ACTUS III.
SCENA I.
Capitolium; SENATORUM concessus. Turba circa aditus Capitolii. ARTEMIDORUS, ARUSPEX. Sonant tubæ. Intrant CÆSAR, BRUTUS, CASSIUS, DECIUS, METELLUS, TREBONIUS, CINNA, ANTONIUS, LEPIDUS, POPILIUS, PUBLIUS, &c., &c.
Cæs.—Idus Martii aguntur.
Arus.—Immo, Cæsar; sed non exacti sunt.
Art.—Salve, Cæsar; hunc libellum meum percurras, precor.
Dec.—Trebonius a te humillime petit ut huncce suum quamprimum perlegere tibi placeat.
Art.—O Cæsar, meum prius. Cæsarem proprius tangit: meum prius, maxime Cæsar.
Cæs.—Quod meipsum tangit cæteris posthabendum.
Art.—Ne moreris, Cæsar: quin statim legas.
Cæs.—Quid, num delirat iste?
Pub.—Absiste, procul esto.
Cass.—Quid est quod in viâ petitionem facis; veni in Capitolium.
CÆSAR in Capitolium venit; assurgunt SENATORES.
Pop.—Vobis hodie bene eventurum spero.
Cass.—Quid, Popili?
Pop.—Valeas. [CÆSAREM versus progreditur.
Brut.—Quid tibi Popilius Læna?
Cass.—Nobis hodie bene eventurum. Vereor ne proditi simus.
Brut.—Animadverte ut recta ad Cæsarem ——
Cass.—Age, confestim, Casca, ne præveniamur. Quid faciendum, Brute? Si proditi sumus, vel Cassius vel Cæsar non hinc rediturus est. Ipse memet occidam.
Brut.—Ne sollicitus sis, Cassi; Popilius Læna de nostris consiliis nihil. Risum in ore habet; neque Cæsar vultum mutat.
Cass.—Trebonius partes suas bene agit; ecce enim, Brute, ut M. Antonium subducat.
[Exeunt ANTONIUS et TREBONIUS. Considunt SENATORES.
Dec.—Ubi Metellus Cimber? Accedat, et actutum rogationem suam Cæsari proferat.
Brut.—Jam prolaturus est. Sequamur ut eum sustineamus.
Cin.—Casca, tu primus manum tuam ——
Casc.—Jamne parati sumus?
Cæs.—Quænam igitur sint, quibus Cæsar Senatusque suus mederi debeant.
Met.—Cæsar altissime, maxime, potentissime, Metellus Cimber ad sellam tuam cor humillimum affert.
Cæs.—Cimber, te præventum velim. Hi genuum flexus, hæc salutandi assentatio communium fortasse hominum sanguinem calefacere posset, ut legem semel decretam præscriptamque, puerorum more, immutare vellent. Sed ne inepte putes Cæsaris sanguinem ita male temperatum, ut per quae stulti molliuntur, mellita verba, humiles corporis flexus, servilesque, veluti canum, blanditias, per hæc dissolvi possit. Frater tuus, ex Senatusconsulto exulat. Si illius causâ te prosternis, miserasque preces edis, canis blandientis instar, ego, te veluti canem, pede repellam. Hoc pro certo habe, Cæsarem neque injuriâ insectari, neque temere condonare.
Met.—Nullane vox erit meâ magis digna, quæ in magni Cæsaris aurem suavior sonatura sit, ut ei fratrem meum ab exilio revocare placeat?
Brut.—Equidem a te, Cæsar, supplex, non adulator, peto, ut Publio Cimbro liberam redeundi licentiam jam concedere velis.
Cæs.—Quid, Brutus!
Cass.—Veniam, Cæsar, veniam oro. Cassius se vel ad pedes tuos prosternit: Publio Cimbro ignoscas precor.
Cæs.—Si ego tibi similis essem, ego, sicut tu, flecti possem. Si possem precibus uti, precibus moveri possem. Ego autem constans sum, stellæ instar, quæ Polus dicitur, cujus fixa et immobilis natura nullam inter sidera parem habet. Cœlum innumeris scintillis variatur, quarum cuique suus ignus, sua lux: uni tamen soli, inter omnes, suus semper locus. Non aliter in terrarum orbe. Multi nimirum in eo homines degunt, corporibus, sensu, intellectu præditi: unum tamen inter omnes novi, qui inexpugnabilis recta usque progreditur; suumque sibi semper vindicat locum. Quod ego is sum, vel hoc demonstro: Cimbrum exulare decrevi; Cimbrum exulare decerno.
Cin.—O Cæsar, ——
Cæs.—Hinc tu! Visne tollere Olympum?
Dec.—O magne Cæsar.
Cæs.—Annon et Brutus frustra supplex?
Casc.—Pro me loquantur manus ——
[CASCA CÆSAREM collo ferit.—CÆSAR lacertum ejus prehendit.—Deinde a pluribus percussus, denique a BRUTO, clamat,
Cæs.—Et tu, Brute! Tum cadat Cæsar.
[Moritur.—SENATORES vulgusque diffugiunt.
Cin.—Libertas! Libertas! Mortua est tyrannis! eamus, per urbem proclamemus.
Cass.—Quidam ad pulpita publica: proclament populo libertatem, servis manumissionem.
Brut.—Romani, Senatores, ne metuatis; ne diffiguatis: ambitio non nisi suas pœnas luit.
Casc.—In rostrum, Brute, ascendas.
Dec.—Et tu, Cassi.
Brut.—Ubinam Publius?
Cin.—Hic est, novâ hac audaciâ stupefactus.
Met.—Una omnes stemus, ne quis forte e Cæsarianis,—
Brut.—Nihil opus est;—Ne metuas, Publi; nihil in te volumus, neque in quemlibet alium civem: hoc populo refer, Publi.
Cass.—Atque abeas statim, Publi; ne turba, in nos impetu facto, tuam simul senectutem opprimat.
Brut.—Ita sit:—nemo propter hæc in discrimen veniat, nisi nos qui fecimus.
TREBONIUS.
Cass.—Ubi Antonius?
Treb.—Domum se recepit attonitus. Viri, fœminæ, pueri, stupent, clamant, passim discurrunt, quasi jam adesset supremus mundi dies.
Brut.—Fata, quæ sit voluntas vestra jam experiri nobis in animo est. Moriendum esse satis scimus; quo momento, quot dies intercessuri sint, in hoc laboramus.
Cass.—Quare, qui e vitâ viginti annos absciderit, tot annis mortis metum breviorem facit.
Brut.—Quod si concedas, mors ipsa lucro vertitur; et nos erga Cæsarem benevoli, qui eum ab hoc temporis intervallo formidine pleno liberavimus. Accedamus, Romani; corpora inclinemus; dextras usque ad cubitum sanguine Cæsaris lavemus; gladios intingamus; deinde ad Forum; telisque cruorem stillantibus super capita sublatis, Pacem, Libertatem, Manumissionem, uno ore omnes proclamemus.
Cass.—Inclinemur ergo; lavatio fiat. Quot inde sæculis inter novas gentes, novis linguis editæ, clarissimæ hæ nostræ partes in scenam ducentur!
Brut.—Quoties in ludis Cæsar sanguinem profundet, qui jam in pulvere ad Pompeii pedes, pulvis ipse, procumbit.
Cass.—Toties hæc nostra conjuratorum manus Patriæ liberatores audibimus.
Dec.—Ne mora sit; prodeamus.
Cass.—Immo una omnes. Brutus viam ducat; nos, fortissimi Romanorum optimique, subsequemur.
FAMULUS.
Brut.—Tacendum—aliquis venit: unus ex Antonianis est.
Fam.—Sic me, genibux flexis, Brute, sic humi prostratum, jussit Antonius tibi dicere. Brutus nobilis, sapiens, fortis, honestus est; Cæsar potens, fortis, regius, amantissimus fuit; Antonius amat et honorat Brutum; timuit, honoravit, amavit Cæsarem. Si Brutus Antonio concedere velit, ut tuto adveniat, et intelligat qua de causâ Cæsar mortem oppetere meruerit, Antonius non tantum Cæsarem mortuum, quantum Brutum vivum, amaturus est; et rebus fortunisque Bruti, quicunque casus eventuri sint, quam fidelissime se socium additurus. Hæc dominus meus Antonius.
Brut.—Dominus tuus cordatus et fortis Romanus est; qualem eum semper novi. Huc, si libuerit, securus adveniat, ut causas facti nostri accipiat. Per fidem meam intactus redibit.
Fam.—Illum confestim adducam. [Exit.
Brut.—Antonium nostrum fore satis credo.
Cass.—Vellem quidem ipse; multum vereor tamen; et, quod suspicor, timori meo eventus responsurus est.
ANTONIUS.
Brut.—Ecce Antonium. —— Salve, M. Antoni.
Ant.—O magne Cæsar, itane despectus jaces? Itane omnes victoriæ tuæ, gloria, spolia, triumphi, in hanc brevem angustamque mensuram contrahuntur?—Jamque vale.—Romani, quid ultra facturi sitis nescio; cujus mox incidenda vena sit; quis alius luxuriat nimis. Sin ego; nulla hora, quam quâ Cæsar periit, æque opportuna est; nulla tela æque digna, ac isti enses vestri nobilissimo omnium hominum sanguine ditati. Quare obsecro vos, si quid in me meditamini, nunc, dum purpureæ manus vestræ adhuc tepent fumantque, in me eas convertatis. Si mille annos victurus sum, nunquam morti aptior ero; nullus mortis locus mihi magis exoptandus, quam hîc prope Cæsarem meum; nullus mortis modus, quam à vobis temporum nostrorum principibus potentissimisque occidi.
Brut.—O Antoni! Ne a nobis mortem poscas. Si tibi nunc crudeles et sanguinolenti propter has cruore infectas manus, et hoc præsens facinus, videamur; tamen non nisi manus nostras, earumque opus cruentatum cernis; non corda nostra: pia sunt ea corda, et pietas ista erga Romam oppressam (pietas enim pietatem, sicut ignis ignem, expellit) ipsa hoc in Cæsarem fecit. In te autem, M. Antoni, enses nostri plumbei sunt; corda nostra et brachia nostra, te, veluti fratrem, summâ benevolentiâ et honore amplectuntur.
Cass.—Suffragium tuum in muneribus conferendis singulo cuique nostro par erit.
Brut.—Id unum a te petimus, ut quiete agas, donec plebem jam metu perturbatam sedaverimus; deinde, quare ego Cæsarem, quamvis dilectum, nihilominus tamen ense meo percusserim, tibi rationem reddam.
Ant.—Vos prudenter egisse nullus dubito. Det mihi quisque vestrûm manum suam cruentatam: primus, Marce Brute, tuam;—dein, tuam, Caie Cassi;—tuam, Deci Brute;—mox tuam, Metelle;—tuam, Cinna;—tuam, mi Casca;—tuam denique, Treboni; te ultimum appello, nec minus amo tamen. Factio nobilis! Eheu! quid dicam? mea enim fama jam eo usquo in lubrico est, ut vel timidus, vel adulator, uterque vilissimus, habendus sim. Nihil verius quam quod te amabam, Cæsar: quare, O omnium nobilissime, si anima tua nunc in nos nostraque despiciat, nonne illud injuriosius quam ipsa cædes videbitur, Antonium tuum hujusmodi fœdus inire, ultro acceptis, coram ipso tuo cadavere, cruentatis hostium tuorum manibus. Quod si in me tot oculi, quot in te vulnera, tantusque ex iis fletus, quantus ex his sanguis, manaret, hoc melius me deceret quam sic amice cum inimicis tuis pacisci. Veniam oro, Juli!—Hîc tu, cervus ingens, canibus circumventus, hîc occidisti. Atque hîc spoliis tuis ornati, sanguine tuo fucati, venatores te circumstant. Tibi orbis terrarum saltus erat. Tu in saltu isto dominus. O quam, cervi instar, a principibus pluribus percussi, hî tu procumbis!
Cass.—Quid, Marce Antoni!
Ant.—Veniam precor, Caie Cassi: mihi hoc saltem liceat: quod vel inimicissimi Cæsaris non negaturi sunt, quanto magis id amicissimus dabit.
Cass.—Non quod Cæsarem laudas, te insimulo; sed quale pactum nobiscum icturus sis, hoc scire velim. Utrum inter amicos numerandus es, an, te prætermisso, nobis jam procedendum erit.
Ant.—Certe inter amicos; quod ut significarem manus vestras petebam; Cæsaris autem aspectu paulisper deflectebar. Vobis omnibus benevolus sum, omnes amo: id unum peto, ut rationem, quâ de causâ, in quibus præsertim, Cæsar periculosus esset, vos mihi reddatis.
Brut.—Quod si non periculosus, immane profecto hoc spectaculum foret. Sed pro certo cape, Antoni, rationes facti nostri eam in se vim habere, ut, etiamsi Cæsaris filius esses, tibi satisfacturæ sint.
Ant.—Nihil aliud peto: jam vero mihi liceat cadaver in Forum efferre, et ex rostris, secundum morem, in exequiis loqui.
Brut.—Licebit, M. Antoni.
Cass.—Brute, pauca tecum. Quid agis? ne concedas Antonio ut in hisce exequiis orationem faciat. Annon intelligis quantum plebem fortasse inflammaturus sit?
Brut.—Provisum erit, Cassi;—nempe ego primus in rostra ibo, causamque mortis Cæsaris nostri explicabo. Addam insuper Antonium ex concessu nostro et licentiâ orationem habiturum; nos justa omnia funebria ritusque solennes Cæsari libenter concedere. Hæc nobis plus apud populum profutura, quam in discrimen adductura credo.
Cass.—Dubito quid ex his eventurum sit; mihi non placent.
Brut.—Age, M. Antoni, Cæsaris cadaver tollas; hoc pacto scilicet, ut, orationem habens, nos non insimules, Cæsarem vero quantumvis laudes; idque permissu nostro te facere dicas: quod si nolis his conditionibus uti, tibi ut funus facias omnino non concedam. Denique, te ex iisdem rostris, quibus ego, concionari volo.
Ant.—Esto: nihil amplius peto.
Brut.—Cadaver igitur componas, et venias.
[Exeunt. Manet ANTONIUS.
Ant.—O lutea et cruenta moles, ne mihi succenseas, quod in hos carnifices tuos humilem me et mitem gesserim. Jaces, O ruina et relliquiae viri, cujus parem sæculorum ordo nunquam tulit. Pereat, pereat manus, quæ pretiosissimum hunc sanguinem effudit! Jam nunc super hæc vulnera tua, quæ muta tanquam ora, rubris hiant labris, quasi linguam vocesque a me petant, vates edo carmen meum.
In gentem humanam de cœlo descendent Diræ: odium intestinum, bellique civilis rabies Italiæ omni incumbent: strages exitiumque adeo in communi erunt, adeoque usitatæ rerum omnium horrendæ species, ut, infantibus coram oculis jugulatis, matres ipsæ riserint. Misericordia omnis pietasque sub feritatis consuetudine suffocata erit; Cæsarisque Umbra—cui comes ibit Ate, tartareis incandescens ignibus—ultionem passim exquirens, hos inter fines Imperatoris voce cladem proclamabit, Bellonæque canes in prædam immittet; donec atrox hoc facinus, et frustra funus poscentium cadavera supra terras infandum putuerint.
FAMULUS.
Ant.—Unus, ut puto, ex Octavianis es?
Fam.—Ita est, Antoni.
Ant.—Cæsar scripsit ut Octavius Romam veniret.
Fam.—Litteras accepit; jam in viâ est: me præmisit ut dicam, —— Eheu! Cæsar! [Aspecto cadavere, stupet.
Ant.—Tumet tuum cor: abi, indulge lacrymis tuis. Ah! dolor dolorem gignit; ut video oculos tuos in fletum solutos, lacrymae et meis obortæ sunt. Aisne dominum tuum in viâ esse?
Fam.—Hac nocte circiter viginti mille passuum ab urbe est.
Ant.—Ad eum quam citissime redeas, et quid hæc dies tulit referas. Romam lacrymis plenam, periculosamque; Octavio vix satis tutam. Propera, ut quamprimum de his certior fiat. Sed tamen paullisper maneas, donec cadaver in Forum asportaverim, atque ibi oratione habitâ, quid de iniquo horum carnificum facinore populus censeat tentaverim. Octavium juvenem secundum rei eventum præmonere poteris. Da manum in feretrum.
[Exeunt, cadavere sublato.
SCENA II.
Forum.
BRUTUS, CASSIUS, CIVIUM turba.
Cives.—Nobis satisfactum volumus: hoc agite; huic operam date.
Brut.—Me igitur sequamini, amici, ut audiatis. Tu, Cassi, in alteram viam eas, ut populo plus loci sit. Qui me audire malunt, mecum maneant; qui Cassium, eum comitentur: nos qua de causâ Cæsar occisus est rationem publice reddituri sumus.
Civ. 1.—Equidem Brutum audire volo.
Civ. 2.—Cassium ego; ut sic alterum cum altero conferre possimus. [Exit CASSIUS cum parte CIVIUM.
BRUTUS rostrum ascendit.
Civ. 3.—Nobilis Brutus in rostro est: favete linguis.
Brut.—Usque ad finem me patienter audiatis peto. Romani, cives, amici, me causæ causâ audite, et ut audiatis tacete: honoris mei causâ mihi credite, et ut credatis me pro honesto habete: pro sapientiâ vestrâ de me judicate, et ut sapiatis vigilate. Si cui præ cæteris ex hoc cœtu Cæsar carus erat, illi dico Cæsarem Bruto nihil minus carum. Quod si poscat, unde igitur Brutus in Cæsarem insurrexerit, respondeo, Non quod Cæsarem minus amaret, sed quod Romam magis. Utrum mavultis vivo Cæsare, vos omnes mori servos; mortuove Cæsare, vos omnes vivere liberos? Quod me Cæsar diligebat, eum ploro; quod felix erat, gratulor; quod fortis, honoro; quod ambitiosus, occidi: En! propter amorem, lacrymae; propter fortunam, gratulatio; propter virtutem, honor; propter ambitionem, mors. Quis vestrûm adeo turpis est, ut servus esse malit? Si quis; dicat—ille injuriam a me passus est. Quis ita barbarus, ut Romanus esse non curet? Si quis; dicat—ille injuriam a me passus est. Quis adeo vilis, ut Patriam non amet? Si quis; dicat—ille injuriam a me passus est. Respondeatis; responsum expecto.
Cives.—Nemo omnium, Brute, nemo.
Brut.—Nemo igitur injuriam a me passus est. Ego nihil gravius in Cæsarem egi, quam quod vobis in Brutum liceret. Causa et ratio mortis ejus in tabulis Capitolinis inscriptæ sunt: gloriâ ejus nihil imminutâ; delictis, propter quæ mortem subiit, nihil in pejus exaggeratis.
ANTONIUS, aliique cum cadavere.
Ecce ejus cadaver; Marcumque Antonium qui funus facit: ille facti insons, facti tamen pretio, æquo in republicâ loco, potitur. Qui quidem jam vestrûm omnium est. Denique, hoc vobis promitto, me eodem gladio, quo in Cæsarem, amicissimum meum, Patriæ causâ usus sum, in me ipsum, si poscat Patria, usurum.
Cives.—Vivas, Brute, vivas, diu vivas.
Civ. 1.—Domum triumphantis more eum deducamus.
Civ. 2.—Statuam ei, sicut avis ejus, ponamus.
Civ. 3.—Cæsaris locum sibi habeat.
Civ. 4.—Quodcunque in Cæsare coronam meruerit, id jam in Bruto coronandum puto.
Civ. 1.—Domum cum acclamatione deducamus.
Brut.—Quirites, cives mei, ——
Civ. 2.—Favete linguis, tacete; Brutus loquitur.
Civ. 1.—Taceant omnes.
Brut.—Liceat, amici, ut solus discedam: vos autem, si me amatis, hic cum Antonio manete: Cæsari, quodcunque mortuo decet, permissu nostro, dicturus est, benigne audiatis. Obsecro vos, ne quis vestrûm abeat, donec Antonius finem fecerit.
[Exit BRUTUS.
Civ. 1.—Maneamus, ut M. Antonium audiamus.
Civ. 2.—In rostrum eat: eum audire placet:—ascendas, nobilis Antoni.
Ant.—Bruti nomine vobis gratias ago.
Civ. 4.—Quid de Bruto ait?
Civ. 3.—Bruti nomine nobis gratias agit.
Civ. 4.—Caveat ne quid hic contra Brutum dicat.
Civ. 1.—Cæsar iste tyrannus erat.
Civ. 3.—Procul dubio: felix Roma quæ isto liberata sit.
Civ. 2.—Favete: quid Antonius possit dicere audiamus.
Ant.—Quirites optimi,—
Cives.—Tacendum! audiendum.
Ant.—Amici, Cives, Quirites, commodate mihi aliquantisper aures vestras: adsum ut efferam Cæsarem, non ut laudem. Quæ male homines fecerint, mortuis supersunt; quæ bene, simul cum ossibus sepulcro abscondi solent. Hæc Cæsaris sors esto. Nobilis noster Brutus Cæsarem ambitiosum ait: quod si ita esset, gravissimum ejus delictum fateor: gravissimam certe Cæsar pœnam luit. Hic, concedentibus Bruto aliisque, (honestus Brutus, honesti omnes) adsum ut in Cæsaris exequiis pauca loquar. Ille mihi amicus erat; justus et fidelis mihi: sed Brutus ambitiosum ait; et Brutus vir honestus est. Multos bello captos Cæsar Romam reduxit; quibus redemtis, æs in publicum invexit. Hoccine ambitiosi erat? Si quando plebs lugebat, flebat Cæsar: ambitiosi, ut opinor, durior materies est: ambitiosum tamen Brutus ait; et Brutus vir honestus est. Vidistis omnes me in Lupercalibus regiam coronam Cæsari ter obtulisse, quam ille ter repudiavit: hoccine ambitiosi erat? Ambitiosum tamen Brutus ait; et Brutus profecto honestus est. Non, ut Bruto contradicam, loquor, sed ut, quæ ipse certus scio, vobis proferam. Vos omnes hunc olim jure amabatis: quid vetat quin nunc ploretis? O Sanitas, in bestias confugisti: Gens humana insanit: patiamini, precor; cor meum in feretro isto cum Cæsare est: dum redierit, tacendum.
Civ. 1.—Hujus verba, ut opinor, non parvam in se vim habent.
Civ. 2.—Si vis rem recte perspicere, injuriosissime isti in Cæsarem.
Civ. 3.—Aisne? Equidem vereor ne pejor quisquam Cæsaris in locum successurus sit.
Civ. 4.—Coronam repudiavit: quid vultis? certe non ambitiosus erat.
Civ. 1.—Quod si ita est, sunt qui graves pœnas luituri sunt.
Civ. 2.—Aspicite Antonii nostri faciem; ut lacrymis deformatur!
Civ. 3.—Nemo Romanorum Antonio honestior.
Civ. 4.—Favete linguis, iterum loquitur.
Ant.—Heri, dictum Cæsaris universo orbi terrarum prævalebat: hodie hîc jacet: nemo jam ita humilis est ut eum non despiciat. O mî amici! si animos vestros ad iram tumultumque instigare vellem, injuste in Brutum agerem, injuste in Cassium, quos vos omnes honestos esse satis scitis. Non ita agam: mallem potius in mortuum istum, mallen in meipsum, mallem in vos injuste agere, quam in istos honestos viros. Sed manu teneo chartam, symbolo Cæsaris impressam; in armario ejus à me repertam; Cæsaris testamentum est. Si plebs hoc semel explicatum habuerint, (quod, pace vestrâ, non sum ego explicaturus,) in mortui Cæsaris vulnera oscula imprimerent, sacroque ejus sanguine mappas imbuerent; immo etiam unum ex capite ejus capillum in memoriam precarentur, ut, morituri, pueris pro pretiosissimo legarent.
