sed non tam diu sub aquila suopte tenuerent Romani, ut posteritati innotescerent ejusdem & nomina & subjectio. cursorio hucusque oculo, qualis sub Romanorum Imperio erat, Brittaniam lustravimus. restat ut parili compendio Caledoniorum terras lustremus.
De CALEDONIA.
LI. Licet tota ultra Isthmum prædictum Brittania non improprie dici posset Caledonia, ipsi tamen Caledonii ultra Vararem sedem habuêre, unde ducta linea terminum Romani in Brittaniam imperii accuratè satis ostendit. citerior verò insulæ pars alio atque alio tempore ab illis possessa fuit, reliqua, ut supra meminimus, à Brittonibus barbaris occupata. hucusque & proficiscentibus lumen aliquod fœnerant antiqua historiarum monumenta. trajicientes autem Varar flumen, extincto lumine, in obscuro quasi versamur, & quamvis non nobis ignotum sit, exstructas ibi pro limitibus Imperii Romani fuisse aras, Ulyssemque, tempestate fluctibusque jactatum heic vota persolvisse, siquidem condensæ arboribus sylvæ cum perpetuis montium saxetis ab ulteriori nos scrutatione prohibent. relationem sequentem à mercatoribus Brittonibus fugitivis acceptam posterisque relictam, ut sufficientem æstimemus, necesse est.
LII. Ad occidentem igitur Vararis habitabant Caledonii proprie sic dicti, quorum regionis partem tegebat immensa illa Caledonia sylva.
LIII. Littus incolebant minores quidam populi, ex quorum numero ultra Vararem & erectas supradictas aras ad Loxam fluvium habitabant Cantæ, in quorum finibus promuntorium Penoxullum.
LIV. Huic ordine proximus est fluvius Abona ejusdemque accolæ Logi. hinc Ila fluvius & ad illum siti Carnabii Brittonum extremi, qui ab Ostorio Proprætore subjugati jugum Romanum indigne ferentes, adscitis in societatem Cantiis, ut referunt traditiones, trajectoque mari ibi sedem eligunt. in varia heic promuntoria sese extendit Brittania, quorum primum antiquis dictum Vinvedrum, tum Verubrium, aut extremitas Caledoniæ.
LV. Post illos Cantini. deinde, interiores Logisque proximi, Mertæ siti sunt. in his oris promuntorium Orcadum positum. cui adjacebant Orcades insulæ. ulterius manabat Nabæus fluvius, qui terminus erat Carnabicæ jurisdictionis.
LVI. Ad inferiorem hujus regionis partam habitabant Carnonacæ, in quorum finibus promuntorium Ebudum, ad cujus extrema eximium Oceanus sinum efformat, qui olim Volsas appellatus. ad inferiorem istius sinus ripam tendebant Cerones, & infra Ityn Creones ad Longum usque procurrit. inde Oceanum inter & sinum Lelanum dictum ab incolis Epidiis promuntorium.
LVII. Provectus jam ultra flumen Vararis, idem illud remetiri non possum, quin in transgressu admirer Romanos, aliàs satis expertos judicio atque experientia, heic quasi destitutos tam perabsurda opinione laborasse, ut istam Brittaniæ partem, quæ jam armis ipsorum intacta quiescebat, reliquam jam subactum atque possessam longe majori & longitudine & latitudine metirentur. (quam tamen eos fovisse opinionem satis superque constat.) qui enim ea, qua par est, mente insignem Romanorum ambitionem atque insatiabilem regnandi cupidinem consideraverit, & quo hostem vix ira ipsorum & notitia, nedum timore dignum excluderent stupenda ista, quæ totum orbem in admirationem sui facile trahunt, opera erexisse. in hoc ut in cæteris quam plurimis magnam summi Numinis merito providentiam veneremur, cui ut omnia subjecta sunt regna, ita & sempiterna ab incolis gloria debetur & erit, Amen.
CAPUT VII.
