrâld om him en yn him foroarje, Hy, de ûnwankelbare, dy-t de wrâld grounfêste hat en de séën bynt yn ’e sterke bânnen fen ebbe en floed, hâldt stân, hwet der ek foroaret ef fornietige wirdt troch de skûrwyn fen ’e tiiden. En it ferske fen Jan Luijken skeat him yn ’t sin en hy sei it lûd-op sa for him sels:

—Ach neen! ach neen! alwetend God en Heere,
Uw Majesteit is niet so wijd en veere,
En of de mensch een worm op aarde sij,
Toch woont Gij hem gelijk een Vader bij....

—Dies sijt Gij ons een allergoedste Vader,
So iemand na, Gij sijt ons noch al nader,
So leert ons dan steeds wand’len in het licht,
Als kind’ren voor hun’s Vaders aangezicht.

De doar gyng op en de feint brocht him in brief op it earbiedich tarikt bledtsje. Falentijn biseach him ris.... it hânskrift like him onbikend.... it wapen op ’e lakken fen ’t selde. Hy draeide him om en om, biseach him noch ris en snie him do stadich op mei syn pinneforsnijersmeske.

En hy lies. It wie in brief fen Porter, hússittend egener fen ’e „Spuitende Wallefis” yn ’e sted fen Harns en hy skreau wer, koart en bondich út namme fen syn Souverein, lyk as ’r ek ienkear skreauwn hie oan jonker Ryklef Ripperda. It diich Falentijn neat gjin nij, det ’r skreau en likemin harke ’r raer op, oer hwet ’r skreau. It wierne mar in wirdmennich, hy brûkte nin omhael fen wirden. Op oanstean fen syn Souverein en ’e Prins fen Oranje scoe der yetteris hwet weage wirde en ho-t de Friezen der yn ’t jildlike ûnder stean scoene, der winske hy útslútsel oer to habben.

Falentijn stoarre der hwet op om, skodholle ris en lei de piip del. Hy liet alles noch ris yn him omgean, hwet for ûnk dizze forfleine jierren net oer Fryslân brocht hiene, jammer en ellinde, folle en net genôch. En alles om ’e nocht. Ingelân mocht him warre for de Prins, safolle as ’t koe.... hy hie der al gignút fen heard fen in forboun fen ’e keizer fen Ruslân, de kening fen Ingelân en ’e Oranjepartij, om de Frânsken yetteris yn iepen tournooi oan to fallen, hy leauwde optheden net mear oan in goed ein.

In deimennich hâldde ’r it noch yn birie for himsels, do stjûrde ’r it brief troch Jan fen Proaijen op ’t hynsder húske bylâns by Foppe Lieûwes, Bindert Japiks Cloosterman en de jonker fen Scheltinga fen Stynsgea, sahwet de foarmannen noudistiids fen ’e Oranjeljue. Fierder gyng ’r nei Collum nei de Wendt en Eskes en sa oer Aenjum nei Dockum en kaem lang om let mei in goed fjirtsjin dagen him wer yn hânnen, biselskippe fen in great pak oare brieven. In moai boadskip brochten de brieven net, allegear wierne se der tsjin, allinne Eiso de Wendt wie der foar. Hy wie de alderienichste, de oaren krolden der allegear foar om. En Porter krige syn brief wer mei nul op ’t rekest. Hy glimke in bytsje.... in frjemd glimke en seach ris oer ’e sé. Der fierôf Ingelân, syn heitelân.... it sterke, ienriedige, rike Ingelân, der noch noait ien it tsjin hâlde kind hie op den duer. Scoe it nou for ’t earst krimp jaen moatte tsjin in soadtsje Frânsken, in hantsjefol goddeleazen ûnder ’t bifel fen in jonge Corsicaen? Wer krolde in fyn glimke syn mûle. Né, Ingelân scoe it nea sitte litte, al moast it ek noch jierren wachtsje, om de nekslach jaen to kinnen. Ingelân koe wachtsje en hy, Porter koe it ek. En hy joech him del yn syn briedstoel en seach ta ’t finster út en formakke him mei ’t gefar en gedobber fen ’e allerhânne soarte fen skippen op it blaugriene, mar efkes sykheljende wetter. It wie sa ’n fredich tafriel, dizze bleke hjerstsinne oer dit stille blauwe wetter, de dei syn heftigste hertstochten liken der wol op foart to driûwen en to stjerren yn dy frjemde sinne hjar gloed.... koe ’t bistean, det op sa ’n ljeaflike joun wer dagen folgje scoene fen razene stoarms en bolderjende weagen, dy-t tsjin de sarkene havenskoeijing opfleagen as tigers, de wrede wietige klauwen rekt ta roof?

Koe ’t bistean?

It waerde wer in slimme winter, ier en betiid bigoan it to friezen en dertroch waerde der neat fortsjinne. Algedurich kaem der ris in pak snie en den frear it wer mei in stive Eastewyn en in glesheldere loft. As ’t waer net al to onlijich wie, kuieren Falentijn en minhear Baerdt deis it bolwirk in slach yn ’t roun, hielendal dûknekkich yn ’e dikke buffels en de waerme mûtsen mei earlapkes djip yn ’e eagen. It stille wite fjild yn syn winterpracht bitsjoende hjar âlde eagen en hja fielden eat fen syn frede yn hjar herten nei. Sims stiene se yn ’e smoute fen in beamwâl by de brede banen fen ’e stedsgreft to sjen, hwer it jongfolk baentsjeried en syn wille hie en hwer de jonge ljeafde as in lytse skelm twisken troch teante en tige warber wie, om herten yn swiete prip to reitsjen. Foar in jier ef fjouwer, fiif rieden sa hjar eigen bern hjir ek noch om, tocht Falentijn, nou wierne se al hússittend en taelden net mear nei dit formaek. Al wer nei fiif jier in nije jeugd, dy-t om it lok hinne stie to biddeljen as in kloftsje bern om in riken jower. Ljeave heldere eagen, reade mûltsjes, kante mûtele lea ûnder ’e naumillige spinserkes en ’e wiide omslagdoeken, wer it nije geslacht, dreauwn fen ’e hetsige polsslach fen natuer oeral en heftich, taelend noait nei stilsit ef rêst! Hird, hird gyngen de geslachten foart yn hoarten en amerijen, hwet toarre bledden op in geande stream.

En hy wie der bliid ta, syn jonges troud to witten, foaral André, syn jongste. Al waerden de tiiden nou ek noch sa binaud, hy scoe noait de wapens hoege to dragen, in troud man en in ienichst soan bleau altyd frij. Det wie ek sa ’s it hearde, dy twa der hearde it gesach ôf to bliûwen, as skoarjende pylders fen maetskippij en femylje wierne se. En Jehannes as doctor stie fensels boppe alle partijen en boppe alle wet, as ’t moast al wêze, det hy him frijwillich oanbea. Om sokke dingen tochte ’r, as ’r der fen lies, ho ’t der in jonge oerste yn Frankryk opstien wie, in hjitholligen jongkearel fol fjûr en strydwilligheit en ho-t dy nou mei in great leger nei Egypten ta scoe. En Frankryk en Hollân roanen nou togearre yn ien stokramt.... as ’t knypte scoe ’t Hollânske hynsder fen it bluisterige Frânske wol ris nei in kant ta lutsen wirde kinne, hwer hy net folle sin oan hie om to kommen. O det ongelokkige forboun mei dy staet fen moard en fordjer, det geheul mei dy godleazen!

De joune ûnderstie hy Jehannes der al ris oer, hwet der him fen tochte, om it los jild safolle mûchlik yn fêst goed to bilizzen, hwent it like him ta, rare tiiden stiene hjar to wachtsjen. Foppe-om hie him skreauwn, hy woe ’t jild opbringe, it lei ré yn ’t kammenet en licht kaem hy der sels wol ris mei oer iis om Sint Steffen hinne en den mei-ien ris to frjeonsprekken en to kâltsjen oer ’t ien en ’t oar. Det stie hjar allegear wakker oan, Foppe-om syn komste wie sa ’n soarte fen settefortút en der wie sont de Collumer dagen in bân lei twisken alle Oranjeljue, hwerearne den ek yn Fryslân en om mear as ien ding ware dizze tatynge him tige yn ’e kaert, hy hie Foppe Lieûwes weromskreauwn, hy moast it der den ek perfoarst fen nimme en in nacht twa útfenhûs komme en as hy der sin oan hie, mocht hy in goefrjeon meinimme, mar ien, dy-t swije koe, hwent der koene wol ris saken forhânnele wirde, net bistimd for allemans earen.