Civ. 4.—Audiamus testamentum: lege, M. Antoni, lege.
Omnes.—Testamentum, testamentum! Cæsaris testamentum audire nobis placet.
Ant.—Date veniam, amici; non licet ut legam. Non ausim palam dicere quantus esset in vos Cæsaris amor. Non ligna—non saxa estis—homines estis; et cum homines estis, hoc Cæsaris testamentum vos ad incendia et insaniam instigaret. Vos Cæsaris hæredes esse melius non novisse. Si enim noveritis, eheu! quid eventurum foret!
Omnes.—Lege testamentum; jubemus, Antoni; legendum Cæsaris testamentum.
Ant.—Date veniam, date paullulum moræ. Fando talia ultra metam certe jaculatus sum. Vereor ne honestos istos viros injuriâ affecerim, quorum sicæ Cæsarem percusserunt: immo multum vereor.
Civ. 1.—Proditores isti: non honesti.
Civ. 2.—Testamentum! testamentum!
Civ. 3.—Scelerati sunt; sicarii.
Ant.—Mene igitur cogetis ut legam! Primo tamen circumstetis cadaver Cæsaris, ut, qui hoc fecerit testamentum, vobis ostendam. Descendamne e rostro? licetne?
Omnes.—Descendas.
Civ. 2.—Licentiam damus.
Civ. 3.—A feretro et cadavere paullulum distandum est.
Civ. 4.—Date locum Antonio, nobilissimo Antonio.
Ant.—Ne me urgeatis; date locum, precor.
Omnes.—Date locum, date locum.
Ant.—Si lacrymae vobis insunt, date lacrymis viam. Agnoscitis omnes hanc togam: memini ego quo tempore eam primum induit Cæsar: æstivo quodam vespere, in prætorio; quo die Nervios debellârat. Ecce! hac Cassi mucro penetravit: ecce! illac quantum foramen fecit invidus Casca. Hac autem bene dilectus Brutus percussit: abstractoque ejus exsecrando ense, videte, quanto impetu Cæsaris sanguis secutus est; quasi foris properaret, ut sciret num Brutus esset qui tam inhumaniter pulsaret; Brutus enim, uti scitis, Cæsari divus erat. Testor vos, immortales Dii, quantopere eum diligebat Cæsar! Proh ictum omnium inhumanissimum! illico, ut Brutum manus inferentem vidit, qui proditorum tela sustinebat, ingrato hujus animo succubuit. Tum ruptum cor eximium; togâque capite involuto, ad pedes statuæ Pompeî, quæ tota, dum cædes ageretur, sanguinem exsudabat, magnus Cæsar procubuit. O qui casus ibi erat, Quirites! Ibi ego, ibi vos, ibi nos omnes simul procubuimus, triumphante super nos Proditione cruentis manibus.
Ah! adsunt lacrymae; qui sit in vobis pietatis morsus agnosco. O gratæ lacrymæ! pia corda! Quid! fletisne, cum non nisi vestem Cæsaris nostri dilaniatam intuemini? En ipsum! ipsius stragem et ruinam, proditorum opus!
Civ. 1.—O miserrimum spectaculum!
Civ. 2.—Eheu, nobilis Cæsar!
Civ. 3.—O diem funestissimum!
Civ. 4.—O proditores, O sicarii!
Civ. 1.—O cruentissimum facinus!
Civ. 2.—Ultionem poscimus, ultionem: ite,—agite,—exquirite,—incendite,—occidite!—ne quis istorum supersit.
Ant.—Amici mei.—
Civ. 1.—Tacete, audite nobilem Antonium.
Civ. 2.—Audibimus; sequemur; cum Antonio moriemur.
Ant.—Mî boni, mî amici, procul absit ut verba mea vos in tantum seditionis vorticem præcipitent. Qui hoc facinus fecerunt viri utique honesti sunt: quænam fuerint suæ cuique simultates, quæ ut facerent impulerint, ego prorsus nescio; sagaces autem iidem et honesti: et vobis procul dubio satisfacturi sunt.
Non adsum, amici, ut corda vestra surripiam; non ego sicut Brutus, orator sum: sed, uti omnes bene scitis, rudis, simplexque, amici mei amantissimus; quod bene norunt qui mihi hanc publice loquendi licentiam permiserunt. Non enim mea sunt, neque ingenium, neque verba, neque dignitas, neque actio, neque vox, neque elocutio, ut hominum affectus excitare possim. Nihil in me est nisi aperte et directo loqui. Vobis quæ vobismetipsis nota sunt refero; Cæsaris nostri vulnera ostendo, muta, tristissima ora, et pro me eloqui jubeo. Quod si ego Brutus essem—Brutus Antonius—staret hîc Antonius, qui ab imo præcordia vestra commoveret, et singulis Cæsaris vulneribus linguam insereret, quæ ipsos Romæ lapides in seditionem tumultumque evocaret.
Cives.—Nulla in nobis mora erit.
Civ. 1.—Bruti domum incendemus.
Civ. 3.—Ite, venite, conjuratos deprehendamus.
Ant.—Mihi auscultate iterum tamen, Quirites.
Cives.—Taceamus! audiamus Antonium, nobilissimum Antonium.
Ant.—Quid vultis, amici; quid agitis? Nonne vos hoc etiamnum latet quâ de causâ Cæsar tam bene de vobis meruerit? Quid! ignoratisne? Idcirco dicendum est. Testamentum vobis ex mente excidit, ut videtur.
Cives.—Verum ait: commorandum est dum legatur.
Ant.—Ecce testamentum, Cæsarisque symbolum. Imprimis, singuloque cuique civi Romano septuaginta drachmas dat.
Civ. 2.—O Cæsarem nobilissimum! ut cædes ejus primum nobis ulciscenda est?
Civ. 3.—O Cæsarem generosum, vere regium!
Ant.—Patiamini aliquantisper, precor.
Cives.—Taceamus, taceamus.
Ant.—Omnes præterea hortos suos, arbustae, pomariaque nova cis Tiberim, in usum et recreationem publicam, vobis hæredibusque vestris in perpetuum legat. Eccum, verum amicum! eccum, Cæsarem vestrum. Quando ullum invenietis parem?
Cives.—Nunquam, nunquam:—hinc, hinc vos abripite, Quirites. Cadaver in sacro loco comburemus; tædisque a pyrâ raptis proditorum domos incendemus. Corpus tollite.
Civ. 2.—Ite, ferte ignem.
Civ. 3.—Scamna evellite.
Civ. 4.—Sedilia, fenestras, quidquid ad manum venit.
[Exeunt CIVES, cadavere sublato.
Ant.—Factum est: currat opus. Ate, carceribus effusa es!—jam effrænis ruas?
FAMULUS.
Fam.—Domine, Octavius jam nunc Romam advenit.
Ant.—Ubinam est?
Fam.—Ille Lepidusque domi Cæsaris sunt.
Ant.—Ibo confestim visum. Fortuna læta est et benigna, ut videtur: eo animo ut nobis quodcunque velimus largiatur.
Fam.—Audivi ex Octavio Brutum Cassiumque per urbis portas, equis concitatis, et quasi metu insanos, effugisse.
Ant.—Ad aures venerat, ut opinor, quomodo populus à me commotus est. Duc me ad Octavium.
SCENA III.
Via quædam.
CINNA Poeta.
Cin.—Hac nocte somniabam me cum Cæsare cœnare; mens mea infaustum aliquod præsagit. Foris ire vix placet; cogor tamen quodammodo invitus.
CIVES.
Civ. 1.—Quid nomen tuum?
Civ. 2.—Quorsum viam facis?
Civ. 3.—Ubi habitas?
Civ. 4.—Maritus, an cœlebs?
Civ. 2.—Statim cuique nostrum respondeas—
Civ. 1.—Et brevissime—
Civ. 4.—Et prudentissime—
Civ. 3.—Et verissime—caveas ut verissime.
Cin.—Quid nomen meum? quorsum eo? ubi habito? maritus, an cœlebs? Ut cuique respondeam, statim, brevissime, prudentissime, verissime. Prudentissime igitur, non sum maritus.
Civ. 2.—Quasi dicas maritos omnes stultos esse;—hujus ergo vapulabis, ut opinor. Age, statim—
Cin.—Statim; ad Cæsaris funus eo.
Civ. 1.—Amicus, an inimicus?
Cin.—Amicus.
Civ. 2.—Quantum ad hoc, satis ist.
Civ. 4.—Jam de domo,—age, brevissime—
Cin.—Brevissime; prope Capitolium est.
Civ. 3.—Quid nomen tuum? verissime—
Cin.—Verissime; Cinna est.
Civ. 1—Divellamus, discerpamus; unus ex conjuratis est.
Cin.—Non ego. Cinna sum poeta, Cinna poeta sum.
Civ. 4.—Satis est. Malos versus facit; malorum carminum ergo discerpendus est.
Civ. 2.—Cinna nomen est; satis est; nomine ex corde evulso, discedat si velit.
Civ. 3.—Divellite, discerpite. Ite, tædas ferte, tædas ignemque. Hinc in Bruti, in Cassii, domum; utramque, omnes, incendite. Alii Decii, alii Cascæ, alii Ligarii domum; ite; properate.
[Exeunt.
ACTUS IV.
SCENA I.
Atrium in Ædibus ANTONIANIS.
ANTONIUS, OCTAVIUS, LEPIDUS.
Ant.—Ergo hi omnes proscribendi sunt. En! cujusque nomini stigma suum letale.
Oct.—Insuper his, et frater tuus, Lepide: aisne?
Lep.—Aio.
Oct.—Stigma ad nomen ejus, Antoni.
Lep.—Hac conditione, quod et Publio, sororis tuæ filio, Antoni, detur locus suus in libello nostro.
Ant.—Fiat: ecce! stigmate eum damno. Tu autem, Lepide, jam Cæsaris domum eas, et tecum testamentum referas. Quomodo aliquid ex legatis imminui possit ratio nobis ineunda est.
Lep.—Vosne hic inveniam?
Oct.—Vel hic, vel ad Capitolium. [Exit LEPIDUS.
Ant.—Levis iste; nullius pretii vir: tabellarii vice dignus qui fungatur. Decetne, putas, Octavi, istum, terrarum orbe in tres partes diviso, unam pro suâ habiturum esse?
Oct.—Scilicet ipse auctor eras; et quæ in fatali isto libello nostro nomina inscribenda essent ex istius suffragio inscribi tu contentus eras.
Ant.—Junior es, Octavi; senior ego. Animadvertas velim—honores quos in istum cumulamus, (eo consilio ut invidiæ onus vice nostrî ipsorum ferat,) ille, uti asinus aurum, portaturus est; sub pondere gemens sudansque; ductus actusve quocunque tu et ego viam indicaverimus; donec, facto itinere, et nummis istuc, ubi nobis placet, deductis, onus a tergo amovebitur; et eum veluti asinum, vacuum, soluto collo, dimittemus, ut ventilet aures, et herbam in aperto quærat.
Oct.—Fac quod voles: miles tamen fortis et expertus est.
Ant.—Hoc et equi mei est, Octavi; cui in idipsum largiri pabulum soleo: quem in pugnam ire in gyros, rectâve currere, vel immotum stare, doceo; corporis ejus motibus arbitrio meo conformatis. Ide fere dicendum de Lepido nostro: docendus et informandus est, gubernandus, agendus. Cerebrum vel omnino nullum, vel sterile, habet. Artes alienas, mores, exempla, quoad potest, depascitur; quibus jam obsoletis abjectisque ab inventoribus, pro novis et sibimet ipsi excogitatis utitur. Ne in isto moremur, nisi ut in mancipio nostro. Nunc autem de gravissimis rebus consulendum, Octavi. Brutus Cassiusque copias conducunt: oportet quam citissime iis obviam eamus. Fœdere igitur inter nosmet ipsos icto, conciliandi amici, copiæque a nobis etiam totis viribus undique contrahendæ; deliberandum insuper quomodo operta discrimina magis pateant, aperta defendantur.
Oct.—Hoc agamus, Antoni; nos enim jam tanquam in saltu sumus, canibus undique circumlatrantibus; et vereor sane ne sint, qui, dum nobis vultu arrident, corde mala quamplurima comminiscantur.
[Exeunt.
SCENA II.
Castra ad Sardes. BRUTI tentorium. Tubæ. Ex hac parte BRUTUS, LUCILIUS, LUCIUS, Milites: ex illâ, TITINIUS, PINDARUS.
Brut.—Consistite, milites.
Luc.—Date signum: consistite.
Brut.—Quid habes, Lucili? num venit Cassius?
Lucil.—Immo jam venit: Pindarus tibi nomine ejus salutem dat.
[PINDARUS BRUTO litteras reddit.
Brut.—Amici litteræ sunt.—Dominus tuus, Pindare, vel per seipsum, vel per malos quosdam ministros, mihi satis causæ dedit, ut quædam facta infecta vellem. Quodsi me jam conventurus est, omnia in melius interpretari licebit.
Pin.—Pro certo habe nobilem dominum meum se, ut semper, quam maxime benevolum honestumque tibi comprobaturum esse.
Brut.—Nullus dubito. Jam pauca tecum, Lucili: dic mihi, quonam modo te acceperit?
Luc.—Satis comiter quidem et honorifice; nec tamen familiari eo more, et benigno, neque eâ verborum facilitate quibus olim utebatur.
Brut.—Amicum modo ardentem, jam frigescentem, depingis. Animadvertas licet, Lucili, amorem languescentem et mox defecturum, ut ad coactas quasdam blanditias confugiat. Vera simplexque fides artem nescit: insinceri autem equorum impatientium more agunt, qui primo cursu superbiunt frenaque indignantur: deinde, quum ad calcar ventum est, cristas demittunt, et se pigros et male natos produnt. Exercitusne ejus in itinere est?
Lucil.—Hac nocte Sardibus castra ponunt; peditum pars major, equitatus fere omnis Cassium comitantur.
[Tubae.
Brut.—Audisne? adest:—lento passu obveniamus.
CASSIUS, cum suis.
Cass.—Consistite.
Brut.—Consistite. Date signum per ordines.
Mil. 1.—Consistite.
Mil. 2.—Consistite.
Mil. 3.—Consistite.
Cass.—Frater nobilissime, me injuriâ affecisti.
Brut.—Di superi! testor vos me ne inimicos quidem, quod sciam, injuriâ afficere; quanto minus fratrem?
Cass.—Gravitas ista tua, Brute, injurias velat; quando autem injuste agis—
Brut.—Te contineas, precor, Cassi; expostulationes tuas lenius urgeas: indolem tuam satis novi: ne coram militibus nostris, quos oportet nos conjunctissimos intelligere, rixantium more colloquamur. Quare, hisce paullulum remotis, tu, Cassi, mecum in tentorium meum: ibi querelas tuas liberius exponas; ego patienter audiam.
Cass.—Tribunis, Pindare, manda ut cohortes paullulum hinc deducant.
Brut.—Quin et tu, Lucili. Jam vero nemo in tentorium veniat, consiliantibus nobis. Lucius et Titinius aditum custodiant. [Exeunt.
SCENA III.
BRUTI Tentorium. Intervallo quodam LUCIUS et TITINIUS.
BRUTUS, CASSIUS.
Cass.—Quod in me injuriose egisti, Brute, vel ex hoc patet: Lucium Pellam, de muneribus ex Sardianis nostris acceptis in judicium vocatum, condemnâsti; litterasque meas, eum, quod mihi notus esset, excusantes, pro nullis habuisti?
Brut.—Tu in teipsum, Cassi, injuriosus, quod in istius causâ te advocatum feceris.
Cass.—Hisce temporibus parum convenit singulum quodvis delictum accuratius notare.
Brut.—Liceat dicam tibi, Cassi—tu ipse male audis propter cupidam quandam et prurientem manum; aiunt te munera tua indignis auro vendere.
Cass.—Mene cupidum? mene prurientem manum? nî Brutus esse, per Deos omnes, jam supremum locutus esses.
Brut.—Quam corruptelam Cassii nomen decoram facit; idcirco Pœna suum abscondit caput.
Cass.—Pœnam—dicebasne? Pœnam?
Brut.—Martium—Idus memento Martios!—Quonam instigante—nisi Justitiâ—magnus Julius occisus est? Quis inter nos tam vilis ut, nisi Justitiâ instigante, eum percusserit? Quid! unusne nostrûm est,—qui hunc primum orbis terrarum virum, non ut latronem ipsum, sed quod latronum patronus esset, occidimus;—nosne, inquam, manus nostras turpissimo lucro contaminabimus? ingensque gloriæ nostræ curriculum tam parvi ultro vendemus quantum digitis—ad hunc morem—contineri possit? Mallem me canem esse, et latrare lunam quam istiusmodi Quiritem.
Cass.—Ne me latres, Brute; equidem non patiar; parum tibi convenit me insectari. Miles ego plus quam tu belli expertus; aptior qui de patrocinii conditionibus judicem.
Brut.—Non tu, Cassi.
Cass.—Aio.
Brut.—Non tu, inquam.
Cass.—Ne instes mihi; ne me provoces; metuo ne non memet penes fiam: cura vitam tuam: ne me ulterius tentes.
Brut.—Abi, vir levis!
Cass.—Quid est?—certe male audivi!
Brut.—Audi tu; dicam enim. Sperasne iræ puerili tuæ me locum daturum: metuamne quod insanus quidam torve me intuetur?
Cass.—Dî superi! Dî superi! hæccine me pati!
Brut.—Immo hæcce omnia, et plura his: intus fremas, si vis, donec superbum tuum cor dissiliat. I, servis tuis quantum irasci potes ostendas, ut te formident servi. Egone locum dabo tibi? Tune a me conciliandus? Mene decet summisso vultu ineptos furores tuos patienter ferre? Per Deos! cogam te ut splenis tuis venenum exhaurias ipse, etiamsi exhauriendo rumparis. Ex hoc die, dico tibi, Cassi, te, quandocunque irascaris, pro joco et ludibrio utar.
Cass.—Ventumne est ad hoc?
Brut.—Tu te militem præstantiorem jactas: fac ut probatum habeas; quod si probaveris, lætabor ego: quod meum est, gaudeo a præstantoribus edoctus.
Cass.—Male in me, male in me omnino, Brute; militem seniorem, non præstantiorem, dixi: præstantioremne dicebam?
Brut.—Utrum horum mavis.
Cass.—Cæsar me sic provocare non ausus esset.
Brut.—Tace, tace; tu non ausus esses eum sic tentasse.
Cass.—Mene non ausum?
Brut.—Dico, non.
Cass.—Mene non ausum?
Brut.—Non, per Deos, non ausus esses.
Cass.—Brute, ne amori meo nimium fidas: vereor ne faciam cujus me pœnituerit.
Brut.—Jamdudum id fecisti, Cassi. Videsis; minæ tuæ nihil in me valent; eâ enim virtute me totum involvo, ut, tanquam vana aura, istæ me incassum prætervolent. Auri quoddam pondus a te, per tabellarios meos, petebam: quippe ut nummos ipse turpiter aliunde corradam procul a me est. Per Deos! mallem cor meum in æs transmutari, sanguinemque in drachmas guttatim, stillari quam e duris pauperum manibus sordidas eorum mercedulas per me injuriâ extorqueri. Aurum, a te inquam, per tabellarios meos, petebam; in stipendia legionibus meis. Tu mihi negabas. Hoccine Cassii erat? Ego ne Caio Cassio sic respondissem? Si quando Marcus Brutus adeo avarus fiat, ut viles istos calculos in arcâ conditos suis interdicat, eâ ipsa horâ, Dî, omni fulmine vestro Brutum comminuatis!
Cass.—Ego non negabam.
Brut.—Negabas, aio.
Cass.—Non ego:—stultus iste qui responsum meum retulit. Brutus cor meum dilaceravit. Amicus amici culpas extenuare debet; Brutus meas exaggerat.
Brut.—Invitus loquor, tuis in meipsum injuriis coactus.
Cass.—Me non amas.
Brut.—Culpas quidem tuas non amo.
Cass.—Amici oculus culpas tantulas notare nollet.
Brut.—Nollet adulatoris oculus, etiamsi Olympum superarent.
Cass.—Veni, Antoni; veni, juvenis Octavi; vosmet de Cassio solo omnium ulciscamini: Cassium vitæ tædet. Bene dilecto odio est: a fratre lacessitur: servus uti reprehenditur: culpâ qualibet notatâ, in tabulis inscriptâ, memoriæ commissâ, ut illi aliquando in opprobrium objici possit. Eheu! animam meam lacrymando exhaustam vellem! Ecce! gladius tibi meus; nudatum pectus: cor intus thesauro Pluti carius, auro pretiosius: si Romanus es, cor illud exscindas: ego qui aurum negabam, idem cor datum volo: percute ut percussisti Cæsarem; te Cæsarem enim, etiam quum maxime aversabaris, plusquam Cassium dilexisse certo scio.
Brut.—Ne mihi gladium, Cassi. Ad libitum iræ indulgeas: tibi per me licebit. Fac quodcunque velis; injuriosus contumeliosusque sis; ego intemperiem dicam. O Cassi, cum agno conjuctus es: iram ille, uti silex ignem, gerit; percussus scintillam in breve ostendit, et extemplo refrigescit.
Cass.—Vixitne Cassius ut Bruto suo jocus et ludibrium fiat, si quando dolor et male temperatus sanguis eum irritaverint?
Brut.—Male et ego temperatus, quum ista dicerem.
Cass.—Tantumne concedis? Da manum.
Brut.—Immo, et cor simul.
Cass.—O Brute! ——
Brut.—Quid est, Cassi?
Cass.—Nonne satis amoris in me habes, ut patiaris si quando fervida ista temperies, quam a matre accepi, me ultra modum impulerit?
Brut.—Satis, Cassi. Quod si posthac Brutum tuum nimis urgeas, ille, matrem tuam increpitantem audire putans, tibi locum dabit. [Strepitus intra.
Poeta.—[Intra.]—Date viam ad duces. Jurgium inter se habent, cui alios interesse melius erit.
Luc.—Non licet.
Poet.—Mors sola me prohibebit.
POETA.
Cass.—Quid vult strepitus iste? quid nobiscum tibi?
Poet.—Proh pudor! O quid erit? Dux a duce magnus amandus. Ne sit vos inter rixa; Poeta jubet.
Cass.—Pol! quam putidos facit Cynicus este versiculos.
Brut.—Hinc tu, impudens! abi in malam rem!
Cass.—Ne nimis ægre feras, Brute: suo more agit.
Brut.—Isti morem geram si quando tempestivus aderit. Quid his ineptissimis cum bello? abeat statim.
Cass.—Abi, quisquis es; confestim abi.
[Exit POETA.
LUCILIUS, TITINIUS.
Brut.—Lucili, Titinique, mandate centurionibus ut in hanc noctem metentur castra.
Cass.—Ipsi statim huc redeatis; vobiscum Messala adsit. [Exeunt LUCILIUS et TITINIUS.
Brut.—Luci, vinum affer.
Cass.—Non novi te tantum moveri posse.
Brut.—O Cassi, plurimus dolor cor meum ægrum facit.
Cass.—Quid autem—Philosphia tua nihili est, si quæ indies contingunt mala parum sustineas.
Brut.—Nemo tristitiæ cedit minus quam ego:—Portia mortua est.
Cass.—Aisne? Portia!
Brut.—Mortua est.
Cass.—Et tu me—importunum—injuriosumque—non illico occidebas!
O damnum intolerabile! O ima cordis pertentans dolor!
Quonam morbo?
Brut.—Mei absentis impatiens, dolensque quod Octavius cum Marco Antonio in tantum roboris creverit, (nempe hoc simul accepimus) quodammodo insana facta est; semotisque famulis, ignem absorpsit.
Cass.—Atque ita mortua est?
Brut.—Scilicet—ita.
Cass.—O, immortales Di!
LUCIUS, vinum et lucernas ferens.
Brut.—Ne plura de illâ.—Da cyathum in manum. In hoc, Cassi, si quid inter nos non satis amanter intercesserit, id omne sepultum volo.
Cass.—Tibi propinanti idem sitit cor meum. Poculum corona, Luci: nunquam mihi redundabit Bruti amor.
TITINIUS, MESSALA.
Brut.—Accedas, Titini:—salve, mi Messala. Jam nunc ad lucernam sedeamus, et quid in his necessitatibus agendum sit, consilium capiamus.
Cass.—Portia, obiistin?
Brut.—Ne iterum istud nomen, precor te. Messala, ex his litteris intelligo Octavium juvenem et Marcum Antonium cum magno exercitu tendere versus Philippos, in nos impetum facturos.
Mess.—Idem ego ex meis litteris.
Brut.—Ecquid aliud habes?
Mess.—Octavius, Antonius, Lepidusque centum Senatores proscriptos et majestatis condemnatos sustulerunt.
Brut.—Hac parte meæ vix consentiunt; quippe Senatores proscriptos et cæsos septuaginta ferunt; unum ex iis Ciceronem.
Cass.—Ciceronem, ais?
Mess.—Immo—Cicero, unus ex proscriptis, periit. Accepistine epistolas, Brute domine, ab uxore tuâ?
Brut.—Nullas, Messala.
Mess.—Nihilne habent de illâ litteræ tuæ?
Brut.—Nihil, Messala.
Mess.—Mirum, ut mihi videtur.
Brut.—Sed quid rogas? tune aliquid de illâ?
Mess.—Non ego, domine.
Brut.—Romanus es, Messala; mihi verum dicas.
Mess.—Romanus es, Brute; quod dicam feras. Illa procul dubio mortua est—infandâ morte.
Brut.—Ergo, vale, Portia.—Omnibus moriendum, Messala: illam aliquando morituram continuo meditatus, mortuam patienter fero.
Mess.—Ita a magnis mala magna sustinenda sunt.
Cass.—Equidem, prout tu, quid in hac re philosophum decet edoctus sum; infirmior tamen natura mea, quam quæ, sicut tua, rem ipsam sustinuisset.
Brut.—De mortuis satis: jam de vivis. Quid censes? an ad Philippos exercitum nostrum confestim ducendum putas, an non?
Cass.—Non, me judice.
Brut.—Quare, quæso?
Cass.—Pro nobis magis facturum censeo ut hostis nos ultro petat. Sic enim opes suas consumet, milites defatigabit, suo ipsius detrimento. Interea nos castra tenentes, quiete refecti erimus; indiesque et ad propulsandum et ad agendum instructiores.
Brut.—Argumenta tua gravia esse fateor; hæc tamen, ut puto, graviora. Qui inter hunc locum et Philippos sunt, vix satis bene in nos affecti videntur, quippe qui commeatus inviti suppeditaverint. Hostis, per eos iter faciens, ordines suos complere poterit: deinde, amplifactus reparatusque, animosior progredietur: quibus omnibus eum destituemus si, ad Philippos ei obviam euntes, hosce in tergo tenebimus.
Cass.—Mî frater, verbum velim ——
Brut.—Pace tuâ—insuper notandum est, nos omne quod nostrarum partium est jampridem collegisse; legiones completas esse; et totam rem nostram jam quasi maturam: hostem in diem crescere; nobis, in summum jam progressis, periculum esse ut mox retrorsum cedendum sit. Quippe in rebus humanis, ut in mari, inest æstus: cui si, sursum adhuc fluenti, te commiseris, in Fortunam provectus eris; si refluenti, inter vada et angustias nunquam non navigandum erit. Nos jam mari pleno invehimur; æstuumque secundum oportet occupemus, ne fiat jactura.
Cass.—Eamus ergo: ad Philippos cum hoste congediamur.
Brut.—Nox intempesta nobis colloquentibus obrepsit. Necessitas naturæ imperat. Somnus tamen brevis esto. Visne plura loqui?
Cass.—Nihil ego. Valeas et dormias: primâ luce proficiscemur.
Brut.—Vestem domesticam meam, Luci, affer.
[Exit LUCIUS.
Valeas, optime Messala;—valeas, Titini;—valeas et tu, nobilissime Cassi! bene dormiatis omnes.
Cass.—O carissime frater! male inita est hæc nox: ne in futurum quicquam inter nos dissidii intercedat. Nonne ita erit, Brute?
Brut.—Omnia jam optime se habent.
Cass.—Valeas, domine.
Brut.—Et tu, mî frater.
Tit., Mess.—Bene dormias, domine.
Brut.—Valeatis omnes.
[Exeunt CASSIUS, MESSALA, TITINIUS.
LUCIUS, vestem afferens.
Vestem mihi. Ubi cithara tua?
Luc.—In promptu est, domine.
Brut.—Vocem somno plenam habes: nec mirum, mî puer: diutius vigilâsti. Claudium voca, et si quis alius prope sit, ut in tentorio meo cubent.
Luc.—Varro, Claudiusque, adeste.
VARRO, CLAUDIUS.
Var.—Quid est, domine?
Brut.—Vos in tentorio meo cubare velim: forsitan vestrûm mihi opus erit ut ad Cassium nostrum mittam.
Var.—Si placet, vigilabimus, ut prompti simus.
Brut.—Non ita; cubetis, precor: vos fortasse non requiram. Ecce, Luci, librum, quem diu quæro, in vestis sinu a meipso positum. [Cubant SERVI.
Luc.—Certus eram, domine, te istum non im meam manum commisisse.
Brut.—Veniam peto, mî puer; vix satis memor sum. Potesne graves palpebras tuas paulisper relevare, ut breve quoddam melos citharâ dicas?
Luc.—Immo, si placet, domine.
Brut.—Placet, mî puer; importunior sum; te tamen nunquam non promptum novi.
Luc.—Officium meum ago, domine.
Brut.—Officium supra vires non urgendum est. Juventus requiem poscit.
Luc.—Jam ex somno sum, domine.
Brut.—Bene est; in somnum mox redibis: non te morabor diu. Si vivam, fortunæ tuæ mihi curæ erunt.
[Psallit, cantatque LUCIUS.
O vox somno plena! O letalis Sopor! Virgâne tuâ Letheâ puerum meum tangis, in te meditantem melos? dormias, mî puer; non ita male in te agam ut somnos abrumpam tuos: ne tamen citharam frangas, e manu capiam. Dormias, mî puer.
Jam ad librum meum:—nonne qua parte legebam obversa pagina est? ecce. [Sedet.
Umbra CÆSARIS.
Quam pusilla facta est hujus lucernæ lux! Di! quid adest? Incertine oculi mei informe hoc spectrum fingunt? Jam me invadit. Speciesne vera, an vana es? Divusne, Divorum nuntius, an ex Erebo Dæmon, qui sanguinem meum congelas, et crines stare facis? Dic mihi qui sis.
Umb.—Genius malus tuus, Brute.
Brut.—Quare ades?
Umb.—Ut moneam te Philippis me visurum.
Brut.—Bene est; ergo te iterum videbo?
Umb.—Scilicet—Philippis.
[Evanescit Umbra.
Brut.—Esto: te Philippis videbo. Quid! statim ut in me redeo, evanescis. Male ominate Dæmon, plura tecum loqui vellem.—Puer! Lucius! Varro! Claudius! Expergiscamini! Claudius!
Luc.—Chordæ discordes, domine.
Brut.—Se adhuc citharam pulsare putat. Expergiscere, Lucius.
Luc.—Quid est, domine?
Brut.—Somniabasne, Lucius, qui clamitares tantum?
Luc.—Me clamitâsse non novi.
Brut.—Clamitabas tamen. Videbasne aliquid?
Luc.—Nihil, domine.
Brut.—Iterum dormias.—Heus tu! Claudius! expergiscere.
Var.—Domine.
Claud.—Domine.
Brut.—Quare in somno tantum clamabatis?
Var., Claud.—Clamabamusne nos, domine?
Brut.—Certe: videbatisne aliquid?
Var.—Equidem nihil, domine.
Claud.—Nihil ego.
Brut.—Ite, salutate Cassium fratrem meum: ut castra primo mane moveat: ipsi sequemur.
Var., Claud.—Factum erit, domine.
ACTUS V.
SCENA I.
Campus ad Philippos.
OCTAVIUS, ANTONIUS, cum suis.
Oct.—Evenit uti sperabam, Antoni. Tu aiebas hostem in campum non descensurum; sed colles et loca edita obtenturum. Quod aliter se habet. Adsunt, ordinibus in prælium dispositis, et nos ad pugnam ultro provocantes Philippis manus conserere jubent.
Ant.—Vah! cum intimo eorum corde versor: consilia non me latent: mallent omnino non hic esse: sed, quum non aliter licet, animorum cum ostentatione quadam descendunt; nobis opinionem virtutis insinuantes: sed frustra.
NUNTIUS.
Nunt.—Accingamini, duces: hostis aciem viribus magnis instruit, vexillo ad pugnam jam proposito: statim confligendum erit.
Ant.—Octavi, in plano campo legiones tuas presso pede ad sinistram ducas.
Oct.—Dextrâ ego, sinistrâ tu.
Ant.—Quid est ut, imminente pugnâ, mihi sic refrageris, Octavi?
Oct.—Non refragor tibi; sed ita factum volo.
Tubae. BRUTUS, CASSIUS, cum suis; LUCILIUS, TITINIUS, MESSALA, aliique.
Brut.—Stant loco, et verba volunt.
Cass.—Consistant milites, Titini: nobis procedendum est, ut verba faciamus.
Oct.—M. Antoni, annon pugnæ signum dabimus?
Ant.—Minime, Octavi; prius verbis respondendum est. Locum date, milites; duces colloqui volunt.
Oct.—Exspectate signum.
Brut.—Priusne verba, Quirites?
Oct.—Non quod nobis, sicut vobis, verba placeant magis.
Brut.—Et tamen bon verba verberibus malis anteferenda, Octavi.
Ant.—Attamen tu, Brute, cum verberibus malis bona verba conjugis. Testis sit cor Cæsaris tuâ manu perfossum, dum clamabas, "Salve, Cæsar, bene valeas."
Cass.—Quæ vis in verberibus insit tuâ manu datis, Antoni, adhuc latet. Quod ad verba tua, Hyblæas apes spoliant, et melle orbas faciunt.
Ant.—Non aculeis tamen.
Brut.—Immo, aculeis et stridore simul. Apum enim morem imitaris, Antoni, prius stridore quam aculeo, usus.
Ant.—Non sic vos, sicarii, cum turpissimi enses vestri in latere Cæsaris inter se colliderentur. Vestra erant tum simiarum sannitus, blanditiæ canum, servorum adulatio, osculis in Cæsaris pedes impressis: hæc inter execrandus iste Casca, vilis catuli instar, a tergo Cæsarem percussit. Proh adulatorum gregem.
Cass.—Adulatorum!—Hoc in te redit, Brute. Lingua ista non hæc jactare hodie habuisset, si mihi auscultasses.
Oct.—Age, age, ad rem: si disputando sudamus, probando, sanguis ex sudore erit. Ecce, ensem in conjuratos strictum! Ecquando in vaginam rediturus est? Haud prius, quam, aut tribus istis et viginti Cæsaris vulneribus plenissime satisfactum fuerit, aut alter Cæsar proditorum gladiis succubuerit.
Brut.—Nullos per proditores, Cæsar, moriturus es, nisi per quos tecum ipse ducis.
Oct.—Spero quidem; nempe non natus sum ut Bruti gladio peream.
Brut.—O juvenis, si generis tui nobilissimus esses, nulla tibi mors honestior.
Cass.—Ecce puerum iracundiorem, cum mimo quodam et comissatore conjunctum!
Ant.—Cassius semper idem!
Oct.—Age, Antoni, eamus. Vos, proditores, ad bellum internecivum provocamus: hoc ipso die, si vultis; si non, statim ut vobis satis animi erit.
[Exeunt OCTAVIUS, ANTONIUS, cum suis.
Cass.—Furant venti, intumescat mare, solvatur navis! Ingruit procella; jacta alea est.
Brut.—Heus tu, Lucili! verbum tecum.
Lucil.—Adsum, domine.
[Seorsim loquuntur.
Cass.—Messala,—
Mess.—Quid vult dux meus?
Cass.—Hic meus natalis dies, Messala; hoc die Cassius natus est. Da manum, Messala. Testor te, me—sicut Pompeius noster—omnem libertatem nostram in uno prœlio invitum periclitari. Novisti me olim Epicuro et philosophiæ ejus consensisse. Jam opinionem muto; portentisque partim ut credam adducor. Proficiscentibus enim nobis ex Sardibus, primo vexillo nostro duæ ingentes aquilæ insidebant, quæ ex ipsis militum manibus carnem devorabant; nos autem usque ad Philippos comitatæ, hoc ipso mane avolaverunt: earum vice corvi, cornices, accipitresque nos supervolant, et, ut qui mox prædæ fuerimus, despectant. Horum subter umbras, quasi subter aulæa palliumque funebre, exercitus noster jacet, veluti in mortem designatus.
Mess.—Ne ita credas.
Cass.—Equidem non omnino credo; nempe fidenti animo sum, et in omnia discrimina parato.
Brut.—Esto, Lucili.
Cass.—Brute nobilissime, Di nobis hodie fausti sint, ut, partâ pace, annos in senium una amantissime producamus. Sed cum res humanæ fere incertæ sunt, pessimo providendum est. Si hoc prœlio vincemur, hodiernus hic sermo supremus noster erit. Tu, quomodo tuum agere instituisti?
Brut.—Scilicet secundum istam philosophiæ legem, quæ jussit ut Catoni mortem suâ ipsius manu conscitam in vitium darem. Etenim puto, nescio qua ratione, timidi et turpis esse, futuri metu, vitæ terminum prævenire. Quare patientiâ me involvo, ut Deorum—qualescunque sint qui mortales regunt—voluntatem expectem.
Cass.—Ergo contentus eris, si hodie vincemur, per Romæ vicos triumpho duci.
Brut.—Non ita, Cassi, non ita: ne tu, nobilis Romane, ne tu Brutum putes unquam in vinculis Romam rediturum. Brutus animosior quam qui hoc pati possit. Jam vero, hoc ipso die, opus Idibus Martiis institutum complendum est. Dabiturne nobis post hunc diem una esse incertum est. Jam nunc igitur in æternum valedicamus; æternum æternumque vale, Cassi. Cras, si una erimus, lætabimur; si non, bene erit ita nos dixisse "vale."
Cass.—Et tu æternumque vale, Brute. Cras si una erimus, certe lætabimur; si non, optime profecto erit ita nos dixisse "vale."
Brut.—Eia age; ad rem. O! qui hujusce diei exitum præsentire possit! Sufficiat tamen quod aliquando exiturus sit: exitus tum in luce erit. Ohe! ad pugnam!
[Exeunt.