II.
De weagen skûmmen wreed oer ’e lege lânnen om Tyttsjerk hinne. ’t Wie der in onlân fol sompen en gatten, hwer de reiddomp húsmanne en sims sa kleije koe yn syn ienlikheit, hwer simmers de markollen by mennichten nesselen en yn ’e foarwinter greate kloften wylde swânnen delstrieken. By tiden stoude it ûnstjûre wetter selst oer ’e âlde Swartewei hinne, de ienichste forbining fen it noardelik diel fen Fryslân mei syn haedstêd Ljouwert en fordústreweare alles, hwet him yn ’e wei stie.
Nei in hjitte simmer, dy-t de klaeidiken en teffens rydwegen, sa hird makke hie as in telleflier, ploeid fen greate barsten, stoarmen nou Rispmoanne syn stjelprige reinfleagen oer ’t fen simmerdroechte teistere gea. Alles hie wer tier—de beammen skodden de moude fen ’e bledden, it nijgêrs fen ’e greiden griene op en de bisten sochten wer tier de fynste gêrssprútsjes út ’e sleatswallen ef stiene loai op in oerjierrige modderbult to eagjen nei in boartlik skipperskefferke, det in keppeltsje wylde einen opjage út hjar forskûl.
For de hegere wâldlânnen mocht it bêst waer hjitte, for de legere kriten wie ’t in bisiking. It fé moast mei in boat út it wiete lân opfandele wirde, dammen en polderdykjes sloegen wei en it wirk, der de ljue hjar tosimmer sa op biflitige hiene, waerde yn ien amerij fornield troch it bolstjûrige bûtewetter, det de Súdwestewyn djip yn Fryslân opjage.
Der loeken tearen yn in bulte foarhollen.... ho scoe ’t fen ’t winter komme moatte? It foer krap, de tiden min, hwer moast de hier weikomme, in grouwe acht goune de pounsmiet! en de lêsten! de hiele santepetryk fen floreenlêsten en doarpslêsten en ’t reëel ef de reëele 100ste penning, letter neamd personeele lêsten en de dykslêsten! Meitsje mar ris in fûst, ast gjin hân hast! Mennichien hie in swiere mûts op, as ’r om de takomst tochte en foar eagen seach, ho fûl as de greatste fijan fen Fryslân wer taknypte, der hwer hy foet krije koe.
Sa gyng ’t in kloftsje Wâldtsjers ek, dy-t yn ’e iere moarn fen in neisimmerdei fol sinneskyn en myldens de sânpaden fen ’e Feanwâldster kant delkaem wierne, nou ’t foetpaed fen ’e greate hearrewei op Ljouwert hâlden en sa stadichoan, al kâltsjende wei ’t doel fen ’e reis, ’t Ljouwter wykmark tomjitte trapen.
It wetter woan nou net mear.... der waeide al in pear dagen in stive koelte út it Noard-Westen.... de loft, hjersthelder, wie wer sa blau det en de sinne krale eroan. Der koe noch wol ris in droech rytsje komme, sa stie ’t der krekt nei. It stof lei al tsjok op ’e manljue hjar klean, ’t bêst pylekkens buis, ’t sarsjes baeitsje ef ’t lekkens kammisoal, al nei ’t de pong it lije woe. ’t Bêste gûd, det jamk in minskelibben mei koe, paste wûndre skoan om hjar stevige, skoudrige lea, al roan der al ris in inkelen ien ûnder, dy-t hwet út ’t lead hinge fen âlderdom en mirk min ek wol oan in pear, hja wierne tominsen al mei de sinne op reis gien.
Mar de âlde skonken koene der oars wol tsjin; de measten, dy-t wol hûndertris dit paedtsje deltrape wierne, keuvelen wol oer ’e biswierlike wei fol gatten en bulten en oer ’e rimmetyk, dy-t hjar mei feninige prippen yn ’e rêchbonke stiek en hwer Ulrich jeneveroaljekoop syn smarseltsjes ek al gjin baet for joegen, mar as de jongerein him wer reisfeardich makke, de knobbelige iken stôk yn ’e hân, de brogge yn ’e bûs en it fewielen reissekje oer ’t skouder ef as Rindert Bienses, de siedkeapman, mei in stikmennich siedpûdtsjes yn ien strûp, den gaspen se de fetlearen skoen ek mar wer oan en panderen mei.
De jongerein hie de foarstap en lake nou en den ris om in snedige set; de âlderein kaem wis-wei efteroan en koarte mei earnstich petear de iensumens fen ’e wei, der hjar net in bult foarby kaem as de postwein mei de heechbiladene bywein en hwet letter op ’e moarn in lânhearre ef oare hege oome, dy-t mei eigen reau, de chaise ef de faeitonne, ek ûnderweis wie. Inkelde oaren, foetfolk lyk as hja, wierne al foar hjar út.
In moi reafallich man roan lyk-op mei Rindert Bienses, dy-t lang en licht, der oer trêdde as in lânmjitter. Syn stevige skonken, stitsen yn wrede streekhoazzen fen sels oanretten jern en lege skoen mei oeribele greate sulveren gaspen, koene skoan de stap hâlde mei syn kammeraet en hy prate as in alk oer ’e sied- en bûterprizen, dy-t noch bûtengewoane heech wierne. Gau in lêst rogge net fen 200 oan 280 goudgoune ta sims?
„Ik wit net, ast great gewin altyd wol foardiel is,” sei Rindert Bienses koel. „As ’t jild ien kant útgiet as ’t wetter fen ’e mar, den sitte oaren wer op swart sied. En ’t is altyd fet yn in oarremans skûtel, al kralet der net ien each op.”
„’t Stiet der hjir ek net sa botte bêst foar,” sei Foppe Lieûwes, syn maet nou en seach ris om him hinne, oer ’e sêft-forweegjende wetters, hwer it lege lân ûnder lei to hymjen nei loft en droechte.
„Hjir scil ’t rib heech hingje fen ’t winter,” andere Rindert Bienses. „Hwet holstallerich hea, minnernôch om de bisten de bonken brekke to litten en ’t reid tobritsen fen ’e hirde wyn. En det ’s oars sa ’n moai appeltsje for de toast. Wy scill’ der fen hearre, freez ik.”
„Nou! der scil grif klage wirde!” joech Melle Jans him yn ’t petear, wylt ’r foarheftich oan ’t tou loek, hwer in stymsk skiep oan hinge, det ’r as in sunich boerke, dy-t alles sels bikneuzele, nei ’t wykmark laette. „Mar kleij mar ris by de greate hearen, min komt mei in droech stik brea en giet wer mei honger nei hûs. Dy-t brea hat, kin ommers noch mear útsûge wirde! Wei mei sokken! Rjucht for de earmen! de fortrapen!” en hy biskreau, alhiel pûr, mei de frije hân in bôge troch de loft.
„Rjucht?” klage Foppe Lieûwes, dy-t it alhielendal net oanstie, hwet Melle Jans biriddeneare, „rjucht, hwer fynst det yet?”
„Net by de baentsjejagers, dy skarlunen, dy frette as djûre hynsders de hjouwer op, dy-t wy forbouwe! Triûw se troch ’t hinpen finster[1] sokken! Us gelikens der yn!”
[1] De galge.
Foppe Lieûwes skodholle. „Der ’s foar en nei al sa’n bult ûnthjitten en hwet ’s der fen kaem!” sei ’r.
„Forkearde ljue oan ’t stjûr,” sei Rindert Bienses wiis. „Melle-boer moat der mar ris yn.”
Dy skûrde syn lytse eagen wiid op, wakker op ’t snjit, nou-t ’r miende, det ’r help krige fen Rindert. „Jy sjogge de saek troch, man. Mar mei Foppe kin ’k gjin streek hâlde, „dy wol de stinsljue oankrûpe en ’e hege hearen.”
„Hwet scoe ik?” miende Foppe dimmen. „Ik, in boerke fen ’t Wytfean. Wist, hwer ’t ik in hekel oan ha, altyd det geraes oer rjuchten, det letter wol ris blike, ôfsettersrjuchten to wêzen. ’t Folk heart in oerman to habben, Melle jonge as elts syn eigen baes ris wie....” Noch heal oan ’t wird, bikoarte ’r him al, det ’r sa syn miening útring jown hie, hwent Melle waerde sa wyt as in doek fen lilkens en spatte op: „Dû neisaet fen in Prinsman, ik woe, det dyn earen ris bikôge waerden! det se in trijedûbbele strop for dy draeiden! Dû hearst yn Parys ûnder ’t mes,” en hy skûrde sa oan ’t tou, det it skiep rekke los en hippele nou op stive, stymske poaten foar him út. En hy liet him rinne, sa breinroer wie ’r. „Hâld op to harsenskrabjen, frjeonen,” formoanne Rindert Bienses en helle de koperen toebacksdoaze út ’e bûs. „Kom, priûw ris, Melle. „Wy moatte frede hâlde as lânsljue mei inoar en ’t is better, wy dogge hjoed allegear mar ris fornimstich neifraech nei nijs. Licht is ’t mar in los praetsje, as hjir Frânsken komme scille.”
„Hwet ha wy ek mei det Frankryk fennoaden,” sei Hindrik Piters bidaerd en telde de jonge hoantsjes noch ris wer nei, dy-t ’r hjoed as in bitûfte hinnekeapman hope to sliten yn in greateljueskoken op ’e Nijestêd ef yn ’e Tsjerkstriette! Hwet gyng ’t him oan, ef se al ef net iggewearje en fjuchtsje en deije woene! As hy himsels mar bidrippe koe mei hwet mollefangen en hinnekweken en syn moai jong wyfke mar ris in blomt cachemiren doek for hjar blanke hals forearje koe. Alhielendal neat!
Japik Japiks, ek ien fen ’t Wytfean, in deune boer, dy-t to sunich wie, om ’t reau to brûken nei stêd, joech him nou ek yn ’t petear. „Dû komste hjoed wol by de plûmker, fornim dû der ris nei,” hjitte ’r Foppe Lieûwes wiis. Dy sei earst neat en seach ris nei syn wylde einen, dy-t r yn ’e Leijen sketten hie en nou soarchsum yn in âld pypkoer mei in touwen hânsel nei de stêd ta brocht.
„Wist, hwer de Heechstriette is, Japik?” sei ’r einliks en efkes spile in gnyske om syn fynlippige mûle.
„Wis wol,” wie ’t andert.
„Der de Plôke Petrys úthinget? Gien der hinne en freegje himsels,” sei ’r koelwei. „Ik hânnelje mei him oer einfûgels en Frankryk is for my in dea ding. Derby, Berdeau is in opljeppene Frânskman en ik in stege Fries, de hotte moat de file mar net reitsje, wy koene inoar wol ris yn ’t hier omteppe.”
Japik Japiks seach sneu, hy hie ’t net stean op Foppe, dy wie sa snoad as roet en fier forneamd om syn stjerrekindige birekkens en leardens, ien, dy-t al skriûwe koe! bigryp ris oan! moaije letters mei krolders en hy, Japik Japiks, moast syn namme noch sette mei in krúske en master sette ’r den it oare by. En petretten knippe mei de skjirre koe ’r ek en det fen stikjes swart pompier.... doomné mei de bef en ’e steek, master op ’e skoenmakkersskammel en ’e plak yn ’e hân, grytmansdochter yn ’t pakje mei stroken en o grys! hysels Japik Japiks ta spot en skande op syn âld guds, dy-t him oer ’e hikke smiet dodestiids, do-t hy sa mâlle min seach en de wyn by Theunis Annes op ’e Tille sa goed smakke hie.
„Kin min saken dwaen mei dy plûmker?” frege ’r ynienen immen efter hjar. It hiele selskip seach om en bleau do efkes stean, om mei Wibe Lubberts fen ’e Twizeler tsjerkepleats[2] to fûskjen. Hy wie hjar, lykme allinne, efterop roan en nou bliid ta, det ’r frjeonen as Foppe-om en Rindert Bienses by ’t selskip foun. Hy kipte ’r him alhielendal út, in greate, steile man wie ’t en sa wyt as in wever. Praet siet ’r net folle by, in dwaender wie ’t, dy Wibe. Hjerstmis en maitiids ienkear joech hy him op in paed nei Ljouwert ta, koft, hwet ’r brek wie en markbite goed, hwer hy bilang yn stelde. Oars kaem hy net fen ’e pôle as to bern oanjaen by doomné ef nei in bigraffenis ef in inkelde kear yn ljochtmoanne waer nei ’t Wytfean ta to jounpraten by Foppe en dy’s.
[2] Tsjinwirdich fen ’e femylje L. J. Smeding.
„’k Scoe my mar net ôfjaen mei him, nou tominsen net,” sei Rindert Bienses hiel sunich tsjin him. „Min seit, hy is in bitelle oandrager fen ’t Frânsk regear en och!.... det hiele plûmkersbidriûw is mar in doekje for ’t blieden. By de hege hearen fen Ljouwert moat ’r hotus en totus wêze, wirdt der gnute. Yn ’87 is ’r hjir hingjen bleauwn, den wistû wol genôch. En as hy dyn toebacksdoaze mar sjocht, den wit hy ek genôch,” en beide tochten se om de spreuk: „Oranjen ben ik aan gehecht, Dat is mijn Heer, ik ben zijn knecht.”
It neamen fen 1787 brocht hjar dy dagen wer tobinnen en Foppe Lieûwes en Rindert Bienses eiden it noch ris wer oer: de fjuchterijen, it minmeitsjen fen ’e Prins, de ôpstân fen ’e Patriotten, dy-t de Prins forfallen forklearje lieten fen al syn rjuchten en sels op ’t stoeltsje sochten to kommen. Do hjar bilies jaen en de flucht út Frentsjer yn 1787, de haet en ’e nyd, yn Hollân útfochten mei bloed, do eangstme, do-t min hearde, kening Frederik Wilhelm II scoe der in great leger op útstjûre, om wraek to nimmen oer de minne bijegening, it wiif fen ’e erfstêdhâlder, syn sister Frederika Sofia Wilhelmina, oandien by Goejanverwelleslûs. En den de deafonnissen, dy-t der koel-wei útspritsen waerden, de forbânnings fen ljue, dy-t patriotten hjitten en der min yn in lang libben oars neat fen wiste, as det it bêste minsken west hiene en dy-t nou by tûzenen twongen waerden ef frijwillich foartgyngen for altyd. Sjoch, de skrik siet der noch genôch yn.... op dizze moaije hjerstmoarn waerden hja der yetteris stil ûnder.
Jawisse, it greate leger fen ’e kening fen Prusen wie bitard ta 22.000 man, dy trieken al ringen wer oer ’e grinzen, do ’t de patriotten bilies joegen; de Stedhâlder wie wer yn hâlders-hân en waerde wer oanhelle fen ’t selde folk, det him for in set skopt hie as in dea houn, mar sei! in hopen ljue, dy-t min graech werom ha woe, bleauwne yn ’e frjemdte en ’e skerpe angel fen ’e stille forbittering, né, dy loek min nea net út it herte.
Forstânnige ljue, s’as Foppe Lieûwes en Rindert Bienses, dy wisten it wol der hoechde net in bulte by to kommen, as de fonken glûrren wer fen nijs en as in fjûr lang smeult en it einliks nimt, den wirdt de lôge ommers geweldich.
Sa gyngen se al kâltsjende wei it âldbiwende paed. De wei waerde nou sompich, de lytse dykjes oan wearskanten koene ’t wetter hast net mear keare en de blabze spatte hjar wit ho fier by de klean op. „Dit ’s in biswierlike Ljouwter reis,” miende Rindert Bienses, wylt ’r Foppe-om efternei trêdde, it smelle kouwepaedtsje lâns, det mei takkebosken ophege wie.
„Nou, ’t is net sa slim for ien kear,” sei dy. „Mei gauens, den wirdt ’t waer minder, den is ’t reisgjen dien fensels. ’t Fé op ’e stâl, det ’s de streek troch ’t jier. Den libbet min binnedoar.”
„Ja, jou,” andere Rindert Bienses, wylt hy wer neist Foppe kaem, „jou gewin stiet net in amerij, mar mines.... kom ’k net op ’t wykmark, ho wit ik, ho-t de saken gean? En sa ’n nuvere tiid is ’t tsjinwirdich, it mark slingert hinn’ en wer as de slinger fen ’e klok. Hjoed gewin—moarn skea. En sa út en troch dy reizen nei Amsterdam mei de Limmer beurtman: ’t is in sûr fortsjinne stikje brea....” en de soarch skade as in stille gonger oer syn antlit, brún fen waer en wyn, mei opmerkelik deryn de lytse, finnige blaue eachjes fen in bitûften hânnelsman.
„Jimm’ affearen, det is noch hwet! Der sit noch sang yn,” andere Foppe Lieûwes. „Der kin min aerdichheit oan ha. Uzes giet altyd yn âlde pake stap en bidije docht it nin byt....”
„Der wirdt oars sei, jowes bidijt wol hwet,” glimke Rindert Bienses.
„Hwa hifket oarmans pong!” warde Foppe him. „As min hjerstmis yen hjouwer en rogge oan ’t mark bringt, falt it altyd ôf. En hwet sit ’r in geskrip yn, sa ’n hiele simmer lang! En den dy deune brouwers, hja tingje yen de lêste duit ôf en sjoch se ris! bin ’t gjin hearen?”
„Jildoerwinnen hoecht ek net by hûnderten to gean,” andere Rindert Bienses noch en do rekken se foar de Hoeksterpoarte by inoar wei. Allebeide wierne se wakker op hjar openst, as se ek hwet nijs wys wirde koene, mar hja hearden neat oars as in praetsje oer ’t deiske bidriûw en sims der twisken yn de hânslach fen in pear hânnelsljue, om in keap to bisegeljen ef it fûterjen fen in âld wyfke, dy hjar koerke mei aeijen al to folle yn ’e knipe rekke.
Ljouwert lei nou foar hjar as in moaije, kleurde print, yn ’e kreaze en kantige list fen syn bolwirk. It sinneljocht fen ’e kommende dei skynde op ’e hege trapgeveltsjes, opsierd mei fleurige figuerkes fen Bentheimer stien, op ’e lytse, griengruzige rútsjes, dy-t boppe de read en giel farwe lûkjes útglimken en yn ’e fierte makke de spitse Nijetoer him stadich los út ’e moarnsnevels en song mei syn spylklokjes de berte fen ’e ûren op dizze moaije dei. Yn ’e brede stêdsgreft hâldde alles yn stille feart op it hert fen ’e sted oan, it hert, det yn nea-sêdzjende bigearte altyd alweroan nij frisk bloed frege for syn hongerich, hastich droktmelibben.... fearskippen wierne it, fiskersaken, lytse roeiboatsjes en swierladene frachtpreammen fol fé, alles glûpte ûnder ’e wetterpoarte troch en wrotte kringende wei yn ’e wetterrillen fen ’e binnestêd op.
De Friezen koene greatsk op hjar haedsted wêze, in mennichte fen adelike huzen lei binnen hjar mûrren, ûnder hjar biwenners telde hja mear as ien, hwaens namme klonk as in klok en wolfeart en rykdom blonk yen tomjitte, hwer min ek seach.
Foppe Lieûwes wie mismoedich en mirk der net folle fen, hy roan yn ’e stúdzje wei de Bier-Kelders lâns nei de plûmker ta, bidrukt en it herte biswierd. Hy hie de gelegenheit to baet nimme wold en prate ûnderweis mei Rindert Bienses oer wichtiger dingen—mar Melle Jans, dy oandrager, wie hjar aloan op hakken en teannen nei en nou ’t hy him net ris útprate kind hie, biswierde alles him namstomear.
Sa ’s der by simmerdei in wolkje opkomme kin fen in hânpalm greatte en stadich, stadich groeit ta in tongerbui, dy-t de risping fen in jier en tûzenen hânnen togniddet yn syn kâlde heilfûsten, sá seach Foppe Lieûwes en in hopen wolmienenden mei him ek in wolkje stean oan ’e loftein. In wûnder wie ’t, goud ûnthjitte it for de earmen en rjucht for de fordrukten en grif draeide it wer út op skeel ûnder inoar, stryd fen man tsjin man en.... dead! O as de hertstochten ienris los fen ’t ket binne, hwer is den de sterkwillige, dy-t se wer mei izeren hân laet yn biwende paden?
’t Bisette syn boarst as in nachtmerje, hy wie bliid det ’r de Heechstriette yn gean koe en hearre it koperen boerd rinkeljen, hwer de „Plôke Petrys” op úthinge.
Allerhânne soarte fen fûgelgûd lei op ’e stiennen flier fen ’t foarhús en in opslûpen jonge siet loaiwei op in skammeltsje en treau in pûdde fol mei donzige goezzeplûm.
„Hwer ’s de baes?” frege Foppe Lieûwes moi koart. „Yn ’t efterhûs. Der ’s bisite,” gniisde de jonge. Foppe Lieûwes, opljeppen fen aerd, waerde it bloed hjit. „Wolst in lawibes ha, det de earen dy piipje?”
„Kin ik det nou helpe?” krimmeneare de jonge. „De baes hat bisite, dy ’s fen ’e moarn al ier-en-bitiid kaera mei in ekstra post. Ik sit hjir net to ligen.”
„En hwer ’s keapmanske den?”
„Ek yn ’t efterhûs,” wie ’t andert. „Gean der mar hinne, mar de âlde hat de divel yn....”
„Ho det sa?”
„Ea nou, it rint hjir de hiele dei fen hege hearen en fen ’e moarn om fiif ûre siet se al to kofjemeallen, sa ’n gearset wie der yn ’t peikeammerke. En ’t fjûr moast oan en de kjersen op.”
Mar Foppe Lieûwes hearde it net mear. Earst roan ’r ’t smelle gongkje lâns neist de peikeamer, do oer in binneplaets mei moaije blommen, der de sinne ta ’n yn skynde troch in gloppe yn ’t Nau en einliks kaem ’r yn ’t efterhûs tolânne, hwer in barchje gnoarre en in keppeltsje kalkoenepiken omfloddere. It wie hjir sa tsjuster det, hy moast by de dampe mûrre lâns taeste, om ’t paed to finen, krekt sa lang, det hy lûd hearde. Hy wist wol, hjir wie de koken en de baes ornaris to finen, as der wer ris in greateljues miel oanrjuchte wirde scoe.
De kokendoar fleach op, mar der wie gjin Berdeau to sjen, wol it skjinne draeispit en ’e tinnene petieljen en ’e greate blaukleurde potten mei fjûrwoartel. Berdeau hie nou sikersonk oare dingen om hâns, mar as dy better wierne?
Op ’e taest knoffele Foppe Lieûwes it gongkje wer lâns en scoe him erút jaen, do hearde ’r ynienen lûd praten. It hert stie him hast stil, hwet waerde hjir yn ’t tsjuster bikûpe? Hy wist wol, efter de peikeamer wie noch sa ’n soarte fen sliepfortrek, hielendal yn ’t hûs bitimmere, der pielde Berdeau winters wol mei ’t opstopjen fen fûgels en ’t touwen fen fellen.
„Dos dy beide knapen hâlde it noch mei Oranje?” hearde hy Berdeau sizzen.
„Net to bilêzen!” kraeide in heech lûd nou. „Sokken wirde ús forderf, siz ik. Binammen dy âld rot fen ’t Wytfean, dy lit him ljeaver forsûpe, dy ’s alderdierberste kanarjegiel.” Det’s Melle Jans, tocht Foppe Lieûwes ynienen.
„Is dy net to bikeapjen? Bied jild,” rette in frjemd, swier lûd. „Dy kearel is der ommers de man yn ’t doarp, kin mei de pinne omgean, hat ynfloed en gesach, sokken moatte wy hawwe, den komt it oare folk fensels. ’t Bistevigt ús ynfloed net in bytsje. En as den de Frânsken komme....
„Siz ljeaver, hja binn’ der al,” hearde hy Berdeau hwet sêfter sizzen. „’k Ha tynge....”
„Fen hwa?” skreauwden se allebeide tagelyk.
Foppe Lieûwes stie himsels al hwet yn ’e wei, mar foartgean, ei jonge né, hy makke him lyts yn in ynspronkje fen ’e gong en hâldde de syken yn.
„Stil! still” wie ’t andert, „de mûrren ha earen. Us Frânsken tromje it leger al by-inoar. Hjir ha ’k it brief fen mr. fen der Burg—lêz sels mar.”
In setsje wie alles stil.... Foppe Lieûwes doarst him net forwege en stie him suver sear tsjin ’e post oan fen ’e doar.
„Ast nou mar winterje wol, den scill’ se it folk hjir gau opsitten leare. Fearten en wegen hird en ’t foarútsicht op in fet winterkertier, den makket in leger lange dagen. Tweintich jier forbanning yn ’89, skriûwt fen der Burg, it kin nou wol ris ynkoart wirde. Jimm’ kenne him, hy scil syn fordrukkers wol knoeije, as hy se nou ris yn ’e bisnijing kriget.”
Do waerde alles ynienen wer stil en Foppe-om makke, det ’r fen ruten kaem, sette de koer mei einefûgels yn ’t foarhûs del en sei tsjin de jonge, hy kaem de middeis wol wer, de baes wie net to biroppen.
De jonge gniisde hwet en smiet him yn ’t foartgean mei goezzeplûm, det de fearkes bleauwne him hingjen oan ’t âld kammisoal. En sa hird as syn âlde foetten him mar drage koene, roan hy nou twisken ’t folk troch, det hjir en der gearhokke om in jeneveroaljekoop ef in print útlizzer, dy-t reade bloedrige printen sjen liet fen ’e Frânske revolúzje, de holle fen in moai fromminsk[3] op in stôk ef de kening[4] ûnder de guillotine en ’t alles biwiisde mei in stokje. In pear gasthúswyfkes stiene hielendal foaroan en fielden kwanskwiis ris op ’e printen om, as ’t ek wirklik wier bloed wie, hwer de printen sa read fen wierne. It foel hjar danich ôf.
[3] Marie Antoinette, ûntholle yn 1793.
[4] Lodewyk de Sechstjinde, ek ûntholle yn 1793.
„Apekoal, hor!” sei d’iene. „Dou muste soa mar denke, dat suge se allegar so mar út ’e dúmme der yn dy godloaze steden, wie súdde syn evenmins nou na ’t leven staan en to minsen soa ’n jong frommins niet met soa ’n aerdich mutske op.” En do sloften se foart.
Foppe Lieûwes waerde ynienen sa foarheftich oan ’e mouwe lutsen, det hy bleau stean en seach pûnnich om him hinne. In gnap jongkearel stie foar him, wol in holle greater as hy, de pet skean op ’t ear en o griis fen ’e djûre tiiden! de pipe gleon oan. „Soa Anders, bistû der. Kom mar mei,” hjitte Foppe him en skoude him foar him út ta de brede gong yn fen ’t weardshús „de Falk”, de greate harbarge oan ’e Wirdummer-dyk.
„Sjoch dû ris, ast Rindert Bienses en Wibe Lubberts ek fine kinst yn ’e jachtweide. Miskien is der ek in lyts, reafallich mantsje by mei gouden knopen ûnder de hals—lit dy ek mar meikomme. Siz, ik ha great nijs. Treurich nijs, jonge.”
„Hearink omke,” sei dy al yn ’e doar. „Foart nou”, trune dy him oan. „Sjoch, detst se fynst,” en stadich yn ’e stúdzje wei joech ’r him nei it opkeammerke ta op ’e ein fen ’e gong, der hy de kaei fen krige hie for in goed dofke en der ’r syn brogge opiit en syn bier dronk, mar ho-t it smakke, hy wist it net, sa pakte ’r mei syn soargen om.
Yn ’e jachtweide wie ’t libben en drok. Der lei glâns op ’e measte ljue hjar antlit, de foarútgeande tiiden makken de minsken moediger en jouns kamen se ornaris mei in swiere pong wer thús. En det jowt in bliid sin. Yn ’e iene hoeke hiene de siedkeapljue hjar fest plak en der krong Anders foartdaedlik hinne, de eagen opskerpe, by lange banken en tafels lâns en hiele kloften lûdpratende minsken. Mar it dûrre gâns in set, eart hy dochs noch de sochte man yn ’t fesier krige.
Der sieten koumelkers út ’e Hommerts en fen Toppenhuzen, dy-t nou mei in bûs fol sulver danige mounich waerden en rûzje sochten mei Earnewâldtster ielfiskers, bonkige kearels mei hege wetterlearzens oan en in boskje ielshûden for slaeijen oer ’t skouder; yn in herntsje mûskoppen in pear rike, mar moi deune loaijers mei in lyts ikeskyldersbaeske, dy-t by de Wikeler bosken thúshearde oer ’e lêste stûren en dertwisken yn prizen de joaden mei in heech noaslûd hjar negoazje oan: cachemiren en bûntsidene doeken for ’e frouljue, knipkes mei kralene taskes, hinniptou, spikers, hazzesprongen, nije helters, pipekoppen, folle en net genôch, hwet se bêst slite koene oan ’e ljue, dy-t sims by ’t winter yn gjin wiken ef moannen fen ’t hiem kamen. Einliks foun Anders syn man, heal forside efter de brede rêch fen in Bolsweter jeneverstoker en drok oan ’t hantsjeklappen oer in lêst rogge. In lyts mantsje siet neist him, det scoe Hindrik Piters wol wêze en foar him oer dodde Wibe Lubberts al foar syn krûke mei bier en hearde neat mear fen ’e droktme om him hinne, fen ’t roppen en razen fen ’e joaden en ’t skjirjen fen ’e swiersoale skoen oer ’e estrikkene flier en fen ’e boatsman, dy-t it reisfeardich-wêzen fen ’e snikken ôfrôp.
„Rindert Bienses!” rôp Anders yn ’t folle gelach wei, omt der gjin trochkommens-ein oan wie. „Ik kom,” sei dy en socht syn pûdtsjes by inoar.
Efkes letter sieten se mei hjar fiven yn ’t opkeammerke en harken raer op, do-t Foppe Lieûwes hjar fortelde, hwet ’r nys ansens wys waen wie. De pipen rekken derby út en ’t bier op, allinne Anders, de jongste fen ’t omsittend laech, dy hie net folle to keap en pluze stilwei syn stik koeke op, echte Dimter keallepoat fen Bramme Esther hjar diske op ’e Nijested.
Syn jonkheit biwarre him noch for de swiersettigens dy-t Foppe-om en Rindert al binaud makke foar de tiid. ’t Is wier, hja hiene der in foarproefke fen sjoen yn 1787, ho-t in ding fen neat, s’ as ’t ûndernimmen fen in reis fen ’e Stedhâlder syn wiif einliks op ’e keper biskôge wie, útrinne koe op onbirekkenber ûnk en skea, mar do wie hy noch mar in great jonge en wist allinne by oerlevering, ho-t it der heil om seil oan wei gien wie to Frentsjer. En allinne, hwet min sjocht mei eigen eagen en fielt yn ’t eigen hert, det barnt syn mark yn it oantinken. Hwet kin ’t in great jonge fen trettsjin jier skille, as der wer ris ien gisele waerd’ to Ljouwert ef in brânmark krige op ’e foarholle. Det barde sa faken, al âld nijs. Hja boarten ljeaver roverke op ’e singel en sloegen mei heite âlde houwdegen om en sochten de fijan fen hjar berneforbylding efter de âlde stobben by de greft. Nou wie hy ien-en-tweintich en fen it hiele petear hage him einliks allinne mar it frjemde, aventúrlike fen ’t gefal, de lytse kâns op hwet nijs fen fjirrens, det him ôfspylje scoe yn syn lytse wrâld. Syn hert socht nou ienkear it wûndere, it bjusterbaerlike.
„Dû bist sa stil det. Sitst altomets om in sib fryster to tinken?” pleage Rindert Bienses him.
„Net, det ’k wit,” andere hy en seach him onforfeard oan mei syn dryste brune eagen. „’t Kin altyd noch, sei de wever en hy troude yn syn ien- en sauntichst”.
D’oaren laken, Foppe-om seach stoef. ’t Sin stie him net nei maljeijen hjoed. En Anders scoe better dwaen en hâlde him mar ris oan ien famke, as altyd det omgeflinterknip sa’n hiele winter, den der ris in reis ef hwet hinne en den der ris. Hy wist it net, mar allinne de sensatie fen det nije hage Anders, net it wezen fen ’e saek sels. It gean nei det frjemde doarp, nije onbikende wegen lâns, it kommen yn it frjemde hûs by oare minsken, dy-t wer oars praettene en diene as by hjar thuses, it opsitten mei de frjemde faem, de dei fen tofoaren noch fen lûd selst onbikend. Det dûrre den sa ’n kear twa, trije, den wist ’r, den koelle syn forlangst. It wie biwend.... en der lei it fonnis al yn for ’t fanke. Hy kaem noch ienris.... sims twaris, as de toeback goed wie, den easke syn wif sin twingerich hwet oars, hwet nijs en det suver sa fel, det hy bigoan it earste to haten. De sensatie wie bilibbe.... en kâld-wei streke hy ’t wer út yn syn ûnthâld.
Ta boer doochde ’r net en hânwirksman, det woe syn mem net lije; foet ûnder allemanstafel, scoe ’r der for greatmakke wêze? Saundersum sieten se by Eadske’s to Twizel om ’e tafel, fiif famkes en ien jonge en den Eadske fensels en widdousbidriûw is ornaris gjin jildwinning en hy goezzejage en fiske en markeroan ljeaver, as det ’r de hân oan ’e ploechstirt sette ef ’e flalje op ’e telle klappe liet. Hielendal for pop opbrocht wie ’r, it lytse neikommelingkje, it jongkje, der de fiif sisterkes om hinne sprongen as in wûnder, do-t ’r yn syn widzke kaem to lizzen en nou waerde ’r mounich en spriek op for mastersfeint en postuerde him, krekt as wie de hiele wrâld in doedelsek hy de floiter. De earen scoene him noch wol ris raer bikôge wirde, der doarst Foppe-om wol in eed op dwaen.
To Eastermar hie hy ek al ris in fryster hawn. It wie in skûtmakkers dochter, in kant en kwier ding mei in holtsje sa fyn en in mûltsje sa lyts, det Foppe-om syn âlde eagen, dy hiene der noch in forlustinge oan. Mar det bisloech ek wer mei in stiltme, ’t forfeelde him al mei trije kear. Mar hwet hjir nou hjoed bipraet waerde, det wie wer nijs. En nou harke ’r dochs, in nije seilstien loek him, hwet hiel seldsums.... Strideraezje, fjuchtsjen, de oarder fen ’e wrâld omkeard en út dy greate broutsjettel nijs, altyd wer nijs! hwer ’r sa nei langhalze!
Einliks rekken de oaren útpraet, sûnder det se hwet oars biwirkstellige hiene mei inoar as hjitte hollen oproan en hast noch spul ta, omt Foppe Lieûwes dy woe ha, Rindert Bienses as in geseten man, dy-t mei heech en leech omgean koe, scoe nei minhear Ripperda’s tagean en fortelle, hwet hja hjoed heard hiene. En Rindert Bienses wynde him derút en sei, det wie nou krekt in affysje for Foppe-om.
Dy helle einliks de riemmen fen syn platte skoen noch ris hwet fêster oan, sloech de goezzeplûm fen ’e jas, iit der noch hwet moed yn troch in stútsje mei woarst en joech him do moi rimpen ôf. De sinne stie noch heech, mar hjerstdagen bidrage yen en hy hie noch in goed fiif ûre rinnen nei hûs. De oaren scoene op him wachtsje by Jan Swel, de fédriûwer, dy wenne yn ien fen ’e bolwirkshúskes, dy-t tsjin ’t bolwirk oanhingje as lytse bern tsjin in greate sterke heit, hwer se nacht en dei fen hoede wirde.
It wie nou al gâns stilder op ’e Nijested en by de bûterwaech as in ûre ef hwet lyn. De lêste skippen farden foart.... in gloednije faeitonne mei twa kostlike hynsders der foar en in pear rike Bildtboeren, drok swetsende ûnder ’e oaljelinnene kappe, der yn, jage noch de striette lâns, det de glêzen dinderen, mar alles joech him oars al wer mear nei ’t deisk bisleur. De lytse bern bigoanen wer bûtedoar to boartsjen en in greate reade hoanne glûpte lokjende ta in steechje út en rôp de hinnen, earne yn in fier hinneloopke. Foppe-om seach det allegear, wylt ’r mei syn tinsen by hiele oare dingen toeve en sa draeide ’r moi rimpen de Tsjerkstriette yn.
Hwa gyngen der foar him út? It like wrachtsjis de jonker wol! Krekt sa’n postuer, de brede, rjuchte skouders, de manlike, deftige gong en den de uniform fen ’t peerdefolk. In âldeftich man roan oan syn rjuchterkant. ’t Wie âlde minheare Ripperda net, hwent dy wie wol in holle greater en hie ek noait sa’n nuver model jas oan, der de pânnen hast fen op ’e hakken hingen. Hea, hwet trof dit nou wer mâl! as ’t op ’t slimst bisloech, seach de jonker him en wonk! wonk! en det scoe him nou optheden neat sinnigje, hwent syn holle stie him net nei ôfwaeide praetsjes en babbelegûchjes. Mar fensels, de pankoek glied wol sa raer út ’e panne, as ’r tocht hie.
In stap ef hwet fjirder bleauwne se stean en kamen stadich werom. De jonker krige him al ringen, mocht ’r him ek noch sa lyts dûke tsjin de útspringende doarpost fen in koperslaggerswinkeltsje oan, yn ’t fesier en wonk frjeonlik fen fierrens. Foppe-om gyng nou op him ta en tikke efkes mei de finger tsjin de rânne fen syn breedskadich hoedtsje oan.
„Nou, dy kin ek wol ris alhielendal ôf, net?” sei de jonker syn maet út ’e hichte.
„Det doch ’k allinne yn tsjerke for ús Ljeaven Hear, mar net for jou en tominsen net út twang,” sei Foppe-om, wylt it bloed him ynienen hjit waerde.
„Hui, hui, Foppe-om, hwet in min sin! Minheare de Witt mient it net sa mâl, mar wol in stêdske groet”, bihimmele jonker Ripperda de kwesje.
Foppe-om bromde hwet en gyng op in distânzje de hearen efternei en der foel him in stien fen ’t hert, do-t dy greatske âld kearel by de jonker wei gyng.
De jonker seach om, en wonk him, de stap ef hwet nei syn hûs togearre to gean. Det wie sêfte balsem op ’e woune, hjar gemienens en frjeonlikens wie ’t, det de femylje Ripperda sa ’n heech oansjen joech yn sted en doarp, by heech en leech. En as ’t wêze moast, scoe Foppe-om for Regnerus Ripperda en syn soan Ryklef wol troch ’t fjûr fleane wolle en in hopen mei him.
Hja praettene hwet oer ditten en detten, mar Ryklef fornaem wol, der siet Foppe-om hwet tige dwars. Licht in minne hânnel en woe ’r in sint mennich liene! Nou, heit liende ek wol ris fen him, as de lânhieren net ris op ’e tiid kamen ef ien fen de troude bern yn ’e jildkrapte siet. Do-t ’r der mei in kwinkslach ris kwanskwiis nei pinfiske, skodholle Foppe-om mei in bitterswiet glimke. Né, de oast siet folle djipper.
Alderwenst woe Foppe-om ta in syddoar ynslûpe, hwet ’r ornaris diich, as ’r boadskip hie by Ripperda’s, trou Oranje as hy, mar Ryklef stie al op ’e stoepe en dy noade him foaren yn. De skoen kamen út en hoazfoetling roan ’r syn foarman efternei, wiide gongen lâns, hege treppen op en einliks yn ’e stedearkeamer fen Regnerus Ripperda, lid fen den Hove fen Fryslân ensafoarthinne, en der waerde ’r op syn âldfrysk sá ûntfongen, det Foppe-om rekke alhiel wer op syn dré en fielde ’r him sa thús, as wie ’r yn syn eigen hûs op ’t Wytfean. Mar de tynge sels! Ripperda bisoude! Koe det wier wêze! hjir Frânsken yntkoart, de fijan ynhelje! It Trojaenske hynsder! Wierne de minsken den blyn! roanen se sjendereagen yn ’t forderf? En hy stapte de keamer op en del as in âld dragonder en ’e reek, mei lange halen út syn piip lutsen, waeide suver as in wolken ta ’t iepen finster út.
Ryklef stie der stil by.... syn eagen skitteren! As in jong hynsder roek ’r de stryd en dy scoe ’r oandoare. Hwa, ek jong, net as hy? For in man yn’e fleur, is stryd oerwinning ommers!
Hja tochten alle trije, guont ljue scoene der bliid ta wêze, as hja it hearden—der binne altyd minsken, dy-t noait in plak fine, hwer hja thús binne en likemin in regear, hwer hja hjar ûnder deljaen wolle. Der kaem by, der siet noch âld sear út ’e Frentsjerter dagen. Det wierne hja, dy hjar sibben ef frjeonen foartjage wierne dodestiids ef nou einliks loskamen út ’e finzenis, hwer se jierren bikomme kind hiene fen in ûre hjitholligens. En dy klagen en wrokken om ’t hirdst, fensels. Hja skreauwne brieven út ’e frjemdte, wist Ripperda to fortellen en fjurren fol izegrinegens en onwennigens hjar folk yn Fryslân tsjin ’t regear op, det hjar fen ’t âlderlik steed fordreauwn, yn earmoed sitte litten en omtoarkje litten hie as heidens. Det der in hopen eigen skild by wie, forswijden se fensels. Nou roanen se yn ’e frjemdte tige wei mei de gloarjetiid, sa’s dy nou yn Frankryk dage, heech joegen se op fen ’e frijheit fen dwaen en litten derre, de gelikens fen alle stânnen en’e broarrige sin, dy-t alle Frânsken forboun, bihearske fen det iene, oerweldige, de macht fen it folk, ja! de folkswil yn syn heftigste útering. As hja soks skreauwne, dânse de goezzefearrene pinne op ’t pompier! Kaem ea in ideael sa tichte by syn wirklikheit? Det forgeaten hja, om der by to sizzen, ho-t dizze lokssteat alle dagen alweroan koft waerde mei moard, bloed, triennen. Greate slompen jild, roofd, brânskat en forbeurd-forklearre fen ’e geseten ljue, dy-t, as se forstânnich wierne en yet foartkomme koene, fluchten ef as se tofolle bitrouwen yn minskewird en ûnthjit stelden, hjar libben yn hânnen joegen fen in oermacht, dy-t hjar tognidde as in stik boartersgûd, det min ba is. En ’e Friezen mei hjar wûndere suchtme nei alles, hwet frjemd en nij is, woe sa’n nije wrâldoarder ek wol oan, freze Ripperda. Mennichien, tûk op wraek, hope op help fen ’e Frânsken, om syn fijannen mak to krijen, guont langhalzen al nei de fette posjes, dy-t der grif oansitte scoene en inkelen, de bêsten, de ljue mei trochsicht, tochten grif, det it scoe wol ris goed wêze, as Fryslân hwet yn ’e knipe rekke. Den hâldde alle skeel yn tsjerke en riedseal ris op en bigoan min it wer sa inerlik to fielen, ien folk mei-inoar to wêzen, ien bilang, ien doel to habben. It wierne de ljue fen ’t mindertal en hjar tal wol lyts, mar hjar soarte eal.
Ripperda ornearre, ’t scoe goed wêze, dy joune alle Oranjeljue fen syn kinders to noegjen, om hjar dizze saek kenber to meitsjen en Foppe Lieûwes ûnthjitte, eart de moanne fol wie, scoe master Marten Joukes fen Driesum it witte, Joege Innes en Klaes Schotmans fen Boerum, Jan Jelkes út ’e Koaten, Gerben Bats fen Optwizel en Jan Binnes fen Aldwâld. Hy scoe der him ta follédigje en smite it tek op d’âld merje en ride derhinne.
Hwette moediger kaem ’r de middei’s wer by syn kammeraten en ringen joegen hja hjar nou ôf. Hja hiene gjin hael mear yn dy greate sted, hwer ’t binaud sykheljen wie for hjar longen, wend oan ’e frissens fen it boerehiem, hwer de wyn oerhinne strykt as libbensamme selme en ’e eigenerfde de wissens fen syn bisit biwoartele wit yn wetten en jestalen, hwer nin minske de hânnen oanslaen doar en foroarje dy, as hy knoeit it inerlikste rjuchtsgefoel fen tûzenen.
Foppe Lieûwes sei net folle, syn soargen binearen him. Rindert Bienses hâldde it praet deryn.... ’t flaeks waerde sa djûr det en hy hie in aerdich boppeslachje dien, as det sa trochgyng, wie ’r yn in jier twa, trije in ryk man.
Anders, fluch jongkearel, droech de pypkoer for Foppe-om, dy-t al lang it jild for syn einefûgels yn ’e bûs rinkele, tateld fen keapmanske Berdeau en do syn pypkoer folloeije litten hie mei alles, hwet yen nuttich en nedich wêze kin by ’t winter, fetkjersen, in nije pipe, in plûm for ’t belslidehynsder, in pear waerme wanten, in hynsteteam, in skoenhoarntsje en in prachtige snufdoaze en der stie dit rym yn:
„Al ben ’k tot spot, al ben ’k tot hoon,
Ik zeg: Oranjen houdt zijn kroon!
Een boom is ’t, die te groeien staat,
Waar men wel menig tak afslaat,
Maar hoe men knot en kerft en snoeit
d’ Oranjeboom nog eeuwen bloeit!”
Krekt as wie ’t glêspeslein, sa foarsichtich namen de frjeonen hjar yn hânnen en harken, hwet Foppe-om der by fortelde, hokker rym as der yn stie, hwent Hindrik Piters en Anders koene mar in bytsje lêze. It bigrutte Foppe-om al hwet om it skoane jild, mar och! moat in minske ek net ris hwet ha for fordiwedaezje?
For syn nifte Wolmoet koft ’r dizze reis in moai boek, de dichten fen Cats, gnap yn in bargelearene bân, dy-t der daedlik net yn fodden en flarden by hinge en in greate letterdoek mei side en sajetwolle, der woe se fen ’t winter de „Flucht nei Egypten” op binaeije. Det wie al wer in hiele taest yn ’e pong, wûnder.... det al sokke frouljues snypsnaren sa prizich wierne, hie ’r tocht, do-t ’r breed en stiif sa ’n snjitterich jifferke út ’e winkel it jild tatelde.
In pear fioelesnaren diich ’r ek noch op en in doaskefol fen de djûrste saffraen út ’t apteek. Sa útrist kin selst in iensum âldfeint fen ’t Wytfean de langste winter wol trochkomme.
It selskip bilytse sa stadich-oan en einliks bleauwne Foppe-om en Anders mar oer en in eintsje ’t Swartkrús foarby, seine dy inoar ek goe-dei, en gyngen elts syn wegen, Anders de hearre-wei nei Optwizel en Foppe-om draeide det op nei de Eastemarder kant.
Hy bleau efkes stean en wiske him it swit fen ’e foarholle. It wie suver noch soel, in wûndermoaije dei mei blaue loft en sinneskyn. In lichtfoettich koeltsje út it Westen kuiere oer ’e beamkrunen, roerde se hast net iens, mar de wyndroege beanen rattelen der dochs fen yn ’e stûken. De wynsels om ’e elzenbeammen bigoanen to forkleurjen, de hoppe liet los en in inkelde betide nachtfroast hie al mei klûmske hânnen yn ’e krún fen in kastanjebeam omtept, de kleare blaue hjerstloft skimere der by steden troch. Hwet spinrêgen waeiden oer in blikke en bleauwne yn ’e hulstehage hingjen, der oan ’e skaedskant noch de dauwe op ’e bledden omkrale.
It kalme, rêstige fen dizze neisimmermiddei, it bisonkene neinocht nei it heechskûmjende geniet—de goederjowskens fen ’e rynske hjersthân, dy-t sels de hearlikheit fen alle kanten tafloeid is, de pracht, de rêst fen dizze sinnige dei krige fat op him. Nou forsette syn soun forstân him tsjin it wicht fen ’e soargen, dy-t as hongerige wolven op him ynstoarmen. It kaem den mar, sa ’s ’t kaem, der scoe Wolmoet net in hier op ’e holle krinkt wirde en hy bleau Oranjeman, sa lang as syn âld hert noch tikke, sa lang as syn longen noch fen ’e syken tynden en slonken.
Hwa wit, bisloech alles noch wol mei in stiltme.
Op itselde stuit gyng hja, der hy hast as in heit oer wie, de sânwei del fen ’t Bouwekleaster nei de Ham. Sa nou en den rûze de wyn ris mei in rukje troch de beammen en liet hjar swartsiden skelk hwet toside útwaeije. De skerpe geur fen ’e bleate stoppel kaem fen ’e Stiensgea’er kant, mingd mei dy fen rypjende rûkapels yn âlde hôven, smûk wei efter mantlings fen krûmwaeide elzen.
Wobbe, de feint, wie dwaende om ’e Geast to ploeijen, it hege stik lân, det de bêste rogge jowt fen ’e hiele Ham. Yn ’e beammen op ’e dyk loerden ’e roeken en in pear drysten namen de guit en folgen it ploege-paed. Wobbe hâldde de brunen yn en seach de frou, fyn bihindich jongfaem, efter de hage weiwirden. Det moast de boer noch ris sjen kinne, det se great is, suchte ’r. Mar de boer en de frou, dy seagen it net mear dy hie al lang de swiere klok fen ’t kleasterklokhús bilet en yn ’e teare hantsjes fen hjar famke wie it regear lei oer huzen en lânnen, det hja waerde de rykste út ’e gritenij.
Sjoch, der stie Jan-om by de hage. Wolmoet sette de rêch rjucht.
„Soa, hwer moat det wer hinne to draeijen?” rôp hy al fen fierrens en seach as in fiaen.
„Dei!” sei Wolmoet stoef en makke net ienris in praetsje.
„Det pyst, det sniggel, det ynfierene flarde”, bromde Jan-om nidich. „Mar ik scil dy wol lyts krije! Myn earme Kinge sa ’n skande oan to dwaen, him mei ien kear ôf to sâldzjen.” Hy koe der suver net fen sliepe en wie nou alle frouljue skou.
Wolmoet roan moi stadich, yn echt geniet fen ’t moaije fen ’e joun. Der kaem in fyn bloske op hjar wangen.... hjar eagen stiene as glêsheldere eale-stiennen yn ’e moaije setting fen ’t mûtele antlit. Under ’t wyt mûtske krolle in donker flokje hier wei, doch wie hja de blonde kant neist mei hjar moi ljochte eachsbrauwen en ’t fynblanke fel, sa wyt, det de wytkamerdoekse doek by ’t jak yn stiek der hast net iens by ôf. Om ’e hals hie hja trije stringkjes fine gitsjes oan in great kantylje gouden slot, oars neat.... hjar jonkheit wie hjar greatste pronk.
Jap-skroar siet mei de naeibern ûnder ’e linebeam to naeijen en hja sei, it nije pakje lei al ré yn ’e keamer. It wie fen det kjirremjirre gûd, wyt yn ’e groun mei blausidene rútsjes en der sieten den wer swarte stipkes yn en Jap makke der in blausidene ûnderskelk by, der kaem den de wytkanten oerhinne, den skynde det moai troch. Wolmoet, alhiel yn ’t brat, stapte as in pauwke yn ’e keamer om en op ’e âld forware spegel ta.
Jap sloech de krûmnaeide hânnen yn inoar. „Scoe min net swarre, jou binn’ de breid!” rôp hja alhiel op ’t snjit, det it pakje as in bos om ’e feardige, kante lea slute. Sûnder, det hja ’t wiste, wierne hjar wirden in profecij. De feint, dy-t for hjar yn ’e widze lei wie, hat hjar for ’t earst hjir yn sjoen, en hja is yn ’t selde pakje de breid waen.
„Sjesa,” sei Wolmoet en diich de pronk wer út, „hofolle krije jou nou fen my?”
„Och hearink, der ha ’k noch net iens oer rekkene, ik tochte, det ’s wol bitroud,” en hja socht in stikje kryt op en bigoan mei streekjes en rountsjes op it lid fen ’t heakke-en-oesedoaske to skriûwen. In blomt demasten pakje: trije goune op in kwartsje nei. In nij greinen skoart: 28 stûren.
In greate skoudermantel; baeijen foerring, 2 goune. Hwet lyts gûd: in fijfje.
„Det ’s in hiele rekken,” sei ’t sloof en telde it trijeris oer. Hja wie bliid, det hja jild seach. It wie sa’n minne tiid tsjinwirdich, de ljue lieten net folle fortsjinje en bipongen alles sels.
„In pantsjefol kofje kin ’k jou net jaen,” sei hja wer, „det ’s for ús ljue to djûr. Wy drinke mar hwet sûpe. Ik bin bang, wy kinn’ noch wol ris slimme tiiden krije. Dy Frânsken stien ik net en jou? Nou, wy wenje hjir yn ’e Ham, det leit net oan ’e hearrewei.”
Wolmoet glimke ris. „It giet Foppe-om krekt as jou,” sei hja. „Dy hat de ridel fen bangens ek al yn ’e foetten en as hy wer ris nei Ljouwert ta west hat, den sit him de moed yn ’e hakken en sjocht ’r oeral spûk. Langlêsten hat hy ek wer hinne west, do makke dy Frentsjeter miich fen ús, dy lange Ulbe, de holle him sa oerstjûr, det ik kin jou sizze, hy kaem delsetten mei in âld goezzeroer ûnder ’e earm en in pûdde fol krûd yn ’e bûs. Ik sei, hwet moat det, Foppe-om? en hy andere stoef, det scilstû wol sjen, fanke. Nou, hy bleau dy nachts mar by ús, wy koene him wol bêdzje en de oare deis.... stie Foppe-om al op ’e efterhússtriette, ús feinten er omhinne en diich mei beverige hânnen hwet babbelegûchjes mei ’t krûd, lei oan op ’e houtdouwen yn ’e ikebeam en pof sei ’t en noch ris wer pof en einliks by de tredde kear der tûmmele ien oansketten oer ’e finne. Do ha se mei-inoar ôfpraet, hja scoene foartoan Sneintomoarns nei tsjerktiid by uzes komme efterhûs, Lysbeth ’s Wynsen ek en Keimpe Kommerút, de biisjager scil hjar leare,” en Wolmoet hjar heldere eagen, der lake de gutichheit yn.
Jap skodholle ris. „Us mem plichte to sizzen, yn Jintsje Jans boekje stie biskreauwn fen oarlogen en de geruchten fen oarlogen en skynsels oer ’e loft. Det hat grif de foartsjirmerij al west. Nou, as ’t op ’t mâlst bislacht, den spylje ik fen ruten. To Earnewâld wennet in sister fen my, dy ’s der troud oan in ielfisker.... der siket gjin minske my op ’e rûmte.
Och Jap, ’t is hjar net om ús to dwaen,” treaste Wolmoet, „mar om ’e hege hearen, dy ’t op ’t kjessen sitte. Dit heart sa yn ’e wrâld, hjoed d’iene erop en dy draecht it moarn in oarenien efternei.”
En dy ’t it measte jild hat moat bliede,” sei Jap der op ta.
„Pas mar op, yn jou knipke sit optheden ek mear as in dûbbelstûr,” pleage Wolmoet frjeonlik-wei, „en ik sei tsjin Lysbeth, dy triûwetsiis der op ’t boerd moat der stean bliûwe for Jap en ek in poun opkoppe bûter. Helje it mar ris.”
Jap scoe krekt mei in redefloed fen wirden bigjinne to bitankjen, do klapte de ûnderdoar al ta en waerde de wiide rôk fen Wolmoet efter de hage wei.
„O det goede bern!” flustere hja. „Det alle seine hjarres wêze meij!”
En stadich joech hja hjar wer nei de naeibern ta, dy-t sitten hiene to luiterjen, det it hwet diich en yn ’e oarre wei to sjen, det út nei de Hamster bûrren, der mennich rintenier op ’e stoepbanke foarhûs him forlustige yn ’t moaije waer en mei earnst en bidachtsumheit de Ljouwter krante trochnoaske en lies fen al de freeslikheden, dy-t der yn Frankryk bidreauwn waerden, ho-t de minsken as keppels skiep nei de guillotine jage en der slachte waerden, sims ien en tweintich tagelyk (31 October 1793) en den wer in great oproer yn Parys ef in nij Frânsk leger nei in frjemd lân ta to fechten. Mar út België wierne se ek wer weijage. Der waerde wol fen gnute, hja scoene weromkomme en slagge hjar slach, mar de krant liicht ornaris like folle as ’t almenak.... it scoe wol tafalle. It wie allegearre sa fier ôf.... plakken, dy-t min op ’e kaert net iens wist to finen.
Wolmoet wie al wer op reis nei hûs ta, hwet winkelgûd yn ’e hoeke fen ’e skelk, do bigoan de klok fen ’t Bouwekleasterklokhús to lieden. It waerde al jounich oer ’t fjild, de sinne wie wei en in fine dauwe kaem op. Yn ’t Westen wie de loft noch bloedread, as wie hja doopt yn ’e kleur fen ’t keningspoarper, mar yn ’t Easten toraende de skerpe beammestreek al yn fyngrys, det yn it bleke wolkenblau forfloeide. In inkele stjer flikkere, der siet ek al in streekje fen ’e moanne en dy slydjage.
—Hwet nachtfroast, tocht Wolmoet en seach ris nei de kleare loft,—de blommen moatte yn, en hja helle hwet oan yn ’t rinnen. Sa roan hja Wynsen efterop, dy scoe dy joune wol nei hjarres ta moatte, hwent syn mem, dy wenne by hjar for húshâldster en hy tsjinne for greatfeint by de boer.
„Joun Wynsen, scilst nei uzes ta?” frege se mei hjar sêft lûd.
„Der tocht ik al sa oer,” andere hy mei de eagen net fen hjar ôf, hwent Wolmoet hjitte dodestiids de gnapste faem út ’e hiele omkrite en ryk ef earm, ljeafde en forearing kenn’ gjin stânforskil. As bern hiene hja mei-inoar boarte.... mar nou hja feint en faem wierne, wist hy ek, hwer hy stie en det hage Wolmoet wûnder. ’t Wie in boppest bêste jonge, der siet gjin koarel kwea yn.... hy sei wol net sa folle, mar der gyng wol hwet yn him om. Hy koe âlderivichst moai snijwirk meitsje en útknipsels mei de skjirre, der foreare hy Wolmoet en syn mem wol ris ien fen for ’t salmboek en yn ’t boerewirk, der foun hy syn gelikens net. d’ Ald boer en frou, der hy by tsjinne, droegen him op ’e hânnen, hy wie der suver it hertlapke, hwent dy ljue, dy hiene gjin bern en nou joegen se him de ljeafde fen hjar hert moi ryklik. Mar al hie hy ’t der as rys mei resinen, sa nou en den pandere hy yn syn greate fiterskoen nei de pleats yn ’t kleaster ta nei memmes, den mocht hy sa ’n hiele joune by Wolmoet hjar hird sitte en sjogge hjar omskrippen yn ’t jak mei de koarte mouwen. Den grapjagen hja wol ris mei inoar en as hja him den ris oanseach mei in loaits út dy blaue moaije eagen, den wie ’t krekt, as foel der in sinnestriel yn syn hert en wie ’t der wer wiken oanien simmer.
„Sjoch, is det Ulrich jeneveroaljekoop?” sei Wolmoet, dy-t mei hjar skerpe eagen der wol in man foar hjar út op ’e wei omdwelmjen seach. „Det scil ek wol op uzes ta moatte, tink ’k. Wy krije altyd noch boarstkrûden fen him en gûd for kjeldrige hânnen.”
„Helpt it?” frege Wynsen.
„Ja, der moat in goed gelove by,” glimke hja. „Mar dy man is earm en hy hat gjin thús en sa lang as ’t my heuge meij, komt hy by uzes. Wy ha ’t den ek noch ris oer mem—ik ha se noait kend, hy seit, ik bin se net wanlyk. En den is hy op ’e tekst fen syn lân en spilet fen dy moaije sangen op ’e fluit.”
d’ Ald man stie oan ’e kant fen ’e wei en steunde op in tsjokke stok. Syn lang wyt bird glinstere yn ljochtmoanne, syn antlit wie bleek en forfallich. It scoe syn lêste reis wol wêze, foarsei syn hert him. In goed sechstich jier hie hy nou omswalke yn ’e wrâld, fier út Poalen wei en in hopen minsken holpen mei syn krûden en goede rie. Mar nou bijoegen de âlde foetten hjar. Rêst hage him mids de woeling en wraeming fen ’e wrâld, hjoed hjir yn onstjûr, moarn der. En ’t âld Bouwekleaster like him altyd de skûlherne, hwer nimmen him saende noch maende en moarns syn brochje ré stie en jouns syn kofje, krekt sa lang as ’t him hage to bliûwen, sims wol in lyts wike. En as ’r den wer gyng, foun ’r in pear woarsten yn syn knapsek en brea for in dei ef hwet en ek altyd in stikmennich moaije apels.
Wolmoet en Wynsen kamen tichterby, mar d’ âld man roerde him noch net fen ’t sté. Hy wie to ynein. De hiele dei syn waer útfeilje twisken ’t wykmerke-folk, ’t wie in hiele hys, mar ’t gyng noch. En de deihier makket ommers it wirk swiet. Mar sokke einen rinne as fen Ljouwert nou noch nei ’t Bouwekleaster en allinne it eintsje fen Ljouwert oan Hirdegeryp ta yn ’e bolderwein fen Douwe moalker, it waerde him to stoef. Mei noft tocht ’r om syn smûk hoekje yn ’t nije hea en ’t smaeklik brochje, him sa fol ljeafde gind en do-t de jonge minsken him op ’e side kamen en frjeonlik mei him fûsken, diich ’r alle war, om mei lyk-op to rinnen. Mar it dûrre al net sa bare lang, do sei Wolmoet soarchsum: „Rinne wy ek to hird? To Wynsen, krij Ulrich syn kistje ris efkes oan, ik meij ’t net ha, det hy ek noch mei dit swiere ding omtôgje moat.”
Wynsen spraette de earms út, krekt as moast der in fet baerch twisken. Hy hie net folle aerdigheit oan det poepekistje, hwa wit, hwet der yn siet, mar hy liet Ulrich betien en dy skoude it him ûnder de earm en lei him ’t seel oer ’t skouder.
Sa lânnen hja mei hjar trijen skean oer ’t lân by de pleats oan, dy-t der as in eilân mei syn skûrren en beammen út in sé fen neisimmerdauwe wei tynde. Alde Stabij strúnde noch om hûs en hear, dy sloech oan, do-t hy folk fornaem en kaem giselstirtsjend op hjar ta en de ûlen skermesearen by de ûlebûrden om. For de flearmûzen en hja bigoan nou earst de moaije, lange dei.
It wie in kostlik bisit, dy pleats. Wynsen seach it en hy takseare it kaptael, fen dy-t dit syn eigen neame mocht en do suchte hy. Sa jong en nou al de frou—tocht ’r en do tocht ’r noch hwet oars, mar dy heimnisse, der hat noait in sterfling weet fen hawn.
Ulrich de jeneveroaljekoop, syn âlde eagen waerden ek net warrich fen ’t sjen,’do-t dy pleats, hwer hy ek sa thús wie, him as in blinkjende skat út ’e tiis fen ’e joundauwe losmakke en nou heech boppe de greiden útstike. Hwet in bisit! hwet in rekkenskip for de greate Dei! tocht hy en hy sloech in krús, hwent hy wie Roomsk.
En Wolmoet? Njuggentsjin jier wie hja en de hân, dy-t dit jong wesentsje liede moatten hie, wie stiif en it each, det oer hjar hearde to weitsjen wie brutsen en nou dreame hja hiele wûndre dreamen....
En wachte op ’e greate ljeafde....