Foppe-om siet yn ’e hoek by ’t fjûr to foekebreidzjen, de wintersinne skynde him op ’e rêch en in gleon kopkefol kofje lokke swietgeurich foar him, do seach ’r de postloper oankommen, hok in seldsumheit! en dy hâldde al fen fierrens it brief yn ’e hichte. Der wie hy wakker mei op ’t snjit, dizze noeging. Hy waerde âld en krebintich, mar al waerden de knibbels ek sa stram as de forruste knieren fen in âld doar, dit foel der yn as in stik bûter yn ’e brij. In bult freugden hie syn libben oars net sa daegliks wei. Sneins fensels nei tsjerke en hjertsmis en maitiids nei de fémerken en sims ris to jimmetiten nei Wolmoet en dy’s, der bleau it ek al by. Ienris yn syn libben hie ’r to Grins west en twa kear nei Roanster marke yn syn jonge jierren en ienris nei ’t Ammelân om in fôle, der syn hynsders nou noch moai nei útskaeiden. Det hiene de feestdagen fen syn libben west.

Hy helle de âlde merje de oare deis fen ’e stâl en ried der op nei Bouwekleaster ta, kipe oan by Roanes en Wolmoet en de poppe en gyng do nei Wytse Binderts en brocht him ’t boadskip fen Falentijn’s oer en sei, det wie nou krekt hwet for him, hy moast mei. En hy moast it dicht, det ’r makke hie for it nije jier fen 1798, en der Wolmoet wakker fen opdien hie, meinimme, den koe hy det by minhear Falentijn’s ek ris foarlêze. Nou, der woe Wytse it ear ek wol nei hingje litte en Sint Steffensmoarn scoe den de reis mar oangean, waerde ornearre. Krysttiid hie ’r ek al in útsje, den moast ’r nei Optwizel, nei Teatske Meinses,^[2] pleage syn mem him en Foppe Lieûwes glimke en tochte om Wolmoet en neamde Optwizel smoutwei in boaskersdoarp en net sunich ek. En Wytse glimke ek, de jonge skalk boarte yn syn moaije greate blauwe eagen.

[2] Wytse B. Cloosterman troude Teatske Meinses Sytsma fen Optwizel de 8e fen Augustusmoanne 1802. It houlik waerde ynseine yn ’e tsjerke fen Optwizel troch doomné Snethlage fen Aldwâld.

De bakker rearde syn moal en sjerp en makke de Sinterklazepoppen ré, de pipenuten rûggelen by tsjienen fen pounen yn ’e greate trompen en kamen der by duitefollen wer út, de earme jonges koften in stûrts readstiennen potsje, in bargeblaes der oer spand en in stokje der yn en dy gyngen mei de rommelpot om en songene earmhertich fen:

„Rommelpot, rommelpot, rommelpotterij,
Jow my twa duiten, den gien ik foarby.”

Jouns yn ’e greate húshâldings spilen se op ’t goezzebrief, sieten yn ’e put, yn ’e doalhôf ef kamen o mieri! sims op de dead tolânne ef dominearen om in dûbbelstûr mei in foarsje, as wie ’t om in kaptael en sa gyng de tiid al trêdzjende wei as in âld sleauwkert fen de lette hjerst nei de winter ta. ’t Bigoan to friezen en Sint Steffensdei frear it noch sa, det der skeaten balken ûnder it iis en it fjild lei der wyt en iensum foar ûnder de helderblauwe froastloft. Dy deis lieten se hjar togearre to Eastemar by de Wâl delglide en setten ta op de greate sted fen Ljouwert. Wytse lei op, Foppe-om hie ’t maklik yn ’e lijte fen syn brede, jonge rêch. By sa ’n wetterharbargje stieken se oan en preauwne boerekofje út glêzene kopkes, skoan gûd, mar djûr as medecyn en om iterstiid hinne klauwden se by ’t hinnebrechje by de Túnsterpoarte op en setten de stap derûnder nei minhear Falentijn’s ta.

