Larawan: Mga Sugilanon ug Dinalídalí

Ang kalit nga kaminyoon

(Sugilanong Amerikanhon)

—Trin.....trin....trinnnn....

—¿Kinsa ang nagtawag?

—Akó si William Bobb, ang pangulo sa patigayon sa tabako ning siyudad. Karon, ¿kinsa usab ang tagiya ning matam-is nga tingog nga nagasulti kanako?

—Akó maó si Mary Ross.

—¡Ah! Mary, ikaw maó ang akong gipangita; akó nahigugma kanimo; akó waláy kalinaw; akó waláy katulog sukad kó ikaw makita kagabii sa inyong Sirkohan.

—¡Sabá dihá! Akó adunay hinigugma.

—Waláy sapayán. Akó labaw kaniya.

—Ang makita kó bulan-bulan moabut sa 1.000 ka pisos.

—¡Bisan pilá! Ang akong patigayon nagahatag kanako ug 10.000 ka pisos bulan-bulan. Biyai ang imong hinigugma, biya sa pagka sirkadora, dangup sa akong mga bukton, ug ang tanan kong bahandi maimo. Hunahunaa....

—¿Tinuod?

—Dili akó maalam mobakak.

Mibagting pagbalik ang “telefono” ug nahilum.

Usá ka automobil “Marion”, matahum ug makusog, nagpahugóng sa Madison Street. Si William Bobb ug si Mary Ross ang mga sumasakay: napadulong sa Hukmanan. Didto gikasal silá: kaminyoong kalit sama sa linti.

Sa pagkagabii, ang mga sirkador isigpangotana: ¿Hain ná si Mary? Ang mga tumotan-aw mingulob; ang uban nanggulá. Si Mary nga ilang gipaabut, ang Mary nga bantugang mobalintong, walá mogulá. Ang sirko walá ipahinayón.

Samtang kini nahitabó, si Eddie, ang kauban ni Mary sa iyang mga balintong, nagbakhó, naghilak sama sa usá batang diyutay. Ang iyang kamot naggunit ning sulát nga mosunod:

“Hinigugma kong Eddie:—Hikalimti akó ug hikalimtan tá ang nangagi. Akó dili mamana kanimo: dili tá palad. Kong mamana akó, ang atong duhá ka kinabuhi mag-ungaw sa kamatayon: magsali kitag balintong ug sirko gihapon, aron mabuhi. Kong magbulag kitá, ikaw makakitag babaye nga sapían ug dili sirkadora ug akó makakita usab ug lake nga sapían ug dili sirkador. Busa, pasayloa akó. Mary Ross.”

Ug samtang si Eddie nagpatulo sa iyang mga luha, si Mary ug si William milangyaw sa laing siyudad aron sa paghimulos sa “luna de miel.”

Ang lakat sa Sirko mahinay. Namalhin silá sa laing siyudad. Sa unang gula nila ning siyudara, ang sapi nga ilang nahipus dakú kaayo. Tanan pulos mga pagdalayeg kanila, labí ná alang kang Eddie ug kang Virginia (paris ug asawa ni Eddie).

Sa palko, usá dá ka babaye ang walá mopakpak: hinonoa, nagmingaw hinoon: maó si Mary Ross. Kini siyá, kuyog sa iyang bana, mitan-aw sa Sirko ug walá siya magpalandong nga kadtong sirkoha maó diay ang ila kang Eddie. Si Mary giabut ug kalooy kang Eddie, gibati niya pagusab ang kainit sa ilang unang gugma, ug gikasilagan niya si Virginia nga kanunayng nakigkupot kang Eddie ug dili mobulag kaniya.

Milapas ang pilá ka adlaw. Ang siyudad sa Chicago, América, naukay tungud sa pagkawalá sa duhá ka tawong hiilhan: si Eddie ug si Mary, pulos da bá minyo. Ug sa usá ka mantalaan, nabasa kining mga pahibaló:

“Mohatag akog 1.000 ka pisos sa makatug-an kanako kong hain magtago ang akong asawa nga si Mary Ross, nga mikagyo kagabii. Siya taga-Nueva York ug usá ka sirkadora.—William Bobb”.

“Mohatag akog 1.000 ka pisos ang makatug-an kanako kong hain tarala ang akong bana nga si Eddie Bristol, nga nawalá kaniadto sa usá ka gabii. Taga-Nueva York siya ug sirkador ang iyang opisyo—Virginia Harvad”.

Usá ka tuig ná ang miagi ug walá gayud igkita ang mga nangagyo.

Si William kabus ná kay ang patigayon niya nahapay. Miniwang siyá tungud sa mga kagul-anan sa iyang kalag. Nagbasol sa iyang kalit nga kaminyoon; dili ná motan-aw ug Sirko; ug ang mga sirkadora, alang kaniya, maoy mga larawan sa yawa.

