Itinerarium curiosum (centuria II)

PRÆFATIO.

IN supplementum datæ hucusque Brittaniæ antiquæ descriptionis1 deductum parili compendio subjungere consultum duxi

I. Chronologiæ, à prima inde orbis origine ad vastata à Gothis Roman2 deductæ, epitomen. &

II. Imperatorum Legatorumque Romanorum qui huic regioni cum imperio præfuerant brevem recensum.

Dicant fortè nonnulli potuisse istiusmodi operam, utpote non absolute 3 necessariam, vel cultui divino, vel majoris momenti rebus impendi, at sciant illi & subsecivas horas antiquitatibus patriis pristinique terrarum status investigationi posse vindicari, ut tamen nichil propterea sacro cultui decedat. sin verò Momus istiusmodi captatam ex otio licito voluptatem nobis invideat, ad finem properans metæque jam adstitutus heic pedem figo.

CAPUT   I.

4IN principio mundum, nobis hodiernum reliquisque creaturis habitatum, VI. dierum spatio ex nihilo condidit omnipotens Creator.

5Anno Mundi MDCLVI. Crescentem continuo usu humani generis malitiam vindicaturus Creator diluvium Orbi immisit, quod totum obruens mundum omnem delevit viventium ordinem, solis, quæ arcam intraverant, exceptis & servatis, quorum deinceps propago novis animalium colonis novum orbem replevit.

6 A. M. MMM. Circa hæc tempora cultam & habitatam primùm Brittaniam arbitrantur nonnulli, cum illam salutarent Græci Phœnicesque mercatores. nec desunt, qui à Rege quodam Brytone non diu postea conditum credunt Londinium.

7A. M. MMMCCXXVIII. Prima urbis Romæ, quæ gentium exinde communis terror, fundamenta posuerunt fratres Romulus & Remus.

8A. M. MMMDC. Egressi è Brittania per Galliam Senones Italiam invasere, Romam oppugnaturi.

9A. M. MMMDCL. Has terras intrarunt Belgæ, Celtæque desertam à Senonibus regionem occuparunt. non diu postea cum exercitu in hoc regnum transiit Rex Æduorum Divitiacus, magnamque ejus partem subegit. circa hæc tempora in Hyberniam commigrarunt, ejecti à Belgis Brittones, ibique sedes posuerunt, ex illo tempore Scotti appellati.

10A. M. MMMDCCCCXLIII. Gestum est Cassibelini cum civitatibus maritimis bellum.

11A. M. MMMDCCCCXLVI. Cæsar Germanos & Gallos capit, & Brittones quoque, quibus ante eum ne nomen quidem Romanorum cognitum fuerat, victor, obsidibus acceptis, stipendarios facit.

12A. M. MMMDCCCCXLVII. Denuo in has terras profectus bellum gessit cum Rege Cassiorum Cassibelino, invitatus, ut ipse quidem prætendit, à Trinobantibus. sed, quod majore veri specie tradit Suetonius, potius avaritiem ipsius sollicitantibus prætiosis Brittaniæ margaritis.

13A. M. MMMMXLIV. Ipse in Brittaniam profectus Imperator Claudius, semestri spatio, absque ulla vi aut sanguinis effusione, magnam insulæ partem in suam redegit potestatem, quam exinde Cæsariensem jussit vocari.

14A. M. MMMMXLV. Missus ab Imperatore Claudio cum II. Legione in has terras Vespasianus, adhuc in privata vita, Belgas Damnoniosque oppugnavit, tandemque, commissis prœliis XXXII. urbibus XX. expugnatis, sub obsequium Romani Imperii redegit, una cum insula Vecta.

15A. M. MMMMXLVII. Thermas & Glebon occupaverunt Romani.

16A. M. MMMML. Post novennale bellum Regem Silurum Charaticum vicit Dux Romanorum Ostorius, magna Brittaniæ pars in formam provinciæ redacta, & Camalodunensis coloniæ posita fundamenta.

17A. M. MMMMLII. Cogibundo urbes quædam apud Belgas à Romanis concessæ, ut inde sibi conderet Regnum. circa hæc tempora, relictâ Brittaniâ, Cangi & Brigantes in Hyberniam commigrarunt sedesque ibi posuerunt.

18A. M. MMMMLXI. Nero Imperator, in re militari nichil omnino ausus, Brittaniam pene amisit. nam duo sub illo nobilissima oppida illic capta atque eversa sunt. nam insurrexit contra Romanos Bondvica, illatam sibi à Romanis injuriam vindicatura, colonias illas Romanorum, Londinium, Camalodunum & municipium Verulamium igne delevit, occisis ultra octoginta millibus civium Romanorum. superata illa, tandem à Suetonio, qui acerrime illatum Romanis damnum vindicavit, occiso subditorum ejus æquali numero.

19A. M. MMMMLXXIII. Brigantes vicit Cerealis.

20A. M. MMMMLXXVI. Ordovices plectit Frontinus.

21A. M. MMMMLXXX. Magnum cum Rege Caledoniorum Galgaco prœlium committit Agricola, eoque devicto, totam insulam cum classe lustrari jubet, maritimamque ipsius oram totus obiens, Orcades submittit Imperio Romano.

22A. M. MMMMCXX. Ipse in Brittaniam transit Hadrianus Imperator, immensoque muro unam insulæ partem ab altera sejungit.

23A. M. MMMMCXL. Missus ab Antonino Pio Urbicus victoriis inclarescit.

24A. M. MMMMCL. Nonnullos quoque à Brittanis victorias reportat Aurelius Antoninus.

25A. M. MMMMCLX. Luce Christianismi, regnante Lucio Rege, collustratur Brittania, Rege Cruci Christi se primùm submittente.

26A. M. MMMMCLXX. Provincia Vespasiana ejiciuntur Romani. hoc circiter tempore ex insulis in Brittaniam cum Pictis suis advenisse creditur Reuda Rex.

27A. M. MMMMCCVII. Destructum, à Romanis conditum, murum restituit transiens in Brittaniam Severus Imperator, & non diu post Eboraci, manu Dei, moritur.

28A. M. MMMMCCXI. Venalem à Mæatis pacem obtinuit Bassianus.

29A. M. MMMMCCXX. Per hæc tempora intra mœnia se continent Romani milites, altâque pace tota perfruitur insula.

30A. M. MMMMCCXC. Carausius, sumpta purpurâ, Brittanias occupavit, post X. annos per Asclopiodorum Brittania recepta.

31A. M. MMMMCCCIIII. Persecutio crudelis & crebra flagrabat, ut intra unum mensem XVII. millia Martyrum pro Christo passa inveniantur, quæ & Oceani limbum transgressa Albanum, Aaron, & Julium Brittones cum aliis pluribus viris & fœminis felici cruore damnavit.

32A. M. MMMMCCCLVI. Constantius, XVI. imperii anno, summæ mansuetudinis & civilitatis vir, victô Alectô, in Brittania diem obiit Eboraci.

33A. M. MMMMCCCVII. Constantius, qui Magnus postea dicitur, Constantii ex Brittanica Helena filius, in Brittaniis creatus Imperator, cui se sponte tributariam offert Hyberniam.

34A. M. MMMMCCCXX. Ductu Regis Fergusii in Brittaniam transeunt Scotti, ibique sedem figunt.

35A. M. MMMMCCCLXXXV. Theodosius Maximum tyrannum III. ab Aquileia lapide interfecit. qui, quoniam Brittaniam omni pene armata juventute copiisque spoliaverat militaribus, quæ, tyrannidis ejus vestigia secutæ in Gallias, nunquam ultra domum rediere, videntes, transmarinæ gentes sævissimæ, Scottorum à circio, Pictorum ab aquilone, destitutam milite ac defensore insulam, adveniunt, & vastatam direptamque eam multos per annos opprimunt.

36A. M. MMMMCCCXCVI. Brittones Scottorum, Pictorumque infestationem non ferentes, Romam mittunt, &, sui subjectione promissa, contra hostem auxilia flagitant, quibus statim missa legio magnam Barbarorum multitudinem sternit, cæteros Brittaniæ finibus pellit, ac, domum reversura, præcepit sociis, ad arcendos hostes, murum trans insulam inter duo æstuaria statuere. qui, absque artifice magistro magis cespite quam lapide factus, nil operantibus profuit. nam mox, ut discessere Romani, advectus navibus prior hostis, quasi maturam segetem, obvia quæque sibi cædit, calcat, devorat.

37A. M. MMMMCCCC. Iterum petiti auxilia Romani advolant cæsum hostem trans maria fugant conjunctis sibi Brittonibus, murum non terra, ut ante pulvereum, sed saxo solidum, inter civitatis, quæ ibidem ob metum hostium fuerunt factæ, à mari usque ad mare collocant. sed & in littore meridiano maris, quia & inde hostis Saxonicus timebatur, turres per intervalla ad prospectum maris statuunt. id Stilichontis erat opus, ut ex his Claudiani versibus constat:

38A. M. MMMMCCCCXI. Occupata à Gothis est Roma, sedes quartæ & maxumæ Monarchiarum, de quibus Daniel fuerat vaticinatus, anno milesimo centesimo sexagesimo quarto suæ conditionis. ex quo autem tempore Romani in Brittania regnare cessarunt, post annos ferme CCCCLXV. ex quo Julius Cæsar eandem insulam adiit.

39A. M. MMMMCCCCXLVI. Recedente à Brittaniis legione Romana, cognita Scotti & Picti reditus denegatione, redeunt ipsi, & totam ab aquilone insulam pro indigenis muro tenus capescunt nec mora, cæsis, captis, fugatisque custodibus muri & ipso interrupto, etiam intra illum crudelis prædo grassatur. mittitur epistola lachrymis ærumnisque referta ad Romanæ potestatis virum Fl. Ætium, ter consulem, vicesimo tertio Theodosii Principis anno petens auxilium, nec impetrat.

CAPUT   II.

VERITATEM, quoad fieri licuit, sectatus fui, si quid occurrat fortè, illi non exactè congruum, illud michi ne imputetur vitióve vertatur rogo. me enim ad regulas legesque Historiæ sollicitè componens, ea bona fide collegi aliorum verba et relationes, quæ sincera maxumè deprehendi & fide dignissima. ad cætera præter Elenchum Imperatorum Legatorumque Romanorum, qui huic insulæ cum imperio præfuerunt, amplius quidquam expectare nolit Lector, quocúmque meum opus finiam.

II. Igitur, primus omnium Romanorum Dictator Julius cum exercitu, principatu Cassibellino, Brittaniam ingressus, quamquam prospera pugna terruerit incolas, ut Tacitus refert, ac littore potitus sit, potest videri ostendisse posteris, non tradidisse.

III. Mox bella civilia, & in rempublicam versa principum arma, ac longa oblivio Brittaniæ etiam in pace. consilium id Augustus vocabat, Tiberius præceptum. agitasse Caligulam de intranda Brittania satis constat, ni velox ingenio, mobilisque pœnitentia, & ingentes adversus Germaniam conatus frustra fuissent.

IV. Claudius verò Brittaniæ intulit bellum, quam nullus Romanorum post Julium Cæsarem attigerat, transvectis legionibus auxiliisque, sine ullo prœlio ac sanguine, intra paucissimos dies partem insulæ in ditionem recepit. deinde misit Vespasianum, adhuc in privata vita, qui tricies & bis cum hoste conflixit. duas validissimas gentes cum Regibus eorum, XX. oppida & insulam Vectem, Brittaniæ proximam, imperio Romano adjecit. reliquas devicit per Cnæum Sentium & Aulum Plautium, illustres & nobiles viros, & triumphum celebrem egit.

V. Subinde Ostorius Scapula, vir bello egregius, qui in formam provinciæ proximam partem Brittaniæ redegit. addita insuper veteranorum colonia Camalodunum. quædam civitates Cogiduno Regi donatæ. is ad Trajani usque Principatum fidelissimus mansit, ut Tacitus scribit.

VI. Mox Avitus Didius Gallus parta à prioribus continuit, paucis admodum castellis in ulteriora permotis, per quæ fama aucti officii quæreretur.

VII. Didium Verannius excepit, isque intra annum exstinctus est.

VIII. Suetonius hinc Paulinus biennio prosperas res habuit, subactis nationibus, firmatisque præsidiis, quorum fiducia Monam insulam, ut vires rebellibus ministrantem, aggressus terga occasioni patefecit. namque Legati absentiâ remoto metu Brittones accendere, atque Bonduica, generis Regii fœmina, duce, sumpsere universi bellum; ac sparsos per castella milites consectati, expugnatis præsidiis, ipsam coloniam invasere, ut sedem servitutis, nec ullum in barbaris sævitiæ genus omisit ira & victoria. quod, nisi Paulinus, eo cognito provinciæ motu prosperè subvenisset amissa Brittania foret, quam unius prœlii fortuna veteri patientiæ restituit. tenentibus arma plerisque, quos conscientia defectionis, & proprius ex Legato timor agitabat.

IX. Hic cum egregius cætera, arrogantes in deditos & ut suæ quoque injuriæ ultor. durius consuleret; missus Petronius Turpilianus tanquam exorabilior & delictis hostium novus, eoque pœnitentiæ mitior, compositis prioribus, nichil ultra ausus, Trebellio Maximo provinciam tradidit.

X. Trebellius segnior & nullis castrorum experimentis, comitate quadam curandi, provinciam tenuit. Didicere jam barbari quoque Brittones ignoscere vitiis blandientibus. & interventus civilium armorum, præbuit justam segnitiæ excusationem. sed discordia laboratum, cum assuetus expeditionibus miles otio lasciviret. Trebellius fuga ac latebris vitata exercitus ira, indecorus atque humilis, præcariò mox præfuit, ac velut pacti, exercitus licentiam, Dux salutem. hæc seditio sine sanguine stetit.

XI. Nec Vectius Bolanus manentibus adhuc civilibus bellis agitavit Brittaniam disciplina. eadem inertia erga hostes similis petulantia castrorum: nisi quod innocens Bolanus & nullis delictis invisus charitatem peraverat loco authoritatis.

XII. Sed ubi cum cætero Orbe, Vespasianus & Brittaniam recuperavit, magni Duces, egregii exercitus, minuta hostium spes: & terrorem statim intulit Petilius Cerealis, Brigantum civitatem, quæ numerosissima provinciæ totius perhibetur, aggressus. multa prœlia & aliquando non incruenta: magnamque Brigantum partem aut victoria amplexus, aut bello.

XIII. Sed cum Cerealis quidem alterius successoris curam famamque obruisset, sustinuit quoque molem Julius Frontinus, vir magnus quantum licebat, validamque & pugnacem Silurum gentem armis subegit; super virtutem hostium locorum quoque difficultates eluctatus.

XIV. Successit huic Agricola, qui non solum acquisitam provinciæ pacem constituit, sed etiam annos septem plus minus continuis Caledonios, cum bellocissimo Rege ipsorum Galgaco, debellavit. quo facto Romanorum ditioni gentes non antea cognitas adjunxit.

XV. Majorem verò Agricolæ gloriam invidens Domitianus, domum eum revocavit, Legatumque suum Lucullum in Brittanias misit, quod lanceas novæ formæ appellari Lucculeas passus esset.

XVI. Successor ejus Trebellius erat, sub quo duæ provinciæ, Vespasiana scilicet & Maæta, fractæ sunt. Romani se ipsos autem luxuriæ dederunt.

XVII. Circa idem tempus insulam hancce visitans Hadrianus Imperator murum, opus sane mirandum & maxume memorabile, erexit, Juliumque Severum Legatum in Brittaniis reliquit.

XVIII. Postea nichil unquam notatu dignum audivimus esse perpetratum, donec Antoninus Pius per Legatos suos plurima bella gessit, nam & Brittones, per Lollium Urbicum Proprætorem & Saturninum Præfectum classis, vicit, alio muro, submotis barbaris, ducto. provinciam, postea Valentiæ nomine notam, revocavit.

XIX. Pio Mortuô, varias de Brittonibus, Germanisque victorias reportavit Aurelius Antoninus.

XX. Mortuô autem Antoninô, cum ea quæ Romanis ademerant satis non haberent, magnam à Legato Marcello passi sunt cladem.

XXI. Hic Pertinacem habuit successorem, qui fortem quoque se gessit ducem.

XXII. Hunc excepit Clodius Albinus, qui de sceptro & purpura cum Severo contendit.

XXIII. Post hos primus erat Virius Lupus, qui Legati nomine gaudebat. non huic multa præclara gesta adscribuntur, quippe cujus gloriam intercepit invictissimus Severus, qui, fugatis celeritur hostibus, murum Hadrianum, nunc ruinosum, ad summam ejus perfectionem reparavit; &, si vixerat, proposuerat exstirpare barbaros, quibus erat infestus, cum eorum nomine, ex hacce insula, sed obiit, manu Dei, apud Brigantes in municipio Eboraco.

XXIV. Ejusque in locum subiit Alexander, qui orientis quasdam victorias reportavit, in Edissa mortuus.Sicilia.

XXV. Successores habuit Legatos Lucilianum, M. Furium, N. Philippum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . qui si defensionem terminorum ab ipsis observatam exceperimus, nil fere egerunt.

XXVI. Post . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Desunt reliqua . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .