GULIELMI SHAKSPERII

JULIUS CÆSAR.

LATINE REDDIDIT

HENRICUS DENISON,

PREFACE.

The translator has been induced by the following considerations to publish what was begun as matter of amusement, and private occupation.

The employment of translation, oral and written, as the best and readiest mode of acquiring a dead language, and of imbuing the mind with its idiom and spirit, does not appear to be sufficiently recognised in the practice of the schools of this country.

The translator has long been persuaded that the very remarkable disproportion between the time and labour bestowed upon the teaching of the Greek and Latin languages, and the knowledge of either acquired by the average of English youth, is mainly owing to the neglect of translation, and to the preference shewn for what is styled, by courtesy, "original composition."

Under this system, instead of acquiring new ideas, the young student learns to write without them; instead of enriching his language, he does everything to impoverish it; instead of learning nice grammatical distinctions, and attaining to choice expression and lucid arrangement, he runs off into vague generalities of phraseology, which evade all the difficulties of composition, and overcome none.

The inadequate results thus commonly obtained, and the natural disappointments thence continually ensuing, have given rise to a feeling of doubt, which appears to be gathering strength, touching the expediency of retaining the teaching of the Greek and Latin languages as the basis of instruction in our schools. People see little practical advantage resulting therefrom; and they say that the time and energies so fruitlessly bestowed might be better employed in the acquisition of knowledge of various kinds more immediately applicable to the wants and purposes of life.

The translator cannot help feeling that, as matters stand at present, there is considerable force in the objection thus stated: and that, if it can be alleged with truth that, in spite of all the time and labour given, the knowledge acquired is, in the great majority of instances, so poor and meagre, so shallow and uncertain, as to be looked upon by its possessor as matter rather of painful memory than of either interest or profit, the advocates of the old system of classical education have certainly no easy task to maintain their position.

Without, however, entering upon the whole question of the necessity or the value of what is called a classical education, for which this is obviously not the place, the translator believes that the objection as above stated would gradually be deprived of much of its force and truth by substituting in the place of the greater part of the original composition, now so universally required, a large and careful employment of translation, oral and written, in the routine of our schools.

With the hope of calling attention to this subject, and not as proposing a model for imitation, he has ventured to submit to public criticism the present somewhat novel production. He trusts that, however inadequate the translation may be to express the force and grandeur of the original, it may, thanks to a revision by more than one eminent scholar, be found substantially correct.

TABLE OF CONTENT.

• Dramatis Personae
• Actus I
• Actus II
• Actus III
• Actus IV
• Actus V
• Transcriber's Notes

DRAMATIS PERSONÆ.

• JULIUS CÆSAR.
• Triumviri.
  • OCTAVIUS CÆSAR,
  • MARCUS ANTONIUS,
  • M. ÆMILIUS LEPIDUS,
• CICERO, PUBLIUS, POPILIUS LENA, Senatores.
• Conjurati.
  • MARCUS BRUTUS,
  • CASSIUS,
  • CASCA,
  • TREBONIUS,
  • LIGARIUS,
  • DECIUS BRUTUS,
  • METELLUS CIMBER,
  • CINNA,
• FLAVIUS, MARULLUS, Tribuni Plebis.
• ARTEMIDORUS, Sophista, e Cnido.
• ARUSPEX.
• CINNA, Poeta. Alius quidam Poeta.
• LUCILIUS, TITINIUS, MESSALA, CATO minor, VOLUMNIUS, Bruti et Cassii Comites.
• VARRO, CLITUS, CLAUDIUS, STRATO, LUCIUS, DARDANIUS, Bruti Famuli.
• PINDARUS, Cassii Mancipium.

• CALPURNIA, Cæsaris Uxor.
• PORTIA, Bruti Uxor.
• Senatores, Cives, Famuli, &c.

Agitur, primum Romæ: dein Sardibus: postea ad Philippos.

JULII CÆSARIS.

ACTUS I.

SCENA I.

ROMÆ Via quædam.

FLAVIUS, MARULLUS, CIVIUM TURBA.

Flav.—Hinc, domum, ignavi; apagite, domum; num hodie ferias agitis? Quid? Nescitisne nefas esse cuivis artifici die profesto deambulare, nisi insignibus artis suæ induto? Heus tu! Cujusnam artis tu artifex?

Civis 1.—Ego, domine, faber lignarius.

Mar.—Ubi ergo vestis coriacea? ubi regula? quid vult vestitus iste nitidior? Heus et tu; quamnam et tu artem?

Civis 2.—Nullam sane artem ego, domine; opifex sum inops, non artifex.

Mar.—Qualis ergo opifex? Statim dicas.

Civis 2.—Honestus, spero, neque infimus; quamvis inter ima hominum versor.

Mar.—Quale opus, impudens? quale opus tuum?

Civis 2.—Ne, domine, rumparis. Sin te ruperis, ego te consuere possum.

Mar.—Mene consuere? quid vis, procax?

Civis 2.—Calceos nempe tuos, domine.

Mar.—Ergone sutor es?

Civis 2.—Immo, sutor, et totus in subulâ: nîl ego ultra crepidam. Calceorum veterum chirurgus sum; illos, quantumvis ægros, redintegro. Eorum qui bovino corio insistunt, nulli decentiores quam qui operi meo innituntur.

Mar.—Quare autem hodie foris? Quid est quod hosce tecum circa vias ducis?

Civis 2.—Quid? nisi ut calceos terant, quos ad me reparandos ferant. Sed tamen, ut verum dicam, domine, ferias agimus, ut Cæsarem spectemus, et in ejus triumpho lætemur.

Mar.—Et quapropter "lætemur?" Quam victoriæ mercedem secum iste retulit? Quot captos duces, qui devincti currum ejus triumphalem exornent? O vos stipites, O lapides, O si quid sit istis magis iners stupidumque; O dura ilia; O Romani excordes; nonne Pompeium meministis? Quoties in muros et crepidines, in turres fenestrasque, immo atque in summa tectorum culmina scandebatis, infantibus vobiscum adductis, et diem totum ibi insidebatis, quam patienter expectantes dum Magnus per Romæ vias pompam duceret: curruque ejus vixdum viso, nonne vos tantum clamorem tollebatis, ut ipse contremeret Tiberis, strepitu per concavas ripas replicato? Iidemque nunc induitisne vestitum lautiorem, ferias injussi agitis, et flores coram illo ipso spargitis, qui super Pompeii cadaver triumphans incedit? Abite! domos festinate, flexisque genibus Deos supplicate, ut stragem ingratis animis summo jure debitam avertant.

Fla.—Ite, redite, mî boni; et, ut culpam eluatis, vos, et vestrûm consimilis turba, ad Tiberim adstantes, lacrymas in alveum instillate, donec, amnis, modo tenuis, exundans summam ripam supersiliat.

[Exeunt CIVES.

Viden' ut vilis ista fæx plebis movetur! taciti consciique dilabuntur. Tu illac ad Capitolium; ego hac: statuas, si quas exornatas inveneris, denuda.

Mar.—Nonne nefas? Lupercalia agimus.

Fla.—Quid ad rem? Nullam statuam Cæsaris tropæis exornari decet. Ego circumibo, vulgusque de viis compellam; idem fac et tu, sicubi confertos videas. Plumis hisce nascentibus de alâ avulsis, altius Cæsar se levare non poterit, qui harum ope trans oculos volitaret, nos omnes, utpote servos, de cælo territurus.

[Exeunt.

SCENA II.

ROMÆ Platea quædam.

Pompa quædam. CÆSAR, ANTONIUS (in cursum paratus), CALPURNIA, PORTIA, DECIUS, CICERO, BRUTUS, CASSIUS, CASCA, Turba pone sequens, ARUSPEX.

Cæs.—Calpurnia,—

Casc.—Tacendum. Cæsar loquitur.

Calp.—Adsum, Cæsar.

Cæs.—Antonio cursum agenti te obviam habeto. Antoni—

Ant.—Quid? Cæsar, domine.

Cæs.—Ne negligas, Antoni, cursûs studio, Calpurniam tangere: fertur enim ab antiquis mulieres hoc sacro currentium tactu sterilitatis vinculis exsolvi posse.

Ant.—Non negligam: quum Cæsar 'Fiat' dixerit, factum est.

Cæs.—Ordinentur jam ludi, et ne quis absit ritus.

[Musica. Tubae.

Arusp.—Cæsar—

Cæs.—Quis me vocat?

Casc.—Taceant omnes. Taceant, inquam.

[Silent tubæ.

Cæs.—Quis ex turbâ me appellat? Vocem audio exsuperantem tubas, quæ Cæsarem clamat: Dic iterum; Cæsar dat aurem.

Arusp.—Idus caveto Martios.

Cæs.—Quisnam ille est?

Brut.—Aruspex, qui te cavere Idus Martios jubet?

Cæs.—Coram adducite, ut intuear.

Casc.—Heus tu, e turbâ veni; in Cæsarem converte oculos.

Cæs—Jam quid ais? repetas velim.

Arusp.—Idus caveto Martios.

Cæs.—Somniat iste; eamus.

[Exeunt—BRUTO CASSIOQUE relictis.

Cass.—Annon ad ludos spectandos, Brute?

Brut.—Minime quidem.

Cass.—Venias, precor.

Brut.—Non sum ad ludos aptus. Carei Antonianâ istâ alacritate. Ne autem tibi impedimento sim, abibo.

Cass.—Jamdudum te observo, Brute. In vultu tuo minus quam olim benignitatis et amoris erga me elucescit: te nimis durum et severum habes in amicum amantissimum tui.

Brut.—Erras, mî Cassi: si quando aspectum hunc meum mutaverim, non nisi in memet ipsum mutavi. Jactatus sum nuper variis quibusdam animi motibus, cogitationibus mihimet ipsi propriis, quæ me fortasse austeriorem faciunt. Sed ne idcirco doleant mei, (quorum tu Cassi, semper esto) neve neglectum meum alioqui interpretentur, quam quod Brutus infelix, ipse sibi confligens benevolentiam suam non satis constanter indicet.

Cass.—Ergo, Brute, mentem tuam hactenus parum intellexi; ideoque cogitationes quasdam graves, neque indignas, in hoc sinu meo, quasi in sepulchro habui. Dic mihi, Brute optime; num in faciem tuam potes ipse inspicere?

Brut.—Nequaquam, Cassi; oculos enim non seipsum intuetur, nisi in speculo quodam depictum.

Cass.—Verum dicis. Multum igitur dolemus, Brute, te non istiusmodi speculo potiri, quod virtutes occultas tuas tibi aperte reddat, ut tuam ipsius imaginem agnoscere queas. Audivi quidem, cum plures optimi in Româ, divo Cæsare excepto, de Bruto colloquerentur, et sub hujusce sæculi jugo gementes optarent nobili Bruto suos oculos non deesse.

Brut.—Quænam in discrimina me vis, Cassi, ducere, qui, ut id a meipso exposcam quod meum non est, me ita provoces?

Cass.—Idcirco, Brute optime, auscultes velim; et quum fatearis te non in posse imaginem tuam, nisi aliâ quadam materiâ repercussam, inspicere, ego, tanquam ipse speculum, ea quæ, quamvis tua sint, teipsum adhuc latent, modeste tibi ostendam. Et ne me suspectum habeas, Brute, utpote levem assentatorem, solitumque, Dîs invocatis, amorem meum cuilibet obtrudere. Quod si cognoveris me quemvis adulari, amplectique; dein eundem calumniari; vel me in epulis compotori cuilibet præcordia aperire, me cavendum esse concedam. [Tubae, acclamationes.

Brut.—Sed quid vult acclamatio ista? vereor ne plebs Cæsarem regem fecerit.

Cass.—"Vereor" dicis? Habeo igitur te nolle Cæsarem regem.

Brut.—Nollem, Cassi; eum tamen bene diligo. Sed quare me hic tamdiu moraris? Quid est quod mihi communicatum velis? Si quid, quod ad Reipublicæ bonum spectat, ex hac parte honorem, ex illâ mortem proponas; ego in alterutrum æquis oculis inspiciam. Ita enim me Dî adjuvent, plus apud me valet honesti nomen quam mortis timor.

Cass.—Istam in te esse virtutem, Brute, non minus quam lineamenta oris tui agnosco. Age vero; honor sermonis nostri argumentum esto. Quid nimirum tu et populares nostri de hac vivendi conditione censeant non satis scio; sed, quod ad me attinet, malim omnino non vivere, quam ita vivere, ut alium quemvis, mihi ipsi similem et æqualem, continue pertimescam. Uterque nostrûm, æque ac Cæsar, liber natus et nutritus: uterque nostrûm, æque ac Cæsar, hibernum gelu potest pati. Olim, memini, die ventoso frigidoque, cum turbidus Tiber ripas indignabatur, mihi Cæsar, "Audesne, Cassi, mecum in iratas illas undas insilire, et ad adversam ripam natare?" Dicto, togatus insilui, eum sequi jubens. Secutus est Cæsar; et uterque nervosis brachiis huc illuc fluctus rejicientes animose in adversum contendimus. Sed priusquam ad metam adventum est, "Fer opem Cassi," clamitabat Cæsar, "ne peream." Tum, ut Æneas, atavus illustris noster, ex Ilio flagrante senem Anchisem humeris deportavit, ita ego ex Tiberinis fluctibus Cæsarem defatigatum eripui. Ecce autem! idem iste Cæsar nunc Divus habetur: Cassius vilis est, et ad merum Cæsaris nutum corpus inclinare coactus. Olim in Iberiâ hic Cæsar in febrem incidit; notabam ego ut, ingravescente morbo, tremeret: immo, Divus hic tremebat. Notabam labia ejus præ timore pallescere; istiusque oculi aciem hebetari, cujus obtutu totus jam trepidat terrarum orbis. Gemere illum præterea audiebam. Immo, et illa ipsa lingua, quæ nuper civibus Romanis jussit verba observare, et in tabellis inscribere, ea, inquam, lingua, "Eheu, da mihi potum, Titini;" flebiliter clamitabat, more puellulæ ægrotantis. Dii immortales! stupeo attonitus hominem vili adeo et male temperato animo totius humani generis majestatem antecedere, et palmam solum sibi auferre potuisse.

[Acclamationes. Tubæ.

Brut.—Acclamationes iterum audio. Vix dubito quin hi plausus novos quosdam honores in Cæsarem cumulatos indicent.

Cass.—Quid mirum, mi bone! Ille, veluti colossus alter, orbem hunc angustum, divaricatis cruribus, superstat; et nos, pusilli, nanique, subter hujus ingentia crura repimus, timide circumspicientes, modo liceat sepulcra, etiamsi inhonesta sint, nobismet reperire. Quid tamen! singulo nos nostræ ipsorum fortunæ aliquando imperamus. Non astra, mî Brute, sed nosmet ipsi inculpandi, si inferiores existimus. "Brutus," "Cæsar:" quid nimirum in isto "Cæsare?" Cur nomen hoc magis quam illud per aures hominum resonet? Ambo simul inscribas; tuum non minus decorum est; ambo voce pronuntientur; tuum non minus ora hominum complet; ambo expendas; tuum non minus grave est; ambobus ad manes evocandos utaris; Bruti nomini non minus quam Cæsaris manes obsequentur.

[Acclamationes.

Nunc, per Deos omnes et singulos, quali cibo nutritus est hic noster Cæsar ut in tantum creverit? Ætas nostra, tui te pudeat! O Roma, illustrium virorum stirpe orbata es! Quando enim præteriit ætas ulla post Deucalionem, quæ uno solo, quantumvis eximio, viro inclaruerit? Quando ante hæc nostra tempora, quisquam, de Româ sermonem habens, dicere potuisset, ingentem ejus ambitum uni soli sufficere? Hæc Roma nostra profecto eadem videtur; et Romæ abunde loci est, quæ unum tantummodo virum in se hodie complectatur. Proh pudor! ego et tu, Brute, a patribus nostris accepimus quemdam olim fuisse Brutum qui κακοὺς quos δαίμονας pompam regni Romæ ostentare non minus quam Regem pertulisset.

Brut.—Amori tuo, Cassi, nunquam diffisus sum. Quid istud sit ad quod me provocatum velis partim suspicor. Quid autem, et de hac re, et de his temporibus ipse jamdudum cogitaverim, postea tibi explicabo. In præsenti, obsecro te, per amorem nostrum, ne mihi amplius instes. Quæ jam locutus es, perpendam; quæ postea locuturus sis, patienter audiam: et tempus inveniam aptum et ad audiendum, et ad, ut in re tam gravi, respondendum. Interea, mî Cassi, hanc meam sententiam rumineris velim: Brutum malle paganum esse, quam sub horum temporum conditionibus, præsentibus futurisque, se civem Romanum inscribere.

Cass.—Gaudeo me, tenui sermone licet, scintillam, vel tantulam, ex Bruto excudisse.

[Redit CÆSAR cum suis

Brut.—Transacti ludi sunt: redit Cæsar.

Cass.—Cascæ prætereuntis manicam velle: ille, acri more suo, nobis, si quid hodie momenti acciderit, narrabit.

Brut.—Faciam:—sed animadverte, Cassi—quæ in Cæsaris fronte iratæ ferveant maculæ! qui aliis omnibus demissi et castigati vultus! Pallet Calpurniæ gena; et Cicero oculis mustelinis igneisque intuetur, uti in Capitolio solet, si aliquando Senatores illi male obtemperaverint.

Cass.—Casca quid sit nos certos faciet.

Cæs.—Antoni.

Ant.—Quid jubes, Cæsar?

Cæs.—Qui mihi astant, Antoni, obesi sint; bene curatâ cute; qui noctem edormiunt. Cassius iste aspectu macro nimis aridoque est. Cogitat nimis. Tales cavendi sunt.

Ant.—Ne illum metuas, Cæsar; non est ille cavendus; bene natus est, optime affectus.

Cæs.—Utinam pinguior esset:—nihil metuo tamen: sin autem Cæsaris nomini aliquid cum formidine commune esset, neminem novi quem æque vitandum judicarem, ac macrum istum Cassium. Multa legit; notat multa; acta hominum usque ad imum perspicit; ludos non, ut tu, Antoni, frequentat; musicam fastidit; raro faciem in risum relaxat; aut si unquam riserit, id quasi seipsum irridens facit, et sui animi contemptu, qui ad hoc ullomodo moveri possit. Tales semper ægre ferunt, si quando alium sibi ipsis superiorem animadverterint: idcirco imprimis cavendi sunt. Quod vulgo metuendum est, non quod ego metuo, tibi ostendo; ego enim Cæsar. Sed veni in dextram, alterâ enim aure surdior sum, et dic mihi quid de illo vere censeas.

[Exit CÆSAR cum suis—manet CASCA.

Casc.—Togam meam, Brute, vellebas; visne aliquid loqui?

Brut.—Immo, Casca; dic nobis quid hodie acciderit ut Cæsar aspectum adeo tristem et severum ferat.

Casc.—Quid? Nonne et tu cum eo eras?

Brut.—Si cum eo fuissem, quid istud fuerit non a Cascâ peterem.

Casc.—Diadema nempe illi oblatum erat: oblatumque ille, versâ manu, ad hunc morem dimovit; plebs statim acclamavit.

Brut.—Cur autem iterum plausus iste?

Casc.—Propter idem.

Cass.—Ter plaudebant; quid tertius iste clamor?

Casc.—Propter idem.

Brut.—Num igitur ter oblatum erat diadema?

Casc.—Scilicet, ter; et ille ter repudiavit; sed lentius lentiusque; plebs autem simplex et ingenua in singulam quamque vicem vehementius plaudebant.

Cass.—Quis illi diadema obtulit?

Casc.—Quis nisi Antonius?

Brut.—Rem totam nobis, optime, enarra.

Casc.—Peream, si potero. Meræ ineptiæ erant. Vix notabam. Vidi tamen M. Antonium diadema illi offerre;—nec tamen diadema, corollam potius talem qualem—et, ut antea dixi, ille eam pro hac vice dimovit. Nihilominus tamen, ut opinor, eam desiderabat. Tum iterum obtulit Antonius; dimovit iterum Cæsar: sed, me judice, ut manus abstineret vix sibi persuasit. Tum tertio obtulit; ille tertio dimovit. In unamquamque vicem ululabat turba, scabris manibus plaudebat, pileos sordidos sursum jactabat, tantumque male olentis halitûs emittebat, eo quod Cæsar corollam rejiceret, ut Magnus ille pene suffocaretur: ibi enim animo defecit, et succubuit: equidem, quod meum erat, non ausus sum ridere, ne, ore aperto, fædum et ipse halitum fœdum perciperem.

Cass.—Verumne dicis, Cæsarem animo defecisse?

Casc.—In ipso Foro collapsus est, mutus, spumamque ex faucibus edens.

Brut.—Morbo, fortasse, comitiali captus est.

Cass.—Non isto morbo Cæsar; sed tu, Brute, et ego, et bonus hic noster Casca, illo laboramus.

Casc.—Quid vis hercle non intelligo. Cæsarem collapsum certo scio. Et per fidem meam fæx ista populi ei plaudebat, et sibilabat, prout ille placebat aut displicebat, tanquam quivis actor esset.

Brut.—Quid vero dixit, quando in se rediit?

Casc.—Prius nimirum quam defecit, simul ac percepit vulgus lætatum esse quod ille corollam rejiceret, tunicam divellit, et guttur feriendum obtulit. (Quodsi ex eo grege unus fuissem, meum sit cum damnatis posthac in Erebo versari, si non illico percusissem.) Deinde collapsus est; et quando sui compos factus est, supplicabat istos præstantissimos suos, ut, si quid male fecisset aut dixisset, morbum, non ipsum, in culpâ haberent. Paucæ quædam mulierculæ, quæ mihi adstabant, 'O hominem miserandum' clamaverunt, et illi ex imo pectore condonaverunt. Sed quid vis? Istæ Cæsari non minus condonâssent, etiamsi matres earum trucidâsset.

Brut.—Deinde tristis, uti vidimus, rediit.

Casc.—Scilicet.

Cass.—Annon Cicero locutus est?

Casc.—Immo, Græce aliquid.

Cass.—Quânam, obsecro te, sententia?

Casc.—Per oculos, interpretari nequo! Qui intelligebant inter se ridebant, et capite annuebant: mihi certe Græcum quoddam erat. Jam vero aliud novi est quod vobis dictum velim. Marullus Flaviusque, ausi Cæsaris imaginibus ornatus detrahere in carcerem ducti sunt. Valeatis. Plus ineptiarum erat quarum vix satis memini.

Cass.—Cænamne hac nocte mecum, Casca?

Casc.—Nequeo, alibi jussus sum.

Cass.—Prandiumne cras?

Casc.—Immo, si vivus ego, et tu eâdem mente, et prandium gulâ dignum.

Cass.—Te expectabo.

Casc.—Bene est. Valeatis ambo.

[Exit CASCA.

Brut.—Obtusior sane hic noster factus est: apud scholam prompto eum ingenio memini.

Cass.—Atque adhuc promptus ad agendam rem aliquam gravem et honestam, etiamsi hunc obtusum morem præ se ferat. Asperitatem illam in sermonibus pro condimento uti solet, ut eorum major sit appetentia.

Brut.—Ita credo. Jam te relinquo: cras, si vis mecum loqui, aut ego ad te, aut tu ad me; ego domi manebo.

Cass.—Veniam ego. Valeas interim: de statu nostro mediteris.

[Exit BRUTUS.

Brutus ille vir profecto nobilis: accidit tamen ut metallum, quamvis generosum, in pejus cudi possit. Quam convenit ergo probos cum probis semper versari! Quis enim ita constans ut omnes illecebras aspernari queat? Cæsar me aversatur; Brutum amat: quod si ego Brutus essem, et Brutus Cassius, Cassius non Brutum immutaret. Hac nocte scripta quædam in Bruti fenestras injiciam, variâ manu, ut plurium esse videantur, quæ quanti eum Roma æstimet declarabunt, et quæ sit Cæsaris ambitio tectius indicabunt. Tunc cavet Cæsar; eum enim vel summovebimus, vel in pejus ipsi ruemus.

[Exit.

SCENA III.

Via quædam.

Ex hac parte CASCA, stricto ense, ex illâ CICERO.

Cic.—Salve, Casca: deduxistine Cæsarem? Sed quid vult iste anhelitus? cur distentis oculis stupes?

Casc.—Annon et ipse trepidas, quum tota terra, moles veluti instabilis, quassatur? O Cicero, vidi ego quercus nodosas vi turbinis furibundi disrumpi, oceanumque superbientem tumescere, spumare, furere, quasi gestiret se nubibus minacibus intermiscere: sed nunquam adhuc procellæ ignem stillanti interfui. Vel bellum civile inter se Dii gerunt, vel per hanc stragem homines insolentiores castigant.

Cic.—Ecquid igitur mirabilius vidisti?

Casc.—Servus quidam, tibi notus, sinistram, quasi ex viginti tædis exardescentem, sursum ferebat; nec tamen ignescebat manus. Mihi ipsi ad Capitolium (ecce ensem adhuc strictum) obviam venit leo, qui me torve intuens illæsum præteribat: pavidæ mulieres in globum coactæ terrore ipsâ facie mutatâ, jurabunt vidisse viros ignibus succinctos perambulare vias. Heri, meridie ipsâ, noctua in foro sedebat, stridens, ululansque. Quum hæc et talia concurrunt, ne quis dicat, "Hoc aut illud in causâ est,—Hæc omnia secundum naturam sunt." Ego enim ea esse credo quæ, in quamcunque regionem demissa fuerint, portentosum aliquod mox adfuturum denuntient.

Cic.—Fateor tempus extra ordinem esse: accidit tamen ut homines signa, sensu plane signis ipsis opposito, pro arbitrio non raro interpretentur. Cæsarne cras ad Capitolium?

Casc.—Procul dubio; Antonio enim jussit ut te certiorem faceret.

Cic.—Vale, ergo, Casca: hæc tempestas vix sub dio sustinenda est.

Casc.—Vale, Cicero. [Exit CICERO.

CASSIUS.

Cass.—Quis ibi?

Casc.—Romanus.

Cass.—Vocem Cascæ agnosco.

Casc.—Aures non te fallunt. Quæ sit hæc nox, Cassi?

Cass.—Honestis gratissima.

Casc.—Quis unquam cœlos adeo minaces noverit?

Cass.—Qui terram adeo sceleribus confertam noverit.—Ego quidem vias perambulavi, noctis hujusce periculis obnoxius; et discinctus, uti vides, Casca, pectus in fulgura nudavi. Immo etiam, cœli gremio contortis quasi fulminibus diffisso, me in ipsum ictum aciemque opposui.

Casc.—Heus! quare tantum cœlos provocasti? Humanum est refugere et trepidare, quum Dii omnipotentes hæc signa, tam diros iræ suæ præcones, in terram demittunt.

Cass.—Piger es, Casca; vitalibusque iis scintillis quæ Romanum decent, vel cares, vel fovere non vis: palles, stupesque; stas metuens et attonitus, propter has novas cœlorum minas: sed si veram causam exquirere velis, quare ignes isti, larvæque fluitantes circum; quare aves et feræ naturas suas insitasque facultates sic in portentosam speciem mutent; quare delirent senes, pueri præsagiant; disces hæc omnia a Diis ita disponi, ut alicujus diri eventûs omina et cautelæ fiant. Equidem possem, Casca, tibi virum nominare, huic diræ nocti, quæ tonitrua et fulgura tam mira ostentat, manes evocat, rugitque, sicut leo in Capitolio, simillimum; virum neque te ipso, neque me, agendo præstantiorem, portentosum tamen et timendum non minus quam hæc Naturæ monstra.

Casc.—Cæsarem, ut opinor, indicas.

Cass.—Quem indicem parum refert: Quirites enim hodierni nervos et membra, qualia avi, jactant; sed, proh pudor! patrum nostrorum animi mortui sunt; matrum consiliis gubernamur. Hæc enim sub jugo servilis patientia nos mulieres arguit.

Casc.—Fertur Senatum cras Cæsarem Regem edicturum esse; eâ conditione, ut diadema, ubicunque velit terrâ marique, exceptâ Italiâ, gerat.

Cass.—Quæ si edixerint, quâ deinde ego hunc gladiolum geram satis scio. Cassius a servitio Cassium liberabit. Dî superi! Hoc vestro munere imbecilli valent, tyranni incassum furunt: non enim turris lapidea, non murus aheneus, non carcer clausus, validi non vincula ferri, animam hanc cohibere valent. Vita, hujus custodiæ corporeæ pertæsa, viam sibi aperire semper callet. Quod si ego bene noverim, sciant omnes, me, quodcunque mihi tyrannis onus imposuerit, id pro arbitrio discutere posse.

Casc.—Sic ego, et sic servus quivis, propriâ manu servitutem suam solvendi facultatem habet.

Cass.—Quare igitur Cæsar tyrannus? O hominem infelicem! Non lupum ageret, nisi quod Romanos oves esse cerneret; non leonem, nisi quod vitulos. Qui incendium properari volunt, ex levi quavis stipulâ ordiuntur. Quam sordida et fæculenta moles hæc nostra Roma est, quæ nihil valet nisi ut ad vilem istum Cæsarem illustrandum materiem suppeditet! Sed, O dolorem meum! quo me perduxisti? Forsan hoc coram servo libenti et assentatore locutus sum. Quod si ita est, luendum scio. Esto; ensem gero, et discrimen contemno.

Casc.—Casca sum—non sycophanta, neque perfidus. Manum accipe: si quando in hæc mala nostra pro virili insurrexeris, ego inter primos ero.

Cass.—Pactum est. Nunc licet scias, Casca, me jamdudum quibusdam optimis nostris persuasisse, ut mecum rem honestam, in primis periculosam, suscipiant; qui jam me in porticu Pompeii expectant. Hac enim nocte vix unus quivis vicos tenet; ipsa tempestas speciem gerit nostro operi consentaneam, quam maxime cruentam, igneam et terribilem.

CINNA.

Casc.—Tace. Advenit quidam pede concitato?

Cass.—Cinna est; gressum agnosco; nobis amicus. Cinna, quo properas?

Cin.—Ut te inveniam. Quis iste? An Metellus Cimber?

Cass.—Casca est; unus ex nostris. Num me nostri expectant, Cinna?

Cin.—Gratulor ob Cascam. Quam plena metu est hæc nox! Ex nobis sunt qui mirabilia viderunt.

Cass.—Dico tibi, Cinna; num me expectant nostri?

Cin.—Immo: O Cassi, si tantum Bruto nobili partium nostrarum esse persuadere posses.

Cass.—Contentus esto. Cape hanc tabellam, mî bone, et in prætoris sedili ita ponas, ut Brutus eam inveniat; hanc in fenestram ejus injice: hac statuam Bruti grandævi incera: dein ad porticum Pompeianum; ibi nos reperies. Num Decius Brutus et Trebonius ibi sunt?

Cin.—Scilicet, omnes, Metello Cimbro excepto, qui te domi tuæ quærit. Abeo, ut has tabellas pro jusso disponam.

Cass.—Deinde ad theatrum Pompeianum.

[Exit CINNA.

Veni, Casca; nos Brutum domi suæ adhuc jam nocte visemus: tres ejus partes jamdudum habemus; uno altero congressu totus noster erit.

Casc.—Ille profecto in corde populari penitus insedit; et quod a nobis factum offensæ foret, illius consensu, quasi aurum ex plumbo arte magicâ confectum, in rem honestam et laude dignam mutabitur.

Cass.—Hominem, pretium hominis, necessitatemque nostram recte æstimas. Eamus; nox enim jam media est; et priusquam lux advenerit, nos eum e somno excitatum omnem nostrum faciemus.

[Exeunt.

ACTUS II.

SCENA I.

BRUTI Pomarium.

BRUTUS.

Brut.—Heus, Lucius! heus, tu!—hora quota est? nequeo per astrorum cursus conjicere. Lucius, inquam! Ah utinam istiusmodi sopor meus esset, quamvis culpandus. Huc, Lucius, huc; expergiscere, Lucium voco.

Luc.—Mene, domine, vocabas?

Brut.—Lucernam in bibliothecam, Lucius; accensâ, redi ut sciam.

Luc.—Factum erit, domine.

[Exit.

Brut.—Viam nullam invenio nisi morte ejus. Certe quod meum est, nihil habeo quare de illo querar: causa publica est. Regiam coronam appetit:—quæ hujus vis in naturam ejus futura sit, subit quæstio. Sol viperas in lucem edit; tunc ambulantibus cavendum est. Detur—coronam damus—tunc, fateor, aculeo illum armamus, quo in nostram injuriam damnumque uti poterit. Tyrannidis hæc culpa est, quod pietatem et misericordiam ab imperantis statu sejungere solet. Nec, ut verum dicam, unquam novi voluntatem et affectus Cæsaris plus apud eum quam consilium valuisse. Ambitio autem adolescens, uti ex exemplis patet, modestiam scalarum vice usurpat; in quas, dum scandit, oculos figit; at, simul ac apicem occupaverit, subito se convertit, cœlum suspicit, et viles, per quos ascenderat, gradus contemptim despectat. Sic fortasse Cæsar: idcirco, ne sic, præveniendum. Et cum lis nostra vix satis adhuc coloris præ se ferat ad hoc facinus vindicandum, huc rem reducimus; Cæsarem imperio addito, in pejus pejusque ruiturum; agendumque cum eo veluti cum pullo serpentis, quem, ne, suorum more, noxius excludatur, in ovo extingui necesse est.

LUCIUS.

Luc.—Lucerna, domine, in bibliothecâ accenditur. Silicem apud fenestram quærenti hæc charta obsignata mihi in manus venit: dormitum iens non vidi, neque profecto ibi erat.

Brut.—Redi, puer, ad lectum; nondum diluculum est. Annon cras idus Martii?

Luc.—Here, nescio.

Brut.—Fastos inspice, et renuntia mihi.

Luc.—Faciam.

[Exit LUCIUS.

Brut.—Fulgura per aerem coruscantia, satis lucis reddunt ut legam.

[Chartam explicat et legit.

"Brute, dormis; expergiscere, ut te ipsum videas. An Roma ——? Eloquere, feri, ulciscere! Dormis, Brute, expergiscere ——" Hujusmodi incitamenta sæpius obiter disposita offendi. "An Roma ——?" Sermo sic complendus. An Roma reformidabit unum? Quid—Roma? Avi mei ex Romæ viis Tarquinium expulerunt, quamvis Rex nominabatur. "Eloquere, feri, ulciscere!"—Mene rogas ut eloquar, ut feriam? O Roma, si sic ulciscenda eris, omnia, uti poscis, se pro virili facturum spondet Brutus.

Luc.—Here, quatuordecim dies Martii effluxerunt.

[Fores pulsantur.

Brut.—Bene est. Ad portam; pulsat aliquis.

[Exit LUCIUS.

Ex quo me in Cæsarem Cassius primum instigabat, dormire nequeo. Quod temporis inter actum rei diræ et conceptum intersit, phantasmati vel somnio horribili simile est. Tum inter se disceptant Genius et ministri voluntatis humanae, animi affectus; et tota hominis natura, civitatis angustæ instar, seditione quadam laborat.

LUCIUS.

Luc.—Here, Cassius tuus januam pulsat, et te videre cupit.

Brut.—Num solus est?

Luc.—Non, here; plures simul.

Brut.—Nôstine?

Luc.—Non, here; pilei enim in supercilia contracti, palliaque vultus circumfusa sunt, ut illos nequaquam agnoscere possim.

Brut.—Fac ut intrent. Hæc conjuratorum manus est. O conjuratio! Nonne audes noctu etiam vultum minacem tuum revelare, cum mala omnia liberrima sunt? O ubi igitur invenies antrum ita tenebrosum ut hanc monstrosam faciem tuam interdiu abscondere possis? Ne ergo antrum quæras; sed in risu et comitate delitescas: nam si foris eas, specie propriâ tuâ induta, non Erebi ipsius caligo ea est ut te indeprehensam habeas.

CASSIUS, CASCA, DECIUS, CINNA, METELLUS CIMBER, TREBONIUS.

Cass.—Vereor ne somnium tuum interruperimus. Salve, Brute; num importuni sumus?

Brut.—Horam circiter ex lecto sum; totam noctem vigilo. Novine qui tecum sunt?

Cass.—Scilicet, omnes: quorum nemo te non magni æstimat; et universorum civium de te judicium tibimet ipsi probari vult. Hic, Trebonius.

Brut.—Bene est.

Cass.—Hic, Decius Brutus.

Brut.—Bene.

Cass.—Hi, Casca, Cinna, et Metellus Cimber.

Brut.—Salvete omnes. At quæ cura intempesta vos vigilare facit?

Cass.—Verbum precor.

[Inter se alii summisse loquuntur.

Dec.—Hac parte oriens est: annon hac redit dies?

Casc.—Non, ut mihi videtur.

Cin.—Pace tuâ, Decius recte ait; lineæque istæ translucidæ, quæ nubes tingunt, solem prænuntiant.

Casc.—Utrumque erroris convincam. Qua ense monstro, sol exoritur, et in notum inclinat, quippe annus adhuc in juventute est: duobus inde mensibus, versus Septentrionem magis radios mane emittit, et oriens tunc recta spectat ad Capitolium.

Brut.—Singulus quisque det manum.

Cass.—Pactum jurejurando confirmemus.

Brut.—Nollem jurejurando. Si consensus hominum, si patientia nostra, si temporis hujus injuria per se non satis valent, pactum jam rumpamus et quisque in lectum suum ignavum hinc se recipiat. Dein superbiens tyrannis progrediatur, donec unusquisque nostrûm invicem quasi sortito deperierit. Sed si hæc, quod affirmare audeo, satis ignis habent, ut timidos incendant, et muliebres etiam animos in audaciam cudant, quo stimulo ad ulciscendum, nisi causâ ipsâ, indigemus? Quo alio pacto, nisi quod Romani sumus, inter nosmet clam fœderati? Quo jurejurando; nisi quod probi cum probis consentimus, nos vel hoc facturos vel perituros? Sacerdotibus nimirum jurejurando opus est; hominibus timidis, et cautis; senibus semimortuis, inertibusque iis qui injurias libenter accipiunt: istis denique qui, in pravam causam addicti, non fide digni sunt: sed ne nos incepti nostri æquitatem, ne effervescentem animorum temperiem ita inquinemus, ut vel causam nostram, vel nos ipsos, qui eam acturi sumus, jusjurandum flagitare putemus; cum singula quæque gutta sanguinis qui per venas Romani cujusque fluit, adulterio quodam depravata fuerit, si particulam quantulamcunque fidei pactæ suæ quivis nostrûm infirmaverit.

Cass.—Quid autem de Cicerone? Num tentandus est? Me judice, nobiscum quam libentissime consentiet.

Casc.—Ne eum omittamus.

Cin.—Nequaquam.

Metell.—Ille maximi erit; cani enim ejus capilli nobis et facinori nostro bonam hominum opinionem coempturi sunt. Rumor ibit prudentiam ejus manus nostras direxisse, et juventutis nostræ libido sub illius gravitate tuta latebit.

Brut.—Ne in isto, precor, moremur; neque in concilium admittamus; alienis enim inceptis ille nunquam obsecundare vult.

Cass.—Eum igitur omittamus.

Casc.—Certe non idoneus est.

Dec.—Nemone præter Cæsarem amovendus?

Cass.—Prudenter hoc Decius. Me judice, non oportet M. Antonium, Cæsari adeo dilectum, Cæsari superesse. Virum enim sagacem et subdolum experiemur, et, ut nos lædat, modo vult, satis capacem: quod ne eveniat, pereat Antonius simul cum Cæsare.

Brut.—Truculentiores videbimur, Caie Cassi, si, capite abscisso, membra dilacerabimus; quippe in vivum irati, in mortuum item invidi: Antonius enim nil nisi membrum Cæsaris est. Sacrificiorum, Caie, non laniorum, rem agamus. Contra enim animam Cæsaris nos omnes contendimus; in animâ autem non inest sanguis. O, si possemus, animam Cæsaris prehendere Cæsare ipso integro! Eheu non possumus! Interficiendus est Cæsar! Eum tamen, ut in nullo metu, ita nec in irâ occidamus; et quasi Diis escam, uti decet paratam, potius apponamus, quam quasi canibus prædam dilaniemus: atque corda nostra dominos sagaces imitentur, qui cum ministros suos in furoris impetum præcipitaverint, acto facinore, eosdem illico increpare solent. Sic consilium nostrum necessarium, non invidiosum, videbitur, et nos potius ultores quam sicarii audiemus. Quod ad M. Antonium, ne illum formidandum putemus. Iste enim nihil magis valebit, quam Cæsaris brachium, Cæsaris capite abscisso.

Cass.—Formido tamen: insitus enim ejus erga Cæsarem amor—

Brut.—Indignus est ut in eo moremur, Cassi. Si Cæsarem vere amat, in neminem, nisi in seipsum, agere poterit: subtristior fiat, et propter Cæsarem moriatur: quod tamen vix ab eo expectandum est; ludis enim, licentiæ, commissationique addictus est.

Treb.—Nihilo metuendus est: ne pereat: superstes hæc postea lusu habebit.

Brut.—Hora quota est?

Cass.—Clepsydra nonam indicat.

Treb.—Abeundum.

Cass.—Sed adhuc incertum est utrum Cæsar foris hodie iturus sit; quippe, superstitiosus nuper factus, quæ olim contemnebat, phantasmata, somnia, prodigia, nunc magni æstimat. Fortasse hæc manifesta portenta, insoliti hujus noctis terrores, augurumque monita, eum a Capitolio hodie prohibebunt.

Dec.—Ne solicitus sis. Propositum, qualecunque habet, per me immutabit: quippe qui libenter audiat unicornes per arbores, ursos per specula, elephantos per fossas, leones per retia, homines denique per adulatores, decipi posse. Sed quum eum non ita decipi posse coram affirmaverim mihi arridet, ipse tum quam maxime deceptus. Hoc mihi curæ sit: eum quoquo velim flectere possum: ipse in Capitolium agam.

Cass.—Immo et nos omnes simul ad deducendum adfuturi sumus.

Brut.—Secundamne circiter horam? nec serius?

Cin.—Nequaquam serius: eâ horâ omnes prompti sitis.

Met.—Caius Ligarius Cæsarem ægre fert, quod eum de Pompeio bene dicentem Cæsar reprehenderit: miror neminem vestrûm illum tentasse.

Brut.—Tu igitur, Metelli, domum rediens eum visas: me amat: jamdudum tentavi: huc adductum in nostra fingam.

Cass.—Dies nos invadit: te relinquemus, Brute;—jam diversi eamus: pacti vero memores, nos Romanos demonstremus.

Brut.—Vultum festivum, mî boni, induamus, neque consimilem proposito nostro; et quemadmodum callidi actores, partes nostras gestu constanti et indefesso agamus. Jam valete omnes.

[Exeunt. Manet BRUTUS.

Luci! mî puer! quid! alte dormis? nil refert: mellito roscidoque sopore fruaris: dormis tranquille, quippe qui figurarum et phantasmatum, quæ in hominum cerebro cura importuna informare solet, inexpertus quiescas.

PORTIA.

Por.—Mî Brute, mî conjux!

Brut.—Portia, quid vis? quare e lecto hac horâ? non tuæ saluti convenit ut te vix satis validam matutinis frigoribus objicias.

Por.—Nec magis tuæ. Non benigne, non amanter, Brute, e lecto meo furtim evasisti. Ab hesternâ cænâ subito assurgens, meditabundus et suspirans, brachiis involutis, perambulabas. Me, quæ causa esset quærentem, obtutu severiori reprimebas: cum iterum urgerem, ungue fronti impresso, terram pede impatientius percutiebas. Quum insistebam, non minus tacebas; gestuque manûs irato ut abirem indicabas; quod facere non morata sum, metuens ne nimiam intemperiem in pejus irritarem, speransque nihil esse nisi, quod cuivis aliquando accidit, ut parum æquo animo esses. Verum! hoc, quodcunque est, te a cibo, a colloquio, a somno prohibet; et si oris habitus tantum, quantum mentis, immutari posset, equidem, Brute, vix te agnoscerem. O mî conjux carissime, doloris tui causam mihi impertiaris precor.

Brut.—Vix satis valeo; nihil magis.

Por.—Brutus prudens est, et si non valeret, se promte ad remedia reciperet.

Brut.—Ergo idipsum ago. Ad lectum, Portia mea.

Por.—Num Bruto ægrotanti convenit sic discincto ire, et matutini frigoris humores imbibere? Num Bruto ægrotanti ex tuto lecto se furtim subtrahere, ut malum noctis contactum petat, et gelidam noxiamque auram in suum malum invitet? Non ita est, mî Brute; quædam in præcordiis latet plaga, quæ, per gratiam meritumque conjugii nostri, mihi non abscondi debet. Te, per formam meam, olim tibi commendatissimam, per amorem tuum in me toties promissum; per magnum illud fœdus nuptiale, quod nos in unum conjunxit, te, flexis genibus, obsecro atque obtestor, ut mihi, quæ pars animæ tuæ, vel potius tute ipse, sum, fatearis quare ita tristis sis; et qui sint hac nocte tecum collocuti: sex enim septemve, qui vel tenebris se confidere vix ausi sunt, ad te convenerunt.

Brut.—Genua ne flectas, dilectissima Portia mea.

Por.—Neque enimvero opus esset, modo tibi vere essem dilectissima, Brute. Sed dic mihi quæ sit pacti conjugalis vis: quatenus valet: num id exceptum habet, ut secretis tuis mihi non interesse liceat? ut non omnis tua sim, sed sub certo limite et modo? ut nimirum mensæ, tori, colloquii, aliquando particeps sim; ut in confiniis, non in penetralibus, cordis tui locum habeam. Quod si nihil ultra in me juris est, Portia Bruti concubina, non conjux.

Brut.—Ne ita aias. Vera et honestissima mihi conjux; cara mihi atque intima, oh! intima prout sanguis qui in hoc cor mœstissimum refluit.

Por.—Si sic, consilii tui non ignara essem. Fœminam me fateor; eam tamen quam Brutus pernobilis sponsam duxit. Fœminam; probatissimam tamen; Catonis filiam. Annon me tanto patre genitam, tanto viro conjunctam, cæteris fœminis fortiorem putas? Consilia dicas; non sum quæ prodam. Ecce! femori meo vulnus ipsius manu libenter datum, constantiæ pignus. An hoc passa silens, de mariti consiliis non silebo?

Brut.—Dii superi! me tam eximiâ uxore digniorem faciatis, precor.

[Fores pulsantur.

Sed—audisne—aliquis pulsat—in cubiculum redi, mî Portia; brevi deinde interioris propositi mei consors et particeps eris: quæ acturus sum explicabo, omniaque contractæ frontis meæ signa interpretabor: Sed nunc abeas precor, quam citissime.

[Exit PORTIA.

LUCIUS et LIGARIUS.

Quid est, Luci?

Luc.—Ægrotans quidam adest qui tecum loqui vult.

Brut.—Caius Ligarius est, de quo Metellus mentionem fecit. Abi, puer. Quid, C. Ligarie?

Lig.—Imbecillâ voce te salutem concedas precor.

Brut.—O fortis Caie, quam parum tempus convenit invaletudini tuæ? Utinam te non ægrum esse.

Lig.—Non æger sum, si Brutus honestum aliquod suscepturus est.

Brut.—Tale quid suscepturus sum, Ligarie; modo sanæ essent aures tuæ ad auscultandum.

Lig.—Per Deos omnes quos Roma colit, hoc puncto temporis morbum meum abjicio. Anima Romæ! Progenies fortis, honestis patribus orta! Tu veluti magicâ quadam arte languescentem spiritum meum excitasti. Jam, te jubente, curram; in res inexpugnabiles contendam; immo ad effectum ducam. Quid ergo suscipiendum?

Brut.—Opus quod ægros sanos faciat.

Lig.—Annon sani quidam ægri faciendi?

Brut.—Vere quidem. Quæ res sit, Caie, plenius dicam dum istuc, ubi agendum, progrediemur.

Lig.—I præ; sequor; corde jam accenso, ut quamvis inscius agam. Sat mihi Brutum ducem novisse.

Brut.—Venias ergo.

[Exeunt.

SCENA II.

Atrium in Ædibus CÆSARIANIS.

Tonitrua fulminaque. CÆSAR e lecto.

Cæs.—Neque cœlum, neque terra, hac nocte quiescit. Ter in somno Calpurnia clamavit, "Ferte opem, adjuvate, Cæsarem occidunt." Quis intra?

FAMULUS.

Fam.—Quid vis, Domine?

Cæs.—Ut sacrificia confestim fiant, inspectisque victimis, mihi renuntientur.

Fam.—Factum erit, Domine.

[Exit

CALPURNIA.

Cal.—Quid vis, Cæsar? prodisne foris? Non per me tibi hodie licebit.

Cæs.—Cæsar prodibit. Quæ Cæsari minantur, nunquam nisi a tergo minantur: facie visâ evanescunt.

Calp.—O Cæsar, nunquam moris mei erat ut omina magni facerem: jam vero me perterrent. Præsto est qui, præter ea quæ ipsi vidimus audivimusque, dirissima signa a custodibus visa refert. Leænam mediâ viâ parturisse; hiâsse sepulcra, mortuos emisisse; turmas igneis ordinibus, et bellico apparatu inter nubila disposito concurrere; sanguinem in Capitolium pluere; clangorem prælii medio aere resonare; hinnire equos; gemere moribundos; manes circa compita plangere, et stridere. O Cæsar! hæc supra Naturæ modum sunt; hæc me perterrent.

Cæs.—Quid ergo homines evitare possunt, quod Dî superi fieri volunt? Cæsar nihilominus prodibit: hæc enim portenta universos, non Cæsarem solum, spectant.

Cal.—Ignobili morituro, nullæ ardent cometæ; perituro principe, cœli ipsi conflagrant.

Cæs.—Timidi sæpius, fortes semel tantum, mortem subeunt. Equidem vehementer admirari soleo qui sit iste hominum metus; quippe mors, malum ineluctabile, suum sibi tempus habet.

FAMULUS.

Quid augures ergo?

Fam.—Te hodie prodire nolunt. Extis enim victimæ evulsis, cor abfuit.

Cæs.—Nempe ut nos timidos esse pudeat monent Dii. Cæsar animal sine corde esset, si hodie præ metu domi se teneret. Nil tale Cæsar. Periculum ipsum Cæsarem seipso magis formidandum confitetur. Quippe nos ambo catuli ejusdem leænæ sumus, parti eodem die; sed ego senior natu audaciorque: Cæsar ergo prodibit.

Calp.—Eheu! mî Cæsar, fiducia tua prudentiâ major est. Ne hodie prodeas: timiditatem meam, si vis, non tuam, accuses. Marcus Antonius in Senatum eat, et te hodie minus valere nuntiet. Hoc te, flexis genibus, obsecro.

Cæs.—Ergo, Marcus Antonius me non valere dicat: ut tibi placeam, domi manebo.

DECIUS.

Ecce Decium Brutum; ille nuntius erit.

Dec.—Salve, Cæsar, et valeas: adsum ut te ad Senatum deducam.

Cæs.—Opportunus ades, ut Senatores mei vice salutes, et dicas me hodie venire nolle. Non posse, falsum esset, non audere, falsum magis; brevi, non volo. Hoc tu, Deci, refer.

Cal.—Dic Cæsarem ægrotare.

Cæs.—Cæsarne mendacium mittet? Egone victricem meam manum tam late tuli, ut metuam canis quibusdam senibus verum eloqui? I, Deci, dic me venire nolle.

Dec.—Maxime Cæsar, causam quamlibet, precor, addas, ne me nuntiantem irrideant.

Cæs.—Stet pro ratione voluntas: non ibo: hoc Senatu satis sit. Tibi autem, quod te amo, dicam, hanc Calpurniam meam me domi retinere. Causam prætendit, quod hac nocte in somno vidit statuam meam, fontis instar, e centum oribus sanguinem profundere; Romanosque plures robustos, et quasi exultantes advenire, qui manus in isto cruore lavarent. Hæc omnia in cautelam advocat; omina esse ait; malorum portenta: quare me ut domi maneam, flexis genibus, precata est.

Dec.—Pace vestrâ, non satis recte interpretata est. Felix esse faustumque istud somnium affirmo: nempe statua tua, multis ex oribus sanguinem profundens, in quo tot Romani exultantes se lavarent, hoc prædicit—Romam ex te sanguinem novum hausuram; illustresque viros a te, tuoque nomine, picturas, signa, reliquias, notasque sibimet expressuros esse. Calpurniæ somnium ita nos interpretari debere nullus dubito.

Cæs.—Optime interpretatus es.

Dec.—"Optime" quidem dices, cum quod amplius tibi nuntiandum habeo acceperis. Accipe ergo: Senatus decrevit diadema magno Cæsari, hoc ipso die conferendum. Quod si te non venturum renuntiaveris, Senatus fortasse animum mutabit. Præterea jocus et ludibrium esset, si quis dicere posset, Senatum dimissum esse, donec Cæsaris uxor felicius somniaverit. Si Cæsar se absconderit, nonne Cæsarem formidolosum esse homines susurrabunt? Da veniam, Cæsar; ingens enim erga te amor, audacior fortasse, me ut loquar cogit.

Cæs.—Quam vani metus tui, Calpurnia? Pudet me iis modo obsecutum. Da mihi togam; prodire placet:—

PUBLIUS, BRUTUS, METELLUS, LIGARIUS, CASCA, TREBONIUS, CINNA.

Ecce Publius, qui me ut ducat petit.

Pub.—Salve, Cæsar.

Cæs.—Et tu, Publi.—Quid, Brute, et tu adeo matutinus? Salve, Casca. Caie Ligarie, Cæsar tibi non tam inimicus, quam febris ista quæ te macrum fecit. Hora quota est?

Brut.—Tertia est.

Cæs.—Gratias omnibus pro hoc studio vestro et comitate ago.

ANTONIUS.

Ecce etiam Antonius, qui serâ nocte commisari solet: hodie et ille tamen matutinus. Salve, Antoni.

Ant.—Salve, nobilissime Cæsar.

Cæs.—Festinent servi:—pudet me hujus moræ. Salve, Cinna:—Metelli, salve:—ah, Treboni! habeo de quo tecum largius loqui velim; ne tu mei obliviscaris, et mihi prope adsis, ne tui ego obliviscar.

Treb.—Non obliviscar, Cæsar. [Seorsim] Immo ita prope adero, ut qui te amant me longius abfuisse optaverint.

Cæs.—Ineamus; vini pocula quædam in promtu sunt. Deinde, amicorum instar, una ibimus.

Brut.—Eheu, Cæsar, quod omne instar non sit idem, Brutus ex imo corde deplorat.

SCENA III.

Via prope Capitolium.

ARTEMIDORUS, epistolam legens.

Art.—Cæsar, caveto Brutum; caveto Cassium; ne sit propior tibi Casca; Cinnam observa; Trebonio ne fidas; nota Metellum Cimbrum; Decius Brutus te non amat; Caium Ligarium injuriâ ipse affecisti. Una in his omnibus mens, atque ea infensa Cæsari est. Si non immortalis es, vigil esto. Securitas Proditioni opportunitatem dat. Di boni te protegant. Tui observantissimus, ARTEMIDORUS.

Hic Cæsarem prætereuntem expectabo, epistolamque meam, ut qui libellos supplices, ei in manus dabo. Piget me virtutem non posse extra invidiæ morsum degere. Quod si legeris, Cæsar, fortasse salvus eris: sin aliter. Fata cum proditoribus conspirant.

SCENA IV.

Ejusdem viæ pars alia, prope BRUTI domum.

PORTIA, LUCIUS.

Por.—Hinc, puer, ad Senatum: ne respondeas; hinc quam citissime. Quid stas?

Luc.—Domina, ut quid vis intelligam.

Por.—Vellem te prius îsse et redîsse quam quod agendum sit dicere possim. O Constantia, adsis, adjutrix fias: molem, impedimenta quam maxima inter præcordia et linguam interponas. Vir corde, viribus fœmina sum. Ah! quam difficile est fœminæ secreta non proferre! Quæ jam in te mora, puer?

Luc.—Hera, quid agam vis? currendumne est ad Capitolium; nihil ultra? redeundum ad te; nihil ultra?

Por.—Hoc ultra, puer; referas qui sit aspectus domini tui: nam, quum foras ibat, ægrotabat: nota præsertim quid agat Cæsar: qui proxime supplicatum accedant. Ah! quis iste strepitus? Ausculta, sodes.

Luc.—Nullum, hera, audiebam.

Por.—Ausculta, dico tibi. Strepitus quidam tumultuosus ad aures, quasi rixantium, venit, vento delatus a Capitolio.

Luc.—Equidem, domina, nihil audio.

ARTEMIDORUS.

Por.—Huc, mî bone; unde venis?

Art.—Domo meâ, domina.

Por.—Hora quota est?

Art.—Circiter tertiam, ni fallor, domina.

Por.—Cæsarne adhuc in Capitolium?

Art.—Non adhuc, domina. Ipse stationem quæro, unde eum istuc procedentem videam.

Por.—Num aliquid a Cæsare petiturus es?

Art.—Scilicet, domina: modo Cæsar Cæsari ita amicus sit ut mihi aurem det, obsecrabo ut sibi ipsi caveat.

Por.—Quid? novistine aliquod periculum ei impendere?

Art.—Nullum quod noverim, multum quod veritus sim. Valeas, domina. Via hac angustior est, et turba quæ stipat Cæsarem, Senatorum, Prætorum, et de plebe supplicantium viro infirmiori gravis erit. In locum minus confertum memet recipiam, ex quo magnum Cæsarem compellare possim.

[Exit.

Por.—Domum redeundum est.—Hei mihi! Quam debile cor fœmineum! O Brute! Di te adjuvent! Ah vereor ne hoc puero in aurem venerit. (Ad puerum) Nempe Brutus rogationem profert, cui Cæsar vix satis favet. Eheu! vires deficiunt meæ:—hinc, puer; dominum salutes, dic me festivi animi esse, et quid respondeat refer.

[Exeunt.