Si Virginia usab midaút ug gitakbuyan sa étika tungud kay nahulog sa usá ka pagbalintong niya. Nagbasol siya sa iyang kaminyoong kalit ug hinanali kang Eddie; mituo siya nga dili unta siya maingon kong dili pa ang iyang pagkadaling maibog sa mga “guapo”.

Ug samtang silá nagapadulong sa kamatayon, nadungog ang usá ka balita nga si Mary ug si Eddie namatay kay ang automobil nga ilang gisuroysuroyan sa usá ka hapon niana, nahibangga sa usá ka “poste” ug siláng duhá, lakip ang “chauffeur”, nangadugmok.

¡Siláng tanán gisilotan ni Bathala!

Torcuata

(Dinalidali)

¿Nakailá ká, higalang magbabasa, kong kinsa si Torcuata? Tingali moingon ká nga walá makailá. Waláy sapayán; isaysay kó dinhi ang mga hiyas, batasan ug lihok ni Torcuata. Dinhi sa ato aníay daghang Torcuata.

Si Torcuata malihók sama sa banogbanog nga sapisapi. Karon makita ta nga makigkuyog-kuyog sa usá ka pilipinhon, ugma sa usá ka insik ug damlag sa usá ka amerikanhon. ¿Unsay iyang panginabuhi? Walá. Apan maayo ang panapót, maayong pagkaon, kanunay adto sa sine ug kanunay nga sakay sa kalesa. Kaniya saráng ikasulti kadtong pagya nga nagingón: “Adunay mga baktin, apan waláy anáy.”

Si Torcuata igkita ta kanunay sa mga sine. “Formal” kaayo nga maglingkod; magpakapal sa pinulpog. Ang nawong daw bantiyong ahat. Sa iyang tupad, anaa ang iyang “bana”. Pamatia ninyo siyá kong adunay higalang igkita: “Ipailá kó kanimo ang akong bana nga si Teótimo Lamisa.”

Bana konó niya. ¡Limbongan! Maora hinoog waláy nakailá kaniya. Maó kini si Torcuata. Waláy kaulaw, walay katahá: makigkuyog-kuyog kang bisan kinsang lake ug unya kong dunay malipát, ipailá dayon nga bana niya. ¿Nganong walá silá pakasal sa Mision sa San ....

Dili maó da kini si Torcuata. Mabuntag, sanglit waláy buhat, manuroy ug tabí sa katindahanan. Libák sa luyog-luyo. Ang mga tinaguang mahal sa mga silingán ginabutyag. Mahapon, maligo ug manabón sa “Reuter” ug magabii mosuroy sa kadalanan ug manawág sa mga higalang hikaplagan. Usahay ipakuhag kalesa, usahay isakay sa automobil, ug dili mopauli kong dili makaadlawon ná. ¿Diin gikan? ¿diin mohigda?

Apan si Torcuata adunay mga dagkung tawo nga higala. Kini silá, matud niya, dali-dalíon lang niya. Nga waláy magtampalas kaniya kay higala niya ang mga punoan. Ug ang mga buringog nga kaila niya, motuo lang usab dayon ug hangtud pa gani mangamá kaniya aron luwason sa ilang mga kalisdanan.

Si Torcuata dili malaksot ug panagway. Maarang-arang gayud, adunay igong tindog, malingin ug nawong, lawas nga dakú ug malison; apan ang kaitum sa iyang mga matá may pagkalubóg. Bisan dugay ná sa “patigayon” ug dakung lagóng sa katilingban, ang iyang panagway walá kaayo mausáb, salamat sa mga pinulpog sa Paris nga pinalit sa mga Botica, sa “corse” nga acero, sa mga crema alang sa nawong ug sa panapót nga “lujo”. Tungud bitaw kahá niini, usahay igkita ta nga magsunodsunod kaniya ang pilá ka manlalaban ug pilá ka punoan.

Maó kini si Torcuata. May sapi, apan waláy hiilhang patigayon. Daghan ug balay nga higdaanan, apan usá ray kaugalingon. Siya takus unta kanganlag babayeng demi-mondaine sa tago ug hilum, apan sinagóp sa atong dungganang katilingban ug higala hangtud sa mga punoan. Magkokalesa ug magoloautomobil, apan dili siyá ang mobayad. Ang iyang mga sinating higala nagnganlan kaniya ug Torcuata Alegre, kahá kay alang kaniya ang kinabuhi lonlon kalipay....

Ang walay pagbantay

(Sugilanon)

Bulan sa Junio, 1916.

Maó pay pagkatapus sa sayaw sa sayawanan ni Quirino. Sa ubós sa maong baláy, likoanan sa mga dalan Juan Luna ug Colón, dihá pay mga pundok-pundok sa tawo nga nagsultisulti mahitungud sa mga limbong ug mga kalapasang nahimo sa miaging piniliay. Ang tanan nagpahayag sa ilang kaluod ug panghimaraut tungud sa mga paagi sa mga “inspector” sa piniliay nga nanikas sa kabubut-on sa Lungsod.

Sa pagkataod-taod nahilabáy ang usá ka automobil sinakyan sa usá ka batan-ong tinon-an sa Manila ug sa usá ka “bailarina” nga miamag tungud sa pinulpog nga mikapal sa iyang nawong ug nagbilin sa iyang paglabay nianang bahó nga maisog ug hiilhan dayon nga “Eclat”. Ang mga nanagpundok miiway sa pag-agi sa automobil ug usá kanila misiyagit: “Mabulahan kamó, mga bihag ni Cupido”.

Sa walá madugay, sa dalan Juan Luna, tungud nianang balangay nga ginganlag “Kamagayan”, mihunong ang usa ka automobil ug nanganaog ang duhá ka mga batan-on, nga maó ang giasoy sa itaas. Misuot silá sa mga kabalayan ug nahiabut sa tugkarán sa usá ka balay nga hangtud karon anaa pá nagbaróg sa Kamagayán. Ang batan-ong lake miingón:

—¡Pagkaanyag nimo! ¡Pagkamakabibihag sa imong langitnong larawan! Gihigugma kó ikaw...—nagkanayón ang batan-ong tinon-an.

—Akó nahigugma usab kanimo; apan...—mitubag ang “bailarina”.

Dinhi walá ná hibaloi ang sumpay sa ilang panagsulti kay mihagbong ang usá ka dakung ulán ug ang saksi ning sugilanona, midagan ug nagpasilong sa usá ka punoan sa sambag. Sa pagtuang sa ulán gilantaw niya ang gibarogan sa duhá ka mga batan-on ug walá ná igkíta. Ang batan-on napabilin sa baláy sa “bailarina” ug didto makahigda niadtong gabhiona.

Mga malipayon silang duhá: ang ilang duhá ka kalág, niadtong mga taknaa, nanaghiusa....

Si Andrea—ang ngalan sa “bailarina”—sa sunod nga mga adlaw nakita nga malipayon, labi ná kay daghan ang nagolitawo kaniya ug nagmanggad. Nakita nga siya daw walay gibati nga kaguol. Si Pascual upod migikan padulong sa Manila aron sa pagtuon. Si Andrea mananayaw gihapon. Si Pascual ug si Andrea walá magpalandong nga dunay kaguol nga moabut kanila. Walá silá magbulag, apan walá ná usab magsinulatay ni maghibaw-anáy. Ang kang Andrea gugma nga salingkapaw; apan ang kang Pascual usab labi pang salingkapaw. Dili kahibudngan kini sanglit pagbati nga bunga sa panagkakita sa usá ka gabii, sa pilá ka takna....

Miagi ang usá ka tuig. Si Pascual didto gihapon sa Manila. Usá ka lunes niana nga maoy iabut didto sa bapor “Cebu”, si Pascual nakadawat ning mosunod nga sulát:

Si Andrea nanganák ná. Si Pascual nagpakabutá-bungol sa tanáng nahitabó. ¿Unsaon kó pagilá sa usá ka bata nga bunga lang sa usá ka gugmang lumalabay, nianang gugma nga moturók lang kong makasayaw sa “bailarina”?—pulong pa ni Pascual.

Si Andrea mikagyo tungud sa kaulaw ug sa hilabihang pagboyboy kaniya sa iyang mga ginikanan. Ug sukad sa lungsod nga gikagyohan ni Andrea siya nagsulát kang Abing, usá ka kauban niya sa “salón de baile”, ning mosunod:

Magbabasa: ang sugilanon sa itaas nga imong nabasa, maó ang kasaysayan sa giingon: “Ang gugma dili katiawan. Usahay, usá ka gutlo nga gugma mahimong usá ka tuig nga pag antus”. Kadaghanan sa mga babayeng nangaalaut naingón gumikan sa ilang walay pagbantay ug gumikan sa ilang pagtiaw-tiaw sa gugma.

¡“Fuera” kapyot!

(Sugilanon)

—¿Dili ká gayud mosugót kanako? Inday, sud-onga ang akong kahimtang kong dili bá makabuhi kanimo ug sud-onga ang kahimtang nianang tawo nga buut usab kanimo magmanggad.

Nagkanayón si Tomás, usá ka batan-ong hiilhan, “popular” sa atong katilingban, ug higala sa mga “político” ug sa mga magsusulat.

—Walá akó makasabút sa imong mga pