La Divina Comèdia: Infièr / (Dante's Inferno)

          Chel colòu vil che di fòu mi veva tocjàt
          jodìnt il me duca tornà indavòu,
          pitòst dentri di sè si veva ritiràt.

          Si'era a colp fermàt, com’un cal sìnt rumòu,
          parsè che’l vuli nol mena tant ’ndavànt
          in ta’un scùr e caligu d'un cussì gros spesòu.

          “E pur a nu ni tòcja vinsi lotànt,”
          tacàt al veva, “si no...Tal33 si veva ufrìt:
          Oh, ch’altri al rivàs i vorès cussì tant!”

          Ben jodùt i vevi com’cal veva platàt sùbit
          il scuminsià cun altri cal veva dita,
          ma divièrs di chèl che prima’l veva dìt;

          ma la poura nol veva podùt evità,
          parsè ch’jò’i ghi devi a la peràula rota
          pì pèis si no a chès cal veva dopo dita.

          “In tal font di chista conca puareta,
          no vègnia maj jù nisùn dal prin scjalìn
          che par pena di sperà pì no ghi speta?”

          Cussì ghi vevi domandàt; e luj: “Mo i jodìn,”
          al veva dìt: “a no càpita spes che un di nu
          al cjamìni là ’ndulà che nu i zìn.

          N’altra volta, a è pur ver, i soj vegnùt chì jù,
          cativàt da la Eritòn, che strìa,
          che’n taj cuàrps a riclama i spirs da lasù.

          Da puc mi’eri da la cjàr liberàt via,
          che ic mi veva fàt entrà dentri di chel mur,
          par mètighi un spirt dal sercli di Giudèia.

          Chèl al è il post pì bas e il pì scur,
          e’l pì lontàn dal cjèl che dut al zira:
          i’saj ben com’cal còr; però stà ben sigùr.

          chista palùt, che tanta spusa a suspira,
          a circonda sta doloroša sitàt
          ’ndà ch’i no entrarìn pì sens’ira.”

          Di pì al veva dìt, ma in mins no mi’è restàt,
          parsè che’l vuli a si’era zà voltàt
          e che tòr da la pica’n bora vuardàt,

          ’nda ca si èrin alsàdis, ròbis da mat,
          tre ’nfernàl’ fùriis di sanc macjàdis;
          che forma feminìl a vèvin, e’l àt;

          ’nglusàdis a’èrin d’ìdris bièlis vèrdis
          cun madràs invensi di cjaviej, e sbis,
          ca sbušigàvin ta che frons tant fièris.

          E luj, che ben al cognoseva sti sèrvis
          di che regina che tant’a lagrimèa,34          “Vuarda,” dit al veva, “sti bèlvis d’Erìnis.

          Chist’a sinistra’è la Megerèa;
          chè che a destra a plàns a è Alèt;
          tal miès,” al veva finìt, “a è Tesifonèa.”

          Cun l’òngulis a si sgrifàvin il pet;
          a sbatevìn li mans e a bestemàvin il alt
          che par timòu mi eri strinzùt al poèt.

          “Meduša’ a vèn ben, e’i lu farìn di smalt,”
          a dišèvin sti strìis vuardànt in bas:
          “maladèt chel Tesèo, e’l so asàlt.”

          “Vòltiti’n davòu e tèn i vuj sieràs;
          che se’l Gorgon si mostràs e tu ti lu jodès,
          tornà no si pod’rès pì’n taj nustri pas.”35
          Cussì dìt al veva il maestro; e luj stes
          mi veva ziràt, e bastàt no ghi vèvin li me mans,
          ma’nglusàt al veva cun li so mans li mès.

          O vuàltris ch’i vèis ulà i intelès sans,
          miràit la dutrina ca s’infonda
          sot il vel daj vers ch’i stèis lešìnt e strans.

          Zà’l vegneva sù par sta sporcja d’onda
          un grant fracàs di suns, plen di spavìnt,
          che tremà al feva ogni sponda;

          nol era stàt fàt d’altri che da un vint

          scjaldinòus, par via di contrari pasiòns,
          cal ferìs il bosc e, zìnt cussì fašìnt,

          bràghis al romp e sbàt via cun scju soflòns;
          cuant’àriis ca si dà, zìnt via polvaròus,
          fašìnt scjampà bèstis e pastòus daj mons.

          I vuj mi veva vierzùt e dìt: “Adès ti vòus
          indresà i vuj vièrs che splum’ antica
          par la via, là che’l fun al è pì sindiòus.”

          Coma rànis cuant ca jòdin madràs cà
          o là, da l’aga a sparìsin dùtis
          e’n ta la cjera a si vàn a platà;

          jodùt alòr’ i’ai tant’ànimis distrùtis
          scjampà via di front di un che cul pas
          il Styx al scjavasava a gjàmbis sùtis.

          D’intòr dal cjàf a si sclariva chel gras
          di calìgu cu la man cal menava spes ’ndavànt;
          altri a no’n d’era ca lu disturbàs.

          Da la sù, si sà, al era vegnùt stu sant;
          voltàt mi eri al mestri, ca mi veva fàt sen
          ch’i stes cujèt e ch’i mi inchinàs tant.

          Ahi cuant ca mi pareva plen di disdèn!
          A la puarta al vèn; e cun che bacheta
          a la vièrs, coma ca no vès vùt ritèn.

          “O casàs dal bon cjèl, zent maladeta,”
          al veva luj dìt in ta l’orìbil entrada,
          “’ndulà’i cjolèišu sta’ rogansa bruta?

          Parsè puntà cuntra chèl che’l alt al  manda,
          il fin dal cual nol pòl maj vignì fermàt,
          e che’a vòltis pì dolòu ’ncjamò vi dà?

          Cuntra'l destìn no eše 'nvàn che un il cjaf al sbàt?
          Chel Cèrber vustri, ch’ognùn’l recuarda,
          al è ’ncjamò’n barba e'n gola ben spelàt.”

          Si veva dopo voltàt vièrs la strada lorda,
          sensa fani motu, ma dut someànt
          a un’omp che ben altri ròbis al vuarda

          che chèl di che zent ca ghi stà lì davànt;
          e nu i piè movùt i vèvin vièrs la cjera,
          sintìnsi sigùrs dopo chel parlà sant.

          Lì i èrin entràs sensa rabia o guera;
          e jò, ch’i vevi pròpit tanta gola
          di jodi sè che sta fortesa a siera,

          apena entràt, vuardàt i vevi cà e là;
          e a ogni man jodùt i vevi un grant prat
          che nè dolòu nè grant turmìnt al veva ulà.

          Coma che al Arli da’un Rodàn stagnàt,
          e coma a Pola, visìn dal Cjarnàr,
          lì che da l’Italia a tèn il cunfìn bagnàt,

          dut al è doventàt un grant sepulcràr,
          cussì a era chì’n ta dùtis li bàndis,
          doma che chì dut a era tant pi amàr;

          di tòmbis e flàmis’n d’era tàntis,
          e ogni tomba li flàmis a brušàvin,
          cussì che’l fièr al era mol e pront paj fàbris.

          Ducju i so cujèrtis a si vierzèvin
          e a mandàvin fòu pietòus lamìns,
          che da puarès e ufindùs a parèvin.

          E jò: “Maestri, cuj a soni che zèns
          che, soteràdis dentri di che tòmbis,
          a si pòl sinti ca sòn di dolòu plen’s?”

          E luj a mi: “Chì’a sòn i erešiàrchis
          cuj so disèpuj di ogni stamp, e ben
          pì ch’i ti cròdis a sòn li tòmbis càrghis.

          Chì sìmil cun sìmil soteràt al vèn,
          e i monumìns a sòn pì e mancu cjals.”
          Di zì a man destra a mi veva dopo fàt sen;

          e  pasàs i èrin  tra i martìrs e i murs als.

          A zì par un troj segrèt a si era 'des metùt,
          tra i murs da la cjera e i sepùlcris,
          il me mestri, e jò davòu ghi eri zùt.

          “O màsima virtùt, che par scjù sèrclis gris
          ti mi mènis,” dìt ghi vevi, “com’ ca ti plàs
          pàrla e sodisfa i me dešidèris.

          Chej che’n ta sti tòmbis a sòn distiràs,
          si podarèsia jòdiu? A sòn zà alsàs
          ducju i cujèrtis, e da nisùn badàs.”

          E luj a mi: “A saràn dùcjus sieràs
          cuant che da Josefàt36 chì’a tornaràn
          cun chej cuàrps che la sù a sòn stàs lasàs.

          Il so simiteri da sti bàndis a’an
          chej che cun Epicuro a sòn butàs,
          che ànima e cuarp muàrs al stes timp a fàn.37
          Però a la domanda ch’i ti mi fàs,
          chì dentri ti saràs sùbit sodisfàt,
          coma pur il dešideri ch’i ti mi tàs.”

          E jò: “Bon’l me duca, i tèn spostàt
          da te il còu me doma par diši puc,
          e tu a chist’ ti mi’as ben preparàt.”

          “O, tu, Toscàn che par la sitàt dal fòuc
          vìf i ti vàs cul parlà cussì onèst,
          resta pur còmut uchì’n tal nustri lòuc.

          Dal to mòut di tabajà a si capìs prest
          in ta cual nòbil paìs ch’i ti sòs nasùt,
          che a chèl forsi ghi soj stàt masa molèst.”

          Stu sun al era sùbit ben clar fòu vegnùt
          da na tomba, ma jò’i mi eri visinàt
          pauròus al me duce, e lì mi eri tegnùt.

          E luj a mi’à dìt: “Stà fer; se àtu fàt?
          Jòt là che Farinata’ si’a alsàt sù:
          ti lu jodaràs dut adès cal è levàt.”

          Jò’i lu vevi zà cuj me vuj fisàt sù;
          e luj si levava cul pet e cu la front
          coma se cul infièr a la vès tant sù.

          E svelt cu li so mans il duca, e pront,
          tra li tòmbis pocàt mi veva vièrs di luj
          dišìnt: “Di sè ch’i ti ghi dìs, tèn ben cont.

          Rivàt a’piè da la so tomba, i so vuj
          fisàt mi vèvin, e dopo, un bièl puc sdegnòus,
          domandàt mi veva: “I to parincj’ a soni cuj?”

          Jò ch’i eri di ubidì dut bramòus
          nuja no ghi vevi platàt ma dut vierzùt;
          alora li sèis al veva alsàt e la vòus;

          “Cuanta rogansa cuntra di me ca’an vùt,”
          al veva dìt, “e cuntra i mès e la me part;
          cussì che do vòltis ju’ai mandàs fòu dal dut.”

          “Butàs fòu sì, ma a sòn tornàs da ogni part,”
          ghi’ai dìt, “l’una e l’altra volta;
          ma i vùstris a no’an ben capìt che art.”

          A chistu punt, da la tomba discujèrta

          jodi si veva fàt di n’altri spirt la muša:38          in zenoglòn al era, visìn di n’ombrena pì alta.

          In ziru al veva vuardàt, cun l’aria curioša
          d’un cal voleva jodi si’eri besòu;
          e dopo vej cunsumàt il curiošà,

          planzìnt al veva dita: “Se tal tant neri dolòu
          di sta prešòn ti vàs par altesa di inzèn,
          me fì ’ndulà cal è? L’àtu lasàt fòu?”

          E jò a luj: “ Dut di besòu i no vèn:
          chèl cal speta là, par chì a mi mena,
          che forsi’l vustri Guido’l veva’n disdèn.”

          Sè cal diševa e la so granda pena
          mi vèvin zà’l nòn di stu chì sugerìt;
          ma la risposta, po, a era cussì plena.
          Levàt sù a colp, al veva sigàt: “Sè àtu dìt?
          Dìs sù! Al à vùt? Nol eše pì’n vita?
          Il dols lumìn daj so vuj nol vèn pì ferìt?”

          Cuant che rindùt si veva cont dal ešità
          che jò fàt i vevi prin di rispùndighi,
          colàt al era lì che par sempri al resta.39
          Ma chel altri dal còu grant, sul sè ch’i ghi
          vevi dita restàt al era, cul stes aspièt,
          sensa motu, roba da no cròdighi;

          e al era sùbit tornàt’n ta chel prin sogèt,
          “Se lòu a sòn bòis,”  al veva dìt, “di tornà,
          chèl a mi da pì turmìnt di chistu lièt.

          Un sincuanta vòltis s’jodarà ’mpijà
          la muša di che siora che chì a regna,40          e'i ti savaràs cuant pèis cal à’l tornà.

          E se maj il mont dols a ti impegna,
          dìšmi: Parsè sonu sempri cussì spietàs
          cuntra i mès in ta ogni so lagna?”

          Alòr’ jò a luj: “Il turmìnt e’l grant fracàs
          ca’a fàt l’Arbia di ros colorada,
          pròpit cussì a fàn fà’n taj nustri palàs.”

          Vìnt scjasàt’l cjàf e dàt na suspirada,
          “Uchì no soj stàt doma jò,” al veva dìt;
          “cun rašòn cuj àltris i soj zùt in strada.

          Ma doma jò’i soj stàt, là cal à sufrìt
          ognidùn pal mal da la puora Firensa,
          chèl che tant al à lotàt pal so dirìt.”

          “Pal ripošà da la vustra siminsa,”
          i lu vevi preàt, “liberàimi da chel dùbit
          cal tèn duta ’ngropada la me siènsa.

          I sìnt ch’i sèis bon d’jodi, si’ai ben capìt,
          sè che’l timp’l varà cun luj’n davànt
          ma il prešìnt no lu cognosèis sùbit.”

          “Nu’i jodìn, com’chèl che di lustri no’n dà tant,
          li ròbis,” al à dìt, “ca ni sòn lontànis;
          che tant ’ncjamò’l risplìnt’l duce pì grant.

          Pì ca si visìnin o ca sòn, pì’a sòn vànis
          pal nustri ’ntelèt, e s’altri nol vèn,
          nuja’i savìn da li ròbis umànis.

          Però ti pòs capì ch’i no vìn ’l inzèn
          di podej cognosi pì lontàn di chel punt
          cuant che il futùr sieràt ni è’n plen.”

          Alora, coma par colpa me compùnt,
          dìt ghi vevi: “Dišèighi duncja a chel colàt
          che’l so frùt al èncjamò cuj vifs, apùnt;

          e se puc fà al rispundi mut i soj stàt,
          fèighi savej ch’i lu’ai fàt belzà pensànt
          tal mòut sbaliàt ch’i mi vèis puc fà spiegàt.”

          E zà’l me mestri mi zeva clamànt;
          che jò’i ghi vevi preàt al spìrit pì a man
          cal dišès cun cuj cal era lì’n davànt.

          Dìt mi veva: “I soj chì, lì che pì di mil a stàn:
          che dentri al è il secònt Federic,
          e’l Cardinal; i àltris ulì i’u lasàn.”

          Si veva pojàt jù, e jò vièrs l’antìc
          poeta i vevi voltàt i pas, ripensànt
          a chel parlà ca mi era parùt nemìc.

          Movùt si veva; e dopo, cussì seguitànt
          mi veva dìt: “Parsè sotu cussì stupidìt?”
          E jò i ghi vevi ben rispundùt, zìnt indavànt.

          “Tèn cont di sè che la to mins a’a capìt
          cuntra di te,” chel sàviu mi’à comandàt.
          “Adès speta chì,” al à dìt levànt il dèit:

          “Cuant che’n front dal dols raj ti saràs rivàt
          di chè41 che’l vuli bièl a à cal jòt dut,
          da ic ti savaràs ’ndà ch’i ti sòs aviàt.”

          Un puc dopo’l piè a sinistra al veva metùt:
          lasàt’l mur i vèvin e’i èrin zùs vièrs il miès
          par un troj cal zeva’n ta na val ch’jodùt

          i vèvin che da butà fòu mi feva 'dès.

          In tal orli di un rivòn alt e salvadi,
          plen in ziru di grandi pièris spacàdis,
          scjàps pì crudej i èrin rivàs a jodi;

          e chì’n ta che orìbilis soflàdis
          da la pusa che’l buròn sù al buta,
          jodùt i vèvin da visìn tra’ i cujèrtis

          chèl d’un grant sepulcri cun sù sta scrita
          chì: “Anastaši papa jò’i protès,
          giavàt da Fotin da la via dreta.”

          “Prima di zì jù, da spetà ni convegnarès
          par abituà un ninìn’l nustri nas
          al brut odòu; dopo da 'mpuartani no varès.”42
          Cussì’l mestri; e jò: “I sarìn compensàs,”
          ghi vevi dìt, “sercjànt che’l timp ’nol finisi
          pierdùt.” E luj: “Coma me pensàt ti’as.”

          “Fiòl me, nenfra scju claps a sòn da notasi,”
          di nòuf al veva tacàt, “tre sirculùs
          che pì stres a si fàn cul pì sprofondasi.

          A sòn dùcjus plens di spirs maladès e brus;
          ma par che uchì ti basti doma la vista,
          capìs parsè che a ristrìnzisi a sòn zùs.

          Ogni malìsia che òdiu’n cjèl a cjata,43          a à coma fin l’ingjùria, e ogni fin tal,
          par fuarsa o imbroj, zent mal a fà stà.

          Ma pars’che ’l imbroj al è dal’omp un mal,
          a Diu tant ghi displàs, che par chèl sot
          i’mbrojòns a stàn patìnt dolòu fatàl.

          Daj violèns’l prin sìrcul al è plen, i cròt;
          ma pars’che violèns si’è vièrs tre persònis,44          in tre ziròns al è dividùt, cussì i lu jòt.

          A si pòl a Diu, a sè, e ai àltris
          fàighi violensa; a lòu, i dìs, e a ròbis sòs,
          coma ch’i ti capiràs da sè ch’i dìs.

          Muàrt violenta e ferì pì ca si pòs
          al pròsin si ghi dà, e’n tal so vej
          ruvìnis, incèndios e un robà al ingròs;

          cussì i sasìns o chej ca sòn crudej,
          chej ca guàstin o ca fàn preda, tormentàs
          tal prin ziròn a vegnaràn chej.

          Da sè stes a pòsin i òmis vignì copàs
          o danegjà’i so bens; ma’n tal secònt
          ziru nol vàl’l pentìsi di scjù danàs,

          no ’mpuàrta coma ca si prìvin dal mont,
          o a zùjn di scomèsis e a pièrdin sè ca’an,
          o’a plànzin là che’l spirt al varès d’èsighi gjocònt.45
          Zì cuntra di Diu a si pòl e fasi dan,
          o maledilu o pur negalu cul còu,
          dišìnt: di bontàt so tal mont i sercjàn invàn;

          ma al sigilèa il ziròn minòu
          cul so sen tant Sodoma che Caorsa,46          e chèl cal bestema Diu dentri e fòu.

          ’L imbrojà, cal beca ogn’una cosiensa,
          ’l omp usà’l pòl’n ta chèl ch’in luj si fida
          coma’n ta chèl che di fidasi nol àusa.

          Chista maniera di trufà a juda
          a copà’l vìncul dal amòu naturàl;
          duncja’n tal sìrcul secònt a si ’nnida

          l’ipocrišia, il lusingà, encja’l
          robà, magìis, falsitàs, rufianà,
          simonìa, baratà e altri mal.

          Altri manièris ’l amòu a fàn ruvinà:
          chel naturàl e chèl che’n pì si zonta,47          cal crèa che fede speciàl e buna;

          par ultin, tal sìrcul minòu, là cal stà
          il centri dal’univèrs e Dit pur,
          ognùn cal tradìs sempri ardìnt al resta.”

          E jò: “Mestri, amondi clar e sigùr
          Al è’l to rašonà, e ben ti fàs clar
          stu buròn e il pòpul cal tèn tant dur.

          Ma dismi: chej di chel fàngu paludàr,
          malmenàs dal vint e che la ploja pur a sbàt
          ca s’incùntrin cun parlà tant amàr,

          parsè no dentri’n ta la rovana sitàt
          a vègnini, se Diu’l vòu, cussì punìs?
          e s'a nol vòu, parsè’l àja ognidùn li butàt?

          E luj a mi: “Il devià tant a mi stupìs,”
          dìt al veva, “dal to inzèn di là cal era;
          che la to mins a è’n t’altri, ben lu capìs.

          Àtu ben prešìnt che sesiòn intera
          ’ndulà che la to Etica a trata
          di che tre ròbis48  ch’al Alt ’ghi fàn guera:

          incontinensa, malìsia, e mata
          bestialitàt? E com’che l’incontinensa
          Diu mancu a ufìnt e mancu  colpa’a parta?

          S'i ti consìderis ben sta sentensa,
          e s'i ti tèns in mins cuj ca sòn chej
          che lasù di fòu a fàn penitensa,

          t’jòdis che scju traditòus volentej
          a làsin, e parsè che cun puc fastidi
          la divin’vendeta’ a uša i so marcej.”

          “O soreli ch’i ti sànis ogni mal jodi,
          ti mi contèntis tant cuant ch’i ti risòlvis,
          com’cuant che, no savìnt, dubità i podi.

          Encjamò’n davòu i vuej ch’i ti tòrnis,”
          dìt i vevi, “là ’ndulà che ušùria’a ufìnt,
          secònt te, la divin’ bontàt, e’l grop ti dìsfis.”

          “La filošofia,” mi veva dìt, “se ben s’intìnt,
          a no deriva doma da una part,
          com’che la natura a cjòi la so curìnt,

          ma dal intelèt divìn e da la so art;
          e se ben che la to Fišica i ti jòs,
          al’inìsi ti notaràs, sensa tuàrt,

          che la vustr’art, la natura, cuant ca pòs,
          a seguìs, com’che’l mestri al fà’l student;
          a Diu la vustr’art a è com’che gnesa ghi fòs.

          Da chisti dos, se tu i ti’as prešènt
          la Gèneši dal prinsìpit, a convièn
          ca è miej tacà a vivi e a ’vansà la zent;

          e parsè ch’ušùria altra via’a tèn,
          tant natura che chè ca ghi stà davòu
          a dispresa, e’n t’altri a spera in ben49.

          Ma vègnimi davòu, che di chì i’ai gust zì fòu;
          che i Pes a slìtin sù’n tal orišònt,
          e l’Orsa di stà sù cul Coru a vòu,

          e al scjalìn là’n davànt ghi fìn front.

          Al era’l post alpìn ’ndà che zì jù pal rivòn
          si podeva e, par altri che lì al era,50          ognidùn al era par poura plen di causiòn.

          Com’che’n tal flanc na frana intera
          che di cà di Trent ’l Adige a veva sbatùt,
          o par taramòt o par mal sostèn di cjera,

          che d’insima dal mont, ’ndà ca si veva movùt,
          fin a bas a era la rocja fracasada,
          che da lasù cualsìasi'l sarès vegnùt;

          cussì’l buròn cu la so bruta strada;
          e’n tal orli di chel turmìnt di rocja
          l’orìbil bèstia51 di Creta’era pojada,

          che concepìda’era stada da la fals’vacja;
          e cuant che jodùt ni veva, se stesa si veva muardùt,
          com’chèl che dentri al à la rabia’n clòcja.

          Il me sàviu ghi veva sigàt a chel brut:
          “Cròjtu tu che chì’l sedi’l duce d’Atèn,52          chèl che tal mont la muàrt ti’a dàt e uchì metùt?

          Via di chì, bèstia: che chèl che chì’l vèn
          nol e stàt maestràt da la to sòu53          ma’l vèn par jodi’l vustri sufrì’n plen.”

          Coma chel toru cal vèn lasàt zì fòu
          al stes timp ca ghi’è stàt dàt il colp mortàl,
          saltùs al fà ma nol sà sè cal vòu,

          cussì’l Minotàur jodùt i vevi, cul stes mal;
          ma chèl, atènt, sigàt al veva: “Còr tal pas:
          intànt cal è in furia, a è miej tacà’l cal.”

          Alòr paj pieròns tacàt i vèvin a zì’n bas,
          stìnt atèns, parsè che spes si movèvin
          cuant che pèis nòufs ghi vegnèvin ’ntòr pojàs.54
          “Pènsitu tu,” dìt al veva 'ntànt che’n jù i zèvin,
          “forsi a sta ruvìna ca’a da vuardiàn
          l’ira che domàt i'ai di chel mostru Cretìn?

          Capìs chistu: cuant che, belzà a è cualchi  àn,
          che vegnùt i eri jò’n ta stu bas infièr,
          sti ròcis no vèvin encjamò fàt stu dan;

          ma sigùr a è che puc prima (chistu’l è pur ver)
          cal vegnès chel tal55 che na granda preda
          ghi veva cjòlt a Dit in ta chel sìrcul primièr,

          da dut atòr la val sporcja e fonda,
          tremàt a veva ch’jò pensàt i vevi che’l univèrs
          al sintès amòu, che par chèl an d’è che avonda

          a cròdin che al càos il mont spes ghi và vièrs;
          e a chistu punt chista rocja vecja
          a è rodolada jù a è in sens invièrs.

          Ma vuarda la jù a val, ca s’jòt encja
          chel grant flun di sanc che’n chèl al bulìs
          chèl che di ušà violensa al altri si macja.”

          O voja svuàrba e fùriis màtis
          che tant ’ni spironejn’n ta sta vita curta,
          e’n ta l’altra ogni danàt tant al surfrìs!

          ’Na gran fòsa jodùt i’ai bigulota56          coma chè che dut’l plan a imbràsa
          second sè che dìt a veva la me scorta;

          e tra ic e’l piè dal rivòn, na fasa
          di centàurs a filava, di frècis armàs
          com’che’n tal mont a ušàvin zì a cjasa.

          Jodìnt ch’i vegnèvin jù, si sòn fermàs
          e da la so fila’n tre fòu a sòn vegnùs
          cun àrcos e frècis belzà preparàs;

          e da lontàn’l prin sigàt al veva: “’N ta stu bus,
          par cual sufrì i vegnèišu jù da lasù?
          Dišèit a colp o’i vi còpi, intindùs?”

          Il mestri dìt ghi veva: “Ghi rispundìn nù
          a Chiròn, che dongja i jodìn luj stes:
          mal ti’a zùt la voja che lasù spes a vèn sù.”

          Dopo mi veva tocjàt e dita: “Chèl al è Nès,
          che muàrt al è pa la bièla Deianìra57          e di sè vendicàt si’a da sè stes.

          E chèl di miès, che al pet a si mira,
          il grant Chiròn al è, che nudrìt al veva Achìl;
          chel altri al è Fol, che stàt al era plen d’ira.

          Atòr da la fòsa a vàn a mil a mil,
          saetànt li ànimis vagabòndis
          ca tèntin di bandonà 'l orìbil ašìl.”

          Visinàs si èrin a li fièris snèlis:58          Chiròn cjòlt’l veva na frècia, e cul so cul
          la barba’l spartiva da li mosèlis.

          Liberàt’l bocjòn dal barbòus ostàcul,
          dìt ghi veva ai so compàis: “Vi sèišu necuàrs
          che sè che chèl davòu’l tòcja al mòuf’n ta stu sìrcul?

          Cussì no pòsin fà i piè dai muàrs.”59          E’l me bon duca, che zà zùt ghi'era dret,
          lì che omp e nemàl unìs a èrin fuàrs,

          rispundùt al veva: “Al è ben vìf, e’a stu puarèt
          mostràighi a mi convièn la val scura:
          necesitàt chì ni custrìns, no’l dilèt.”

          Lasàt ’l alelùia par nustra cura,
          tal60 consegnàt mi'a chistu còmpit nòuf:
          a nol è lari, nè jò ànima lara.

          Ma par che virtùt pa la cual i mòuf
          par chista strada salvàdia i me pas,
          dani un daj tòs, che adès no si mòuf,

          ca ni guidi al di là daj poscj’ sanganàs
          e cal pàrti stu chì fin là insima,
          ca nol e spirt e svualà nol pòl cuj so bras.”

          A si veva Chiròn voltàt vièrs chej di prima
          e a Nes ghi veva dìt: “Volta e guìdiu
          e protèšiu se n’altri scjàp vi ferma.”

          Cussì, ben compagnàs si èrin movùs la jù
          lunc ’l orli dal lac cal boleva dut ros,
          e i bulìs a sigàvin O Diu!

          A èrin sot fin ta li sèis’n ta stu pastròs;
          e’l grant Centàur al veva dìt: “Chej a sòn tiràns,
          che’n tal sanc e’n tal vej fàt a àn li sòs.

          Chì a si lamèntin daj so crudej dàns;
          chì al è Lesandro e Dionìšio’l fièr,
          che a Sicilia dàt ghi'a tàncju brus àns.61
          E che front ca’a il so pèl cussì ner,
          al è Asolìn; e chel’altri cal è blont,
          al è Ubìs daj Èstis che, com’ca è pròpit ver,

          distudàt 'l è stàt dal fiàstri sù tal mont.”
          Alòr mi soj voltàt al Poet, cal à dìt:
          “Chistu adès’ti’è prin e jo ti soj secònt.”62
          Puc pì’n davànt’l Centàur si veva 'nserìt
          in ta’na zent che fin’n ta la so gola
          a pareva che fòu a vegnès da stu lìcuit.

          ’N’òmbra mostràt ni veva in banda, besola,
          dišìnt: “Chel là al à 'mpiràt in tal templi di Diu
          chel còu che’l Tamìs ’ncjamò nol mola.”

           Dopo, zent che fòu dal flun, i jodevi la jù,
          il cjàf e dut il so pet a tegneva,
          e di lòu, tàncjus rivàt i eri a cognòsiu.

          Cussì, puc a puc, pì bas a si feva
          chel sanc, cussì cal scuetava doma i piè;
          alòr encja nu visìns dal pas ’si zeva.

          “Com’che da sta part pusìbil jodi ti’è
          chel bulì che sempri al và calànt,”
          dìt al veva il Centàur, “ti’as pur di crodi che

          da st’altra, puc a puc, si stà visinànt
          il so font, indulà che , tènlu ben prešìnt,
          che infàm di tirània a gemìs tant.

          La divin’ gjustìsia cà a và spunzìnt
          chel Àtila che’l mont tant al à flagelàt,
          coma Pir e Sest; e a và in eterno molzìnt

          il lagrimà, che’l bulì a ghi’a molàt,
          a Rinier da Cornet, a Rinier il Mat,
          che a li stràdis tanta guera ghi’àn fàt.”63
          Dìt chistu, voltàt si veva e’l splàs  ripasàt.

          Nès a nol era ’ncjamò par di là rivàt
          che nuàltris entràs i èrin’n ta un bosc
          che da nencja un troj al era  segnàt.

          Fuèis vèrdis no’n d’èrin, ma di colòu fosc;
          nencja bràghis lìsis, ma gropolòšis;
          milùs no’n d’era, ma bachètis cun tos’c:

          a no àn brùsis cussì spinòšis e dènsis
          chej nemaj salvàdis che’n òdiu a àn
          tra Cecina e Cornet64 che cjèris cultivàdis.

          Chì li bruti Àrpis65 il so nit a fàn
          ca vèvin scorsàt da li Strofàdis i Trojàns
          cul avìs ca veva da rivàighi ’un grant dan.

          Cun l’àlis làrgis e mùšis e cuej umàns,
          sgrìnfis taj piè, e pànsis plumòšis,
          a si lamèntin in ta chej àrbuj strans.

          E’l bon mestri: “Prin che pì’n dentri ti zèdis,
          capìs che adès ti sòs tal secònt ziròn,”
          tacàt al veva a dismi: “e lì ti rèstis

          fin ch’i ti rìvis tal’orìbil savolòn:66          però stà ’tènt; lì ti jodaràs ròbis
          che pešu di sè ca si crodarès a sòn.”

          Dapardùt a pareva ca vegnèsin làgnis,
          ma i no jodèvin nisùn ca li feva;
          fèr i eri restàt, cu l’idèis cunfundùdis.

          Ch’jò’i vès crodùt i cròt che luj’l crodeva67          che li vòus a vegnèvin fòu da sti bràghis
          da zent che da nuàltris si platava.

          Ma’l mestri al veva dita: “Se tu ti spàchis
          una da li frascjùtis che lì a stàn,
          i pensèis tos a vegnaràn dùcjus sclarìs.”

          Alòr un puc ’ndavànt slungjàt i vevi la man,
          e cjòlt da un grant àrbul na braguta;
          e’l tronc sigàt68 al veva: “Parsè stu dan?”

          Cuant che’nsanganada a era sta frascjuta,
          dìt al veva di nòuf, “Parsè ch’i ti mi spàchis?
          Dal to spirt la pietàt a eše dut’ suta?

          I sìn stàs òmis, e adès i sìn plàntis:
          la to man pì buna stada a sarès
          encja si fòsin stàs ànimis di sbìsis.”

          Coma che se un stec vert da brušà ti vès
          ta na banda, l’altra lagrimà t’jodarès
          e’l alsasi dal vint cjulà ’la farès,

          cussì da la stecja rota in tal momènt stes
          sanc e peràulis fòu a ’sghisàvin; e ic jù
          mi era zuda; e jò fer, com’che vùt poura i vès.

          “Se luj’l vès crodùt prima di colà jù,”
          il me sàviu al veva dìt, “puòr’ànima,
          chèl che contàt i ài tal me libri lasù,

          a no ti varès la man pojàt insima;
          ma mi’è fadìja capì coma ch’i ghi’ai fàt
          fà roba me par me dura, e no doma.

          Ma ’nvènsi di fàighi tegni’l to venc curàt,
          dìsghi di te, che’l to onòu’l rinfrèscj'
          in ta chel mont lasù cuant cal sarà tornàt.”

          E’l tronc: “Il to dols diši ben lu pescj';
          i no pòs taši; i speri ca no vi peši,
          parsè ch’un puc a rašònà m’invìscj’.

          I soj pròpit chèl che li do clafs i vevi
          dal còu di Federic, e li’ai dopràdis
          sierànt lì, vjerzìnt là, com’ch’i volevi,

          e’l segrèt ghi’ài cjòlt a cuaši ducju i òmis:
          fede ghi’ài partàt al gloriòus ufìsi,
          cussì tant ch’àn sufrìt i me pols e durmìdìs.69
          La trojuta70 che maj da chel ospìsi
          di Sešar a veva movùt i vuj putàns,
          muàrt comùn, e daj palàs dai grancj’ vìsi,

          a veva’nflamàt cuntra di me dùcju i spirs malsàns;
          che ’nflamàs a vèvin tant inflamàt Augùst,
          che i me miej onòus cambiàs si èrin in malàns.

          Il spìrit me, par via di un spresànt gust,
          crodìnt che’l murì mi cjolès dal disdèn,
          ingjùst a mi veva fàt cuntra di me just.71
          Par li radìs nòvis di chistu puòr len,
          vi zuri che disleàl no ghi soj maj stàt
          al me siòr, che d’onòu al era cussì plen.

          Cuant che un di vu’n tal mont’l sarà tornàt,
          che cunfuàrt ghi dedi a la memoria me, ca sìnt
          encjamò il colp che l’invìdia ghi’a dàt.”

          Tašùt al veva, e dopo: “Al stà tašìnt,”
          dìt mi vea il poeta; “nosta pièrdi il momènt;
          ma pàrlighi se cussì ti’as in mint.”

          Alòr jò a luj: “I sarès pì contènt
          s'i ti ghi domandàs tu se ch’jo’i vorès;
          jo’i no pòl: masa pietàt i sìnt al momènt!”

          Cussì al veva di nòuf tacàt: “Se’l omp al fès
          di so volontàt sè ch’i ti ghi domàndis,
          spìrit incarceràt, gust a si varès

          s'i ti dišès com’che l’ànima s’unìs
          a chiscju lencs; e dìšini, s'i ti pòs,
          se spirs da àrbuj cussì a sòn maj partìs.”

          Fuàrt alòr soflàt al veva’l tronc, com’ch’i t’jòs,
          e convertìt chel vint in ta sti peràulis:
          “Contavi i pòs sè che ben i cognòs.

          Cuant ca partìsin l’ànimis feròcis
          d’indulà che stàdis a sòn disradišàdis,
          tal sìrcul siètim da Minos a sòn mandàdis.

          A còlin tal bosc, e no’n ta bàndis sielzùdis;
          ma là ’ndulà che furtuna ’li distira,
          a bùtin coma blava’n ta li sèdulis.

          Da frosc ogn’una a doventa planta salvàdia e dura:
          l’Àrpis, che dopo’a si màngin li so fuèis,
          a càušin dolòu che fòu a làsin na vura.

          Coma l’àltris i zàrin ta li nustri sàlmis,
          ma nencj’una a podarà rivistìla;
          che vej li ròbis a no è just ch’i vìn distrušùdis.

          Chì li strasinarìn, e dentri ta la
          selva a saràn i nustri cuàrps ’mpicjàs,
          ognùn tal àrbul da la s’ombrena crudela.”72
          Nuàltris i’èrin encjamò al tronc leàs,
          crodìnt che Pieri altri al volès dìšini,
          cuant che surprindùs da’un grant rumòu i’èrin stàs,

          coma chèl ch’in maniera sìmil vignì
          al sìnt’l cinghiàl e la cjàsa dal so post,
          e al sìnt da li bèstis e fràscjs’l grugnì.

          A stu punt, da la me sinistra, pitòst
          nus e scravagnàs, doj a scjampàvin fuàrt,
          e’l bosc dut a distrušèvin, puòr post.

          Chel davànt al veva dìt: “Vèn chì, vèn chì, O Muàrt!”
          E’l altri, ca pareva che masa’l tardàs,
          al sigava: “Lan, mancu svèltis in gran part

          li to gjàmbis no èrin’n tal gjostrà dal Topàs.”
          E cuant che forsi pì no ghi la podeva,
          luj e un barùt a si èrin ingropàs.

          Par davòu di luj il bosc s’impleniva
          di càgnis nèris, bramòšis e, corìnt,
          com’ levrièris che un, cjasànt, al molava.

          Ta chèl cal’era colàt jù metùt ghi vèvin il dint,
          e sbranàt lu vèvin un toc a la volta,
          e via strisinàt a vèvin ogni so toc dulìnt.

          Alora cjapàt par man mi veva la me scorta
          e partàt là di chel bar cal planzeva
          invàn pal sanc di ogni ramasa rota.

          “O Jàcu da Sant’Andrèa,” al diševa,
          “sè ti àja zovàt ušami da ripàr?
          Colpa me se la vita to puc di bon a veva?”

          Cuant che’l mestri ghi era li visìn, clar
          ghi veva dìt: “Cuj èritu che par sti ferìdis
          ti sòflis cul sanc stu cjacarà penòus? Dìs clar.”

          Alòr luj: “O ànimis che rivàdis
          i sèis a jodi la strage imoràl
          da li me fràscjs da me stes sbregàdis,

          cjolèilis sù da chel bar cal stà tant mal.
          Jò’i soj da la sitàt che cul Batista73          cambiàt a à il prin paròn, e chel tal

          cu la so art sempri la farà trista,
          e s’a no fòs parsè che tal Punt Vecju
          di luj a resta ’ncjamò un puc in vista,

          chej sitadìns che rifàta a l’àn dal jù
          su la siniša d’Àtila vansada,
          invàn par rifala si varèsin dàt sù.

          E la me cjaša i vevi'n in fòrcja74 cambiada.”