LUSTRATIS ita pro instituti ratione cursim terris Brittanicis, necessarium videtur, antequam ad insularum descriptionem aggrediar, dubio à non nemine moto occurrere; ubinam, inquit ille, earum quas tu nobis commemoras urbium nominumque vestigia? habentur nulla! Licet vicissim quærere, ubinam hodie sint Assyrii, Parthi, Sarmatæ, Celtiberi? at qui has celeberrimas gentes exstitisse neget, impudentem satis spero futurum neminem, nonne inveniuntur hodienum regiones urbesque permultæ eisdem, quæ ante duo vel plura annorum millia habuerunt, quæ compellantur, nominibus? Judæa, Italia, Gallia, Brittania, non hodie minus, quam priscis illis temporibus nota. Londinum hodieque lingua vernacula sono non adeo discrepante London appellatur. Incuria majorum & in colligendis ac conservandis illis, quæ huc facere & tunc temporis non difficulter haberi poterant monumentis negligentia si attendatur, non adeo quidem graviter illa videtur increpanda, vel ut hujus defectus unica & primaria causa censenda, vix enim præter illos, qui ordini sacrorum se dederant, operam libris scribendis commodabant. hi verò à sacro alienum censuerunt munere profanis istiusmodi, ut vocabant, negotiis operam suam impendere. Crediderim potius nos sine periculo scire, & sine piaculo ad posteros transmittere posse illa, quæ de prisco regnorum statu sedula veterum monumentorum perlustratio & accuratius scrutinium poterit investigare. ad aliud verò sentiendum me ferè compulisset bonus ille Antistes, ita me compellare visus: tune solus ignoras quam breve, nobis in hoc orbe, temporis spatium sit exigendum omnesque nostros etiam laboriosissimos conatus ab inutilium servorum nomine nos non posse reddere immunes? omniaque nostra studia proximi usum pro scopo debent habere? hæc! cui unquam sunt usui? bullatis istiusmodi nugis mundum deludi! His merito reponimus. an ergo prohibita nobis simul omnis honesta delectatio? nonne eximiæ divina providentiæ documenta produnt istiusmodi narrationes? indene patet, quomodo Evangelia de morte & merito Christi concio universum collustraverit & vicerit orbem gentilibus ante superstitionibus obnoxium? obvertenti porro, non incongrue fortè Chronologiæ istiusmodi res in compendio tractari. denuo repono. nec ergo nimium quidquam est novisse, majores nostros non, ut nonnulli fabulantur, Autochtones fuisse è terra prosilientes. Deum potius naturæ librum aperuisse, ut ex illo constarer magni opificis omnipotentia, qualis in Mosis voluminibus eadem descripta proponitur. Denique forte respondenti, operibus, authori apud posteros nomen laudemque parituris, exploratorium ignem esse subeundem, hæc inquam dicenti, & in his subsistendi gratus profiteor tantum his verbis efficaciæ fuisse, ut etiam suborta michi nonnumquam fuerit cœpti hujus laboris pœnitentia. Ex altera proinde hujus opusculi parte præter Chronologicam rerum commemorationem amplius quidquam exspectare nolit Benevolus Lector, quem adeo benevolentiæ tutelæque Divinæ, paria ab ipso michi promittens, devotus commendo, sperans, ut me simul cœlesti Patri, qui misericors & condonationis plenus, commendet.
Ex fragmentis quibusdam à Duce quodam Romano consignatis & posteritati relictis sequens collectum est itinerarium, ex Ptolemæo & aliunde nonnullis ordinem quoque, sed quod spero in melius, mutatum hinc inde deprehendes.
FUERUNT olim apud Brittones XCII. urbes, earum verò celebriores & præ reliquis conspicuæ XXXIII. Municipia scilicet II. Verolamium & Eboracum. VIIII. Coloniæ sc. Londinium Augusta, Camalodunum Geminæ Martiæ, Rhutupis ... Thermæ Aquæ Solis, Isca Secunda, Deva Getica, Glevum Claudia, Lindum ... Camboricum ... Et civitates Latio jure donatæ X. sc. Durnomagus, Catarracton, Cambodunum, Coccium, Lugubalia, Ptoroton, Victoria, Theodosia, Corinum, Sorbiodunum. deinde XII. stipendiariæ minoresque momenti, scilicet: Venta Silurum, Venta Belgarum, Venta Icenorum, Segontium, Muridunum, Ragæ, Cantiopolis, Durinum, Isca, Bremenium, Vindonum, & Durobrovæ. At præter allatas modo urbes plures in Brittaniis non habuisse Romanos ne quis temere credat, celebriores enim tantum commemoravi, quis enim dubitet, illos, ut orbis terrarum Dominatores, pro lubitu elegisse sibique vindicasse, quæ suis usibus commoda intelligebant loca? plerumque aliàs in castris, quæ condiderant ipsi, degebant.
DIAPHRAGMATA.
RHUTUPIS prima in Brittania insula civitas versus Galliam apud Cantios sita à Gessoriago Bonnoniæ portu, unde commodissimus in supradictam insulam transitus obtingit, CCCCL. stadia, vel ut alii volunt XLVI. mille passuum remota, ab eadem civitate ducta est via Guethelinga dicta, usque in Segontium per m. p. CCCXXIIII. plus minus sic: Cantiopoli quæ & Duroverno m. p. X. Durosevo XII. Duroprovis XXV. deinde m. p. XXVII. transis Thamesin intrasque provinciam Flaviam & civitatem Londinium, Augustam. Sulo Mago m. p. VIIII. Verolamio municipio XII. unde fuit Amphibalus & Albanus Martyres. Foro Dianæ XII. Magio Vinio XII. Lactorodo XII. Isanta Varia XII. Tripontio XII. Benonis VIIII. hic bisecatur via alterutrumque ejus brachium Lindum usque, alterum versus Viriconium protenditur sic, Manduessedo m. p. XII. Etoceto XIII. Pennocrucio XII. Uxaconia XII. Virioconio XI. Banchorio XXVI. Deva colonia X. fines Flaviæ & Secundæ, Varis m. p. XXX. Conovio XX. Seguntio XXIIII.
Iter II. à Seguntio Virioconium usque m. p. LXXIII. sic, Heriri monte m. p. XXV. Mediolano XXV. Rutunio XII. Virioconio XI.
Iter III. à Londinio Lindum coloniam usque, sic: Durosito m. p. XII. Cæsaro Mago XVI. Canonio XV. Camaloduno colonia VIIII. ibi erat templum Claudii, Arx triumphalis & imago Victoriæ Deæ. ad Sturium amnem m. p. VI. & finibus Trinobantum Cenimannos advenis Cambretonio m. p. XV. Sito Mago XXII. Venta Cenom. XXIII. . . . . . . . . . . . . Camborico colonia XX. Durali ponte XX. Durno Mago XX. Isinnis XX. Lindo XX.
Iter IIII. à Lindo ad Vallum usque sic: Argolico m. p. XIIII. Dano XX. ibi intras Maximam Cæsariensem, Legotio m. p. XVI. Eboraco municip. olim colonia sexta m. p. XXI. Isurio XVI. Cattaractoni XXIIII. ad Tisam X. Vinovio XII. Epiaco XVIIII. ad Murum VIIII. trans Murum intras Valentiam. Alauna amne m. p. XXV. Tueda flumine XXX. ad Vallum . . . . . . . . . .
Iter V. à limite Præturiam usque sic: Curia m. p. . . . . . . . . ad Fines m. p. . . . . . . Bremenio m. p. . . . . . . . . Corstopolio XX. Vindomora VIIII. Vindovio XVIIII. Cattaractoni XXII. Eboraco XL. Derventione VII. Delgovicia XIII. Præturio XXV.
Iter VI. ab Eboraco Devam usque sic: Calcaria m. p. VIIII. Camboduno XXII. Mancunio XVIII. finibus Maximæ & Flaviæ m. p. XVIII. Condate XVIII. Deva XVIII.
Iter VII. à Portu Sistuntiorum Eboracum usque sic: Rerigonio m. p. XXIII. ad Alpes Peninos VIII. Alicana X. Isurio XVIII. Eboraco XVI.
Iter VIII. ab Eboraco Luguvalium usque sic: Cattaractoni m. p. XL. Lataris XVI. Vataris XVI. Brocavonacis XVIII. Vorreda XVIII. Lugubalia XVIII.
Iter VIIII. à Luguballio Ptorotonim usque sic: Trimontio m. p. . . . Gadanica m. p. . . . . . . Corio m. p. . . . . . ad Vallum m. p. . . . . incipit Vespasiana. Alauna m. p. XII. Lindo VIIII. Victoria VIIII. ad Hiernam VIIII. Orrea XIIII. ad Tavum XVIIII. ad Æsicam XXIII. ad Tinam VIII. Devana XXIII. ad Itunam XXIIII. ad montem Grampium m. p. . . . . . . ad Selinam m. p. . . . . . . Tuessis XVIIII. Ptorotone m. p. . . . . . . . . . . .
Iter X. ab ultima Ptorotone per mediam insulæ Isca Damnonorum usque sic: Varis m. p. VIII. ad Tuessim XVIII. Tamea XXVIIII. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . m. p. XXI. in Medio VIIII. Orrea VIIII. Vittoria XVIII. ad Vallum XXXII. Luguballia LXXX. Brocavonacis XXII. ad Alaunum m. p. . . . . . . . Coccio m. p. . . . . . . . . Mancunio XVIII. Condate XXIII. Mediolano XVIII. Etoceto m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Salinis m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Glebon colonia m. p. . . . . . . . Corino XIIII. Aquas Solis m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ad Aquas XVIII. ad Uxellam amnem m. p. . . . . . . . Isca m. p. . . . . . . .
Iter XI. ab Aquis per viam Juliam Menapiam usque sic: ad Abonam m. p. VI. ad Sabrinam VI. unde trajectu intras in Brittaniam Secundam & stationem Trajectum m. p. III. Venta Silurum VIII. Isca colonia VIIII. unde fuit Aaron Martyr. Tibia amne m. p. VIII. Bovio XX. Nido XV. Leucaro XV. ad Vigesimum XX. ad Menapiam XVIIII. ab hac urbe per XXX. m. p. navigas in Hyberniam.
Iter XII. ab Aquis Londinium usque sic: Verlucione m. p. XV. Cunetione XX. Spinis XV. Calleba Attrebatum XV. Bibratte XX. Londinio XX.
Iter XIII. ab Isca Uriconium usque sic: Bultro m. p. VIII. Gobannio XII. Magna XXIII. Branogenio XXIII. Urioconio XXVII.
Iter XIIII. ab Isca per Glebon Lindum usque sic: Ballio m. p. VIII. Blestio XII. Sariconio XI. Glebon colonia XV. ad Antonam XV. Alauna XV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vennonis XII. Ratiscorion XII. Venromento XII. Margiduno XII. ad Pontem XII. Croco colana Lindum XII.
Iter XV. à Londinio per Clausentum in Londinium sic: Caleba m. p. XLIIII. Vindomi XV. Venta Belgarum XXI. ad Lapidem VI. Clausento IIII. Portu Magno X. Regno X. ad Decimum X. Anderida portu m. p. . . . . . . . . . . . . . . . ad Lemanum m. p. XXV. Lemaniano portu X. Dubrisi X. Rhutupis colonia X. Regulbio X. Contiopoli X. Durelevo XVIII. Mado XII. Vagnaca XVIII. Novio Mago XVIII. Londinio XV.
Iter XVI. à Londinio Ceniam usque sic: Venta Belgarum m. p. XC. Brige XI. Sorbioduno VIII. Ventageladia XII. Durnovaria VIIII. Moriduno XXXIII. Isca Damnon. XV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Durio amne m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tamara m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Voluba m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Cenia m. p. . . . . . . . .
Iter XVII. ab Anderida [Eboracum] usque sic: Sylva Anderida m. p. . . . . . . . . Noviomago m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Londinio m. p. XV. ad Fines m. p. . . . . . . . . Durolisponte m. p. . . . . . . . . . . . Durnomago m. p. XXX. Corisennis XXX. Lindo XXX. in Medio XV. ad Abum XV. unde transis in Maximam ad Petuariam m. p. VI. deinde Eboraco, ut supra, m. p. XLVI.
Iter XVIII. ab Eboraco per medium insulæ Clausentum usque sic: Legiolio m. p. XXI. ad Fines XVIII. . . . . . . m. p. XVI. . . . . . . . . . . m. p. XVI. . . . . . . . . . . . . Derventione m. p. XVI. ad Trinovam XII. Etoceto XII. Manduesuedo XVI. Benonnis XII. Tripontio XI. Isannavaria XII. Brinavis XII. Ælia castra XVI. Dorocina XV. Tamesi VI. Vindomi XV. Clausento XLVI.
Plurima insuper habebant Romani in Brittaniis castella, suis quæque muris, turribus, portis & repagulis munita.
FINIS ITINERARIORUM.
Quod hactenus auribus, in hoc capite percipitur pene oculis intuentibus, nam huic adjuncta est mappa Brittaniæ artificialiter depicta, quæ omnia loca cet. evidenter exprimit, ut ex ea cunctarum regionum incolas dignoscere detur.
† locus mappæ Brittaniæ †
sed vide pag. 101.
CAPUT VIII.
LUSTRAVIMUS jam Albionem, disitæ non procul inde Hyberniæ, eadem, quâ hactenus usi fuimus brevitate, descriptionem daturi.
II. Hybernia omnium, post Albionem dictam nuper, maxumè est ad occidentem quidem sita, sed, sicut contra Septemtriones ea brevior, ita in meridiem sese trans illius fines plurimum protendens, usque contra Hispaniæ Tarraconensis septentrionalia, quamvis magno æquore interjacente, pervenit.
III. Mare, quod Brittaniam & Hyberniam interfluit, undosum & inquietum est, toto, ut author est Solinus, anno, non nisi æstivis pauculis diebus, navigabile. in medio inter ambas insula est, quæ olim appellabatur Monœda, nunc autem Manavia.
IV. Hybernia autem, & sui status conditione, & salubritate ac serenitate aëris, multum Brittaniæ præstat, ut opinatur Beda, ita, ut rarò ibi nix plus quam triduaria remaneat, nemo propter hiemem aut fœna secet aut stabula fabricet jumentis.
V. Nullum ibi reptile videri solet, nullæ viperæ aut serpentes valent. nam sæpe illò de Brittania allati serpentes mox, ut proximante terris navigio odore aëris illius adtacti fuerint, intereunt. quin potiùs omnia penè, quæ de eadem insula sunt, contra venenum valent. denique vidimus, quibusdam à serpente percussis rasa folia codicum, qui de Hybernia fuerunt, & ipsam rasuram aquæ imissam ac potui datam talibus protinus totam vim veneni grassantis totum inflati corporis absumsisse ac sedasse tumorem.
VI. Dives lactis & mellis insula, nec vinearum expers, piscium volucrumque, sed & cervorum caprearumque venatu insignis, ut author est venerabilis Beda.
VII. Cultores ejus, inquit Mela, inconditi sunt & omnium virtutum ignari, magis quam aliæ gentes, aliquatenus tamen gnari pietatis ad modum expertes. gens inhospita & bellicosa à Solino Polyhistore dicti sunt. sanguine interemptorum hausto prius victores vultus suos oblinunt. fas ac nefas eodem animo ducunt. puerpera, si quando marem edidit, primos cibos gladio imponit mariti, inque os parvuli summo mucrone, auspicium alimentorum leviter insert, & gentilibus votis optat, non aliter quam in bello & inter arma mortem oppetat. qui student cultui, dentibus mari nantium belluarum insigniunt ensium capulos, candicant enim ob heburneam claritatem. nam præcipua viris gloria est in armorum splendore.
VIII. Agrippa, geographus Romanus, longitudinem Hyberniæ DC. millia passuum esse, latitudinem verò CCC. statuit XX. olim gentibus habitata, quarum XIIX. littus tenebant.
IX. Hæc autem propria Scottorum patria erat, ab hac egressi, tertiam in Albione Brittonibus & Pictis gentem addiderunt. sed non idem cum magno authore Beda sentio, qui Scottos peregrinos esse affirmat. nam, ut existimo, suam ex Brittania non procul sita originem duxerunt, inde trajecisse, atque in hac insula sedes occupasse, fidem faciunt authores. certissimum verò est Damnios, Voluntios, Brigantes, Cangos aliàsque nationes origine fuisse Brittanicâ, quæ eò postea trajecerunt, postquam, vel Divitiacus, vel Claudius, vel Ostorius, vel Duces alii victores illis domi tumultum fecerant. pro ulteriori argumento inservit lingua antiqua, quæ cum antiqua illa Brittanica & Gallica non parum consonat, id quod omnibus, utriusque linguæ gnaris satis planum videtur.
X. Septentrionali Hyberniæ lateri obtenditur Oceanus Deucaledonicus. orientale tegunt Vergivus & Internus. Cantabricus verò australe, uti occidentale magnus ille Brittanicus, qui & Athlanticus Oceanus, quem nos quoque ordinem secuti dabimus insulæ & præcipuorum in illa locorum descriptionem.
XI. Illud, quod ab Oceano Deucaledonico alluitur, hujus insulæ latus habitabant Rhodogdii, cujus metropolis Rhobogdium erat, in quorum orientali regione situm erat ejusdem nominis promuntorium, in occidentali, Boreum promuntorium. fluvii verò Banna, Darabouna, Argitta & Vidua, austrum versus à Scottis ipsos separabant montes.
XII. Infra promuntorium Boreum littus Brittanici maris ad Venicnium usque caput incolebant gentes Venicniæ, quibus nomen debent ab illis dictæ vicinæ insulæ Venicniæ, inferius ad ostium usque Rhebii fluminis, quarum metropolis Rheba. infra Rhebeum Nagnatæ habitabant ad Libnium usque, quorum celebris erat ejusdem nominis metropolis. Austrum versus in recessu sinus Ausobæ siti erant Auterii quibus urbium caput erat ejusdem nominis. Inferiorem ejusdem regionis partem occupabant Concangii, ad quorum fines austrum versus manabat Senus, amplus omnino fluvius, cui adjacebat urbium primaria Macobicum. in angustum heic apicem coarctata desinit Hybernia. prope Austrinum promuntorium, ad flumen Senum, sedes habebant Velatorii quorum metropolis Regia, fluviusque Durius. Lucani verò habitabant, ubi Oceano miscetur fluvius Ibernus.
XIII. Ultra Austrinum meridionale insulæ latus ab eodem promuntorio ad Sacrum usque extremum tendebat. Ibernii ad illud habitabant, quibus metropolis Rhufina. hinc fluvius Dobona, ac deinde Vodiæ cum promuntorio ejusdem nominis, quod promuntorio Albionis Antivestæo obvertitur, distans inde milliaribus CXXXXV. non procul inde Dabrona fluvius Brigantum regionis terminus, qui fines regionis fluvium Brigas & urbem habebant Brigantiam.
XIV. Pars hujus insulæ, à Sacro promuntorio ad Rhobogdium usque extensa, Orientalis censetur. habitantes supra promuntorium Sacrum Menapii, primariam habebant ejusdem nominis urbem ad fluvium Modonam. hinc ad Menapiam, in Dimetia sitam, XXX. milliaria numerantur, ut Plinius refert. harum unam, quam nam verò incertum, patriam habebat Carausius. ultra harum terminos metropolin Dunum habebant Cauci, quorum fines alluebat fluvius Oboca. Teutonicæ binas has nationes originis esse extra dubium est. incertum verò quo tempore primùm in has terras eorum majores trajecerint. brevi ante Cæsaris in Brittaniam transitum id contigisse maxumè videtur probabile.
XV. Eblanæ ulterius habitabant, primariam verò ad Lœbium flumen habentes Mediolanum. Septentrionali viciniores Voluntii civitatem habebant Lebarum, fluvios autem Vinderum & Buvindam. superiorem his insulæ partem, Rhobogdiis affinem, tenebant Damnii, his urbium caput Dunum, ubi sepulti creduntur D. Patricius, D. Columba & D. Brigitta, eodem tumulo reconditi.
XVI. Restat jam, ut eorum, qui interiorem hujus insulæ partem habitabant, populorum mentio injiciatur. contermini Caucis & Menapiis, supra Brigantes autem, incolebant Coriondii, reliquam insulæ partem Scotti habebant, quibus Scotiæ nomen tota exinde debet. plures inter, quas illi habebant. civitates præ cæteris innotuerunt tantum duæ, quarum ad nos pervenit memoria. altera Rheba ad flumen & lacum Rhebium, Ibernia altera, sita ad orientale Seni fluminis latus.
XVII. Non possum non hoc loco monere Damnios, Voluntios, Brigantes, & Cangianos omnes fuisse Brittanicæ originis nationes, quæ, cum vel ab hoste finitimo non daretur quies, vel tot tantaque exigerentur tributa, quibus solvendis se impares intelligerent, sensim, novas quæsituræ sedes, in hanc terram trajecerant. dictum jam antea de Menapiis, Chaucis, nec de iis, quæ offeruntur ulterius, plura occurrunt, quibus tutò fides potest haberi. refert quidem, Augustæ historiæ scriptor, Tacitus, quod pluribus, quam Albion, peregrinis Hybernia fuerit frequentata. at, si res ita revera se habuisset, vix dubitandum videtur, plura nobis de statu Hyberniæ & fide digniora Veteres fuisse relicturos. relicturoque jam michi descriptionem Hyberniæ non abs re fore videtur docere, hanc, non armis, sed metu tantum sub Romanorum redactam fuisse imperium. quin potius Regem Ptolemæum in secunda Europæ tabula, aliosque veterum inclutissimorum geographorum in situ illius delineando errasse, utpote qui hanc non solum justo longius à Brittania, sed etiam prorsus à parte boreali provinciæ Secundæ, statuerunt; id quorum ex ipsorum libris & Tabulis huc spectantibus patet abunde.
XVIII. Super Hyberniam sitæ erant Hebudes, V. numero, quarum incolæ nesciunt fruges, piscibus tantum & lacte viventes. Rex unus est, ut scribit Solinus, universis. nam quotquot sunt, omnes angusto interluvio dividuntur. ille Rex nichil suum habebat, omnia universorum. ad æquitatem certis legibus adstringitur, ac, ne avaritia à vero rectoque eum seduceret, discebat ex paupertate justitiam, utpote cui nichil esset rei familiaris, verum alitur è publico. nulla illi dabatur fœmina propria, sed per vicissitudines, in quamcunque commotus fuisset, sibi vendicat usurariam, unde ei nec votum, nec spes conceditur liberorum. de Hebudibus hisce nonnulli scripserunt. dies continuos XXX. sub bruma esse noctem, sed Dictator Cæsar nichil de eo, studiose licet inquirens, reperiebat, nisi, quod certis ex aqua mensuris breviores fuisse noctes quam in Gallia intellexerit.
XIX. Secundam à continenti stationem Orcades præbent, quæ ab Hebudibus porrò, sed erroneè, sunt VII. dierum totidemque noctium cursu, ut scripserunt nonnulli, numero XXX, angustis inter sese deductæ spatiis, vacabant homine, non habebant sylvas, tantum junceis herbis horrescentes. cætera earum nil nisi arenæ & rupes tenent, ut ego, ex Solino cum aliis colligi posse, habeo persuasum.
XX. Thule ultima omnium, quæ Brittanicæ vocantur, Belgarum littori apposita statuitur à Mela. Græcis Romanisque celebrata carminibus, de quo Homerus Mantuanus:
in ea solstitiô nullas esse noctes indicavimus, cancri signum Sole transeunte, ut author est Plinius, nullosque contra per brumam dies, hæc quidem senis mensibus continuis fieri arbitrantur, qui hic habitant, ut refert Solinus, principio veris inter pecudes pabulis vivunt, deinde lacte, in hyemem conferunt arborum fructus. utuntur fœminis vulgo, certum matrimonium nullis. Thule autem larga & diutinâ pomonâ copiosa est, ut tradit idem author. ultra Thulen unius diei navigatione accepimus pigrum esse & concretum mare, à nonnullis Cronium appellatur. à Thule in Caledoniam bidui navigatio est.
XXI. Thanatos insula alluitur freto Oceani, à Brittaniæ continente æstuario tenui, Wantsuam dicto, separata, frumentariis campis felix, & gleba uberi, nec tantum sibi soli, verum & aliis salubribus locis, ut author est Isidorus, cum ipsa nullo serpatur angue, asportata inde terra, quoquò gentium invecta sit, angues necat. hæc non longe abest à Rhutupi sita.
XXII. Vecta, à Vespasiano devicta olim, insula est, proximum Belgis habet ab oriente in occasum XXX. circitur millia passuum, ab austro in boream XII. in orientalibus suis partibus mari VI. millium, in occidentalibus III. à meridionali supra scripto littore distans.
XXIII. Præter supradictas insulas fuerunt etiam VII. Acmodæ, Ricnea, Silimnus, Andros, Sigdiles XL. Vindilios, Sarna, Cæsarea & Cassiterides.
XXIV. Sena, Ossismicis adversa littoribus, Gallici Numinis oraculo insignis est, ut author est Mela. cujus antistites, perpetua virginitate sanctæ, numero IX. esse traduntur, Senas Galli vocant, putantque ingeniis singularibus præditas, maria ac ventos concitare carminibus, seque in quæ velint animalia vertere, sanare quæ apud alios insanabilia sunt. scire ventura & prædicere. sed non nisi deditæ navigantibus, & ob id tantum ut se consulerent eò profectis.
XXV. Reliquæ Albioni circumfusæ minoris peripheriæ & momenti insulæ ex depictæ adjectæque mappæ inspectione melius, quam ex nudo quodam recensu, censeri ac dignosci possunt. heic itaque subsisto meumque his rebus locatum studium Benevolo Lectori ejusque favori & judicio studiose commendo.
EXPLICIT FELICITER ,
Deo gratias.