It wie in bliid weromsjen dêrre, al bigrutte it hjar tige om ’e Ripperda’s, hwaens hûs forbâlle wie en dy-t nou fier fen ’t biwende steed omdoarmen, d’âldste út leed om syn wiif en de jongste út leed om syn lân. It lei syn skaed oer ’e wille, om hjir ris to wêzen, ris yn ’e greate sted omsneupe to kinnen as in bern yn in frjemd boartershûs, de frânske hege oome’s ris fen tichteby bisjen to kinnen, by de boekforkeaper oan to gean for in moai nij boek en der o argewaesje, berneheiligen to finen mei frânske opskriften en ferskes, it hûs fen ’e Fraternité foarby to kuierjen en de middeis nei de tsjerke, hwer de moaije stiennen fen ’e prinselike grêven tosplintere delkletst leine yn in hoeke en de grêven sels rûchwei sljuchte wierne en folkwakt mei stiengrús en greate kluten klaei. It biente en de kisten, fen dy hjir ienkear rêst hiene yn ’e feilige Fryske groun? hwer wierne se? Falentijn en Foppe Lieûwes mei Wytse Binderts stiene der stil by to sjen.... it moed waerde hjar fol. Hja swijden.—

En de joune kaem doctor Falentijn en bleau ek en siet mei yn ’t foarmidden, nei ’t hy earst syn lytse jonge nacht sei hie en hie syn aerdigheit oan ’e prachtige, âlde kop fen Foppe Lieûwes, it type fen in nommele Fries, helder fen forstân, sierd fen deugd en in adeldom sûnder adelbrief. En hy forlustige him oan syn jonge, soune biselskipper, alles noch fjûr en wille en bigear, wylt de oare al lang dizze onrêst omset hie as in oertalligens, dy-t gjin nut mear hat yn ’e kalme klearte fen in bisonkene âlderdom, sûnder se nei to treuren. En hja sieten allegear mei inoar, hwent minhear Baerdt en minhear Hopperus kamen ek noch, yn it seal en de greate kjersekroan dy barnde en liet hjar ljocht skine op it prachtige skilderij fen Jan fen Goijen en it goudlearene bihang en de stoellen mei hege, útsniene beklingen en it sulveren thébled, der de sealjemôlke yn fynpesleinene reaukes stie to geurjen, det it roek der fen troch de hiele keamer en der soezen en spritskoekjes by, suver swiet sân twisken de tosken,—it waerde me in hearegastmiel.

Foppe-om, op ’t Wytfean net wend oan sa ’n rykdom, seach him de eagen hast út ’e holle, Wytse, faken de gast by de fen Scheltinga’s en fen Boelen’s to Stynsgea, foun der neat gjin niget mear oan en do-t se him forsochten, it Nijjiersdicht, fen him sels makke, ris foar to lêzen, rekke hy der alhielendal net fen oerstjûr en sette stadich yn mei syn jong, bronzen lûd:^[3]

[3] Origineel, eigendom fen it efterbernsbern Simke Kloosterman.

Nieuwjaarswens over ’t jaar 1798.

Eeuwig Weesen aller Weesen
O! onsterflijke Opperheer!
Zo veel jaren zijn verschenen,
En die tijd die komt niet weer.
Daar wij schrijven seevtien Hondert,
Negenmaal tien en acht nog klaar,
Nog Drie dan is de Eeuw weer vol,
Maar hoevelen zullen daar,
Deze tijd niet half beleven
Want dese aarde is wankelbaar,
Die so voorbij gaat sweeven,
In stroom van ongeregtigheid,
Dat moeten wij bekennen—
Vliegt snel na d’Eeuwigheid.
Waar zullen wij ons henen wennen?
Komt dan menschen al te zaam,
Waak op in ’t Nieuwe Jaar,
Om ’s Scheppers grooten Naam
Te loven met malkaar.
Komt hier gij jong en oud,
Komt Allen tot den Heer,
En wie het regt beschouwt,
Die werpt zich voor Hem neer,
En wil niet meer des weerelds zijn,
Want dit verganklijk leeven,
Baart niets dan smert en pijn.
Wij zijn alweer een Jaar ten Ende,
Met droefheid en geween,
En alles vol Ellende,
Zoo vliên de jaren heen.
Wat zijn in dit vervlogen Jaar,
Niet al hier weggerukt,
De eene hier en d’ander daar,
Zo heeft het ons gelukt,
Om toch dit Nieuwe Jaar,
Dat God ons heeft geschonken
Te zien na Kersttijd klaar.—
Zo wensch ik, dat Uw hert,
Den Heere moog’ behagen,
De Heere doet zijn wil,
Dat stelt Hij ons te voren,
De zaak is waarlijk zoo.
Men komt het wel te hooren,
Ja hooren niet alleen,
Men ziet het met ’t gezicht,
God toont so menigmaal,
Bij duister en bij licht,
Dat licht, dat schoone licht,
Dat lieflijk is ’t aanschouwen,
O! mogt het stralen in ’t gezicht,
Van allen, die ’t betrouwen.
Opdat een stroom van goedigheid,
Met d’intree van dit Nieuwe Jaar,
Mocht weesen in ons Land,
En ook U dierbaar rijk verbreid,
Tot nut van kerk en stand.
En dat het algemeen
Tot nut van alle vromen
Uw Evangeliewoord
Op kandelaars mogt komen!
En dat Uw Lof alom,
Nog eenmaal word’ gehoord
Ver onder ’t heidendom,
Het goddelijke Woord!
En dat wij al te zaam,
En yder op zig zelven,
Eens denken regt bekwaam,
Dat onze Levenstijd,
Ook eenmaal zal ophouden;
Misschien is ’t laatste jaar,
Dat wij op Aarde zijn,
Te leven met malkaar,
Hier in veel druk en pijn.
Den Psalm van Negentig,
Die wijst ons klaarlijk aan,
Daar kunnen wij ’t in zien,
Hoe het met ons moet gaan.
Slechts tienmaal zeven jaar,
Of tachtig dan ten hoogsten....
Het einde dan van Dien,
Wordt moeite en verdriet,
Gelijk men komt te zien.
En hoe het ook geschiedt,
Al zijn wij Jong en Sterk,
De Dood die velt ons neer,
Al na Gods weg en werk
En Zijn Voorzienigheid,
Zo leven wij niet meer.
De Heere houdt Zijn weg,
Hij doet, wat Hem behaagt,
En ’t hoge Heemel Choor
Al na Zijn wijsen Raad;
Die ons het Leven geeft,
Die ons nog alles schenkt,
—Zelfs kleinste Creatuur dat leeft—
Nog om ons allen denkt
Mogten wij in Zijn Voorzienigheid,
Dan tellen onse Jaaren,
Met een opregt en wijs beleid,
Wat ons al is ervaren,
En dat wij onse Levenstijd,
Dan kostlijk mogen agten,
Ons harte daarin zijn verblijd,
De ware wijsheid te betrachten.
Schoon wij dit Jaar beginnen,
Om met malkandren te Leven,
Maar velen zal het niet gelingen,
De Dood zal hun doen sneven.
Daar ligt het broze Lichaam dan,
Dat d’ Aarde heeft bewandeld,
’t Zij dan voor God bekwaam
Of ongeregtlijk handeld’,
De ziele is dan niet meer op Aarde,
Maar is bij God den Heer
En is in groote waarde,
Of stort ten Afgrond neer.
O mogt dan ijder Een
Steeds bidden ende waken,
Om nu voortaan dan heen
Tot Christus te genaken.
Om nu van stonden aan,
Met alle vuile zonden,
Tot Christus heen te gaan,
Om in zijn Dierbre wonden,
Gezuiverd door Zijn bloed,
Geheiligd door Zijn lijden
—Door dit Zijn dierbaarst Goed,—
Ons van de straf bevrijden.
O! komt dan al tot Hem,
Bid Hem ootmoedig aan,
Doe ’t in Geloof en Liefde,
Dán laat Hij niemand staan,
Bid dan in Vader, Heil’ge Geest en Soon,
Drieëenig God, ootmoedig aan,
Gelijk Hij ons ook heeft geboôn,
Zo zal de zonde van ons gaan,
En maken ons bevrijd.
Dan zal Hij ons opnemen,
In Zijne heerlijkheid,
Om voor Zijn troon te sweeven,
En eeuwiglijk te Leven.

Einde.

Gerijmt door Wytse Binderts Cloosterman in ’t Clooster. (Bouweklooster) Wintermaand van 1797.

It jonge lûd swijde. Der foel in wolfoldiene stiltme yn ’e greate keamer. Falentijn nikte byfallich, mefrou Falentijn siet foar hjar út to sjen en tochte oer ’e wirden fen it dicht nei. Der kaem hjar safolle yn ’t sin, hwet de giene jierren meinaem hiene, Doedte.... en mefrou Ripperda.

„Det ’s in goed stik wirk, jonge frjeon,” sei Falentijn einliks, „en goed skreauwn ek,” en hy biseach keurjende wei de greate kapitalen, hwer it mei opsierd wie en it moaije, dúdlike skrift. „Leare jimm’ soks der yn Bouwekleaster?” pinfiske ’r hwette ongelovich.

„Master hat it ús leard,” andere Wytse biskieden. „Dy docht det alles sa moai en kinstich, der is de ein fen wei. Hy kin ek skilderwirk meitsje op glês en soks en de Hamsters binn’ sa greatsk op him, der ’s gjin fornimstiger en snoader man yn hiele Fryslân as master, sizze hja.”

Troch ’t neamen fen ’e Ham kamen hja op ’e tekst fen ’e reboelje yn ’e tsjerke dêrre en hja fregen doctor Falentijn, as hy noch wol ris hearde fen master Marten Joukes fen Driesum. Dy siet noch altyd yn ’e finzenis, fen slimme koartsen pleage, der wol gjin forwin op wêze scoe—krigen se ta biskie. En Falentijn bigoan to fortellen, ho-t se tsjinwirdich dwaende wierne op oanstean fen fen Rhé noch, de ljue, dy ’t oan roer west hiene^[4] ef riedsman ef rjuchter yn Fryslân om 1787 hinne, to biboeten omt se de patriotten fen dodestiids sokke swiere straffen oplein hiene. En hja fregen mar efkes as pynstillingkje hjirfoar de som fen fl. 700.000. It wie der raer oan wei gien, do-t dit yn ’e lêste Nationale Forgearringe op ’t rabat kaem wie, fen Beijma hie der fensels lyk foar west en inkelde oaren, dy-t ek graech út in oar syn pong stielen, ek, mar Schimmelpenninck, de foarsitter en in bult mei him, der fûl tsjin. Hy neamde it selst in polityke foroardéling, sûnder yen forwarre to kinnen, ja, hy hie it optlêst in polityke roof neamd. Op eigen manne boete hiene de Ljouwters it der oars al op weage en stjûre ien al ris in doarwaerder mei ’t bifel om to biteljen, mar dy, ek net mak, sei, hja koene desnoads de boel wol opskriûwe—hy bitelle net earder, as it moast fen de Nationale Forgearringe bikreftige wêze. In Frysk bistjûr bistie nou net mear.... it hiele lân hie nou der oer as bistjûr to sizzen. It wie nou optheden stilsit, Falentijn tochte, it scoe wol yn ’e dôfpot reitsje. En einliks fortelde ’r fen fen Rhé, ho-t dy sont fen ’t hjerst gjin bern mear hie....

[4] In forwarskrift der tsjin waerd’ stjûrd oan ’e Nat. Forgearringe en wie ûnderteikene fen: f. Burmania, f. Scheltinga, D. B. f. Haersma, D. f. Haersma, Bergsma, f. Sminia, f. Sloterdijck, H. L. f. Haersma, D. J. A. f. Sytzama, Basseleur, Camstra thoe Schwarzenberg en Hohenlansberg, f. Burmania Rengers, Lycklama à Nijeholt, F. J. J. f. Eijsinga, en fen Andringa de Kempenaer.

Pronica hjar heldere eagen, ûnder de swiere eachsbrauwen suver stjerren gyngen nei Jehannes, do-t se der fen bigoanen to praten en hjar memmige tinsen omfiemen yn in tel twa hiel de lytse wrâld fen hjar ljeaven en do festige se hjar eagen op de jonge frjeon fen hjar man, de soan fen ien fen de fûlste fjuchters for Oranje.

Hjir siet ’r.... en thús wierne der noch fiif en selst gjin hier wie him noch syn heit en broer krinkt yn ’e reboelje foar Dockum. En Poppéus.... dy wie pakt fen it needlot, dy moast weiwirde, suver as in flokje skûm op in wiide sé.

Hja waerde efkes rillerich yn hjar waerme smûke keamer, krekt as ware der in fortuteaze geest om hjar hinne.

Sa smûk kâltsjende wei kamen se ek oer de jonker to praet en winsken him allegear tichteby en yn dit hjar rountsje. Hwer scoe ’r tahâlde? Hja wisten fen yn Ingelân, de doctor krige sa nou en den noch ris tynge. En Foppe-om seach him noch oankommen dy moarne fen syn flucht op ’e moaije fos en by him in ûntwyk siikjen.... hy seach him wer yn ’e top fen gloarje as foarman op reis nei Dockum ta en hy seach him noch ris, ho-t hy ien fen de deaden sêft mei optilde en op ’e boerewein lei, om nei hûs brocht to wirden. Hy hie him net mear bidimme kind en de triennen wierne him út ’e eagen dript. En biskamme ’r him net oer....

En út ’e folheit fen syn hert bigoan er oer de Dockumer dagen to praten en syn taharkers harken, as naem ’r se yn in bân fen sielemienskip finzen, sa innich, det se it mei bilibben.... it felle forweech fen dy dei syn tragyk lieten se as in skûrwyn oan hjar foarbystrûze.

„Sokken fen it âlde laech hat Fryslân yette brek en dy swerve yn ’e frjemdte”, sei Foppe Lieûwes ta einbislút, noch de flikkering fen opwining oer dit alles, ienris oanskôge, yn ’e âlde skrandere eagen.

„En dochs scil der in dei komme, Foppe”, sei Falentijn, „det se wer by honk brocht wirde. Hja scill’ werom komme, as it Ien syn tiid is. Dy is machtiger as allegearre. Hy jowt biproeving en útkomst beide.”

„Jawisse det”, sei dy der oerhinne. It klonk as in bifestiging.

Wie hy yn syn eigen libben ek net oer klingen en delten gien, yn djippe ôfgrounen tûmmele, hwer in tsjelk fol alsem op him wachte, twingerich om dronken to wirden oan ’e boom ta, by rotsige klingen opjage, in geweldige swypker efter him en foar him neat as bittere iensumheit en need oan ’s herten djipste groun ta.... Ja, in christen syn reize gyng biswierlike wegen lâns.... Och, as ’t yn de ein den dochs noch mar frede wirde mochte en in forgéving fen alle soune en skild yn Christus syn bloed, den wie in minske syn libben—oars neat as ’t geskimk fen in lyts bang fûgeltsje oer it brede, brede wetter fen ieuwen en wrâlden—dochs noch yn al syn lytsichheit in ôfskading fen de ivichheit.

Hy wie mar in earm en lyts man en wist him doch ryk en nei bisibbe oan Falentijn’s folk, al wie ’t den ek net sasear yn ’t stoffelike as wol yn ’t geestelike, hwer it gjin earm en ryk jowt, allinne mar bern fen ien makelij.

Falentijn diich halen oan ’e piip, de wolkens reek stouden dernei en de oaren spilen ek net swak by. In set stoarren se yn ’t fjûr en eagen de fjûrtongkjes nei, dy-t by de izeren plaet opslikken en den wer ynkrompen ta in neasich flamke, as rôp de húsgeest fen ’e hird se wer yn syn forskûl, do sei Falentijn stadich: „Der wirdt fen gnute.... it meij einliks noch gjin wird ha, det it regear wol somliken fen ’e âlde reginten weromroppe en jowe se de âlde posjes wer. Binn’ hja der net mear, den de bern. It possenaesje fen ’e jacobijn, fen ’t strang regear, is útspile. Hja ha hjar eigen stâl forbûke. Wrede hearen, koarte regearen.... En as de sabel hjar wirk dien hat, komt altyd de chirurgijn en dy bringt salve en smarseltsjes, om de boel wer hiel to krijen. Hwet seistû, Jehannes?”

Dy glimke.... as sinneskyn gyng ’t oer ’t earnstige, brune antlit. „Heit hat gelyk, sa is ’t. Better noch scoe ’t wêze, as der nea sabele waerd’. De knibbel op ’t boarst fen ’e ûnderlizzende partij is altyd gefaerlik. Der kin ris in tiid komme, det de tramtearre, dy-t him net forwarre kin, wer sterk wirdt en den.... as ’r syn maten ropt.... den....”

Hja wierne allegear stil.

„Den tosplintert Europa yn in wrâldoarloch.”

„Jehannes!” rôp mefrou Falentijn en seach kjel nei hjar soan, „’t is krekt, as dochst’ in profecy.”

„Ik fiel it sa, Mem”, sei hy ienfâldich en hie syn kleare, skerpe eagen fêst op hjar. Do gyng hy der stil út. Hy hearde syn lytse jonge yn ’e sydkeamer kriten....

De oare moarne kuiere minhear Falentijn mei syn bisite de Bier-Kelders op en del yn ’e hearlike wintersinne, do gyngen se nei doctor Falentijn ta ûnder de Nije Toer, hwer ’r yn dy greate rûmte syn snijkeamer hie om de oansteande plattelânshjilmasters to learen en hja biseagen der allerlei nuverheden op sterkwetter, greate slangen en skorpioenen en lytse bern en geramten en moaije frjemde flinters en yn in lyts glêzekastje prachtige opstoppe fûgeltsjes, hwer elts fearke fen skittere as in juweeltsje. Wytse loek al ris fiis oan ’e noas, it roek der net sa botte fris, mar Foppe Lieûwes moast alles sekuer troch de greate fok bisjen en frege doctor Falentijn hast de earen fen de holle. En do gyngen se fjouwersum nei minhear Baerdt to kofjedrinken. En der hearden se wûnder nijs.

Hy wist nammentlik to fortellen, Ingelân^[5] wie fen doel, yntkoart de Bataefske republyk oan to fallen, as ’t moast lykme allinne, as Ruslân him yn ’e steek liet, alhowol, det scoe ’t wol net, hwent Ruslân, dy rûchfellige wolf, liet it ek net gau sitte.

[5] Dit plan’ is trochset en it gefolch wie de slach by Bergen yn Noard-Hollân. De Ingelsken en de Russen waerden der forslein yn 1799.

„So, so”, sei Falentijn. „Dos Porter syn plan is noch net dea.”

„Och hea, ha jou det ea tocht”, rôp Baerdt. „Ingelân hâldt oan, dy hat tiid, ien, fiif ef tsjien jier wol, ast wêze moat. En ús lântsje komt den to sitten as twisken twa fjurren yn ’e yeske, det scill’ jimm’ sjen.”

„Lântsje?” hune Foppe Lieûwes stadich. „Der bistiet gjin Fryslân mear, gjin lântsje, in provinzje is ’t, hwer wy fen prate.”

Sá foel it greate skaed fen dit leed selst oer it nochlikst petear fen dizze mannen, oan lân en Oranje biknotte as de ranke oan ’e wynstôk, tin en tear en dochs yn sa ’n hâldfêstich forgroei, det neat op ierde dy twa wer út inoar skûrre koe.

De middei’s om twäen hinne brocht Falentijn hjar wer nei de Túnsterpoarte. De reis nei hûs scoe wer oangean.... It waer wie stil. Der loek in bilutsenheit oer ’e loft, in sulveren gaes, hwet biskûmme fen wyt. De sinne skynde der efter en hie eat fen de bliide, teare laeits fen in bern efter in spegelige rút, hwer syn mûlewasemke op stiet to pereljen. Wyn wie der net folle, de wimpelkes fen ’e fêstfêrzen skippen yn ’e stedsgreft roerden hjar net en de reek út de foarûnders stie as in plûmke út. In séfûgel fleach yn moaije slingerbôgen boppe de skippen, in hin op in heechladen turfskip keakele maitiidseftich. Foppe Lieûwes seach det út en sa it Súd yn oer ’e greft de kant út nei de Hôven. Der efter dy hege beammen groune de loft, stie as in rjuchtlutsene streek in tsjustere wolkenbank djip oan de einder. Wreed like hja der to wachtsjen, krekt sa lang, as it hjar tiid wirde scoe. Den scoene wyt en swart wer fechte, ljocht en skaed, krekt as oeral en jimmer yn ’e wrâld. En wer scoe ien it winne. Hokker, ja hokker den dochs....?

Wytse lei wer op en Foppe-om hekke oan. It gyng mei staesje op hûs ta.

Falentijn seach se swaeijen en syn siel fol goede ljeave tinsen biselskippe hjar wegen. By in bochte yn ’e feart bleauwne se efkes stean en seagen noch ris om, Foppe wieûwde mei de hân en Wytse swaeide de mûts. Syn donker hier glimde, as wie ’t roetswart. Do forswolge de wiide fierte se yn ien slok.

Foppe Lieûwes en hy wierne âld, scoene se inoar ea weromsjen? tocht ’r. Eltse winter stjerre der âlde beammen yn ’e bosk, oan eltse stamme leit de bile ré, mar hokker as de earste wêze scil, is gjin minske wysheit jown to witten.

En yn ’t nei hûs gean dizze stille wintermiddei waerde dit him ynjown as in hertsbigearte: det hja allebeide noch ris sjen mochten, ho-t de Nijjiersmoarn fen in jubeljier de fryske loften roazeread poarperje mochte, in jubeljier det Fryslân frijheit út syn slavernij, regear fen eigen folts en wer in Oranje op ’e troan bringe scoe! Den scoe hy him yn frede deljaen kinne en syn siele hjar stil flije nei de Heare syn wil.... in bern nei Heite wiis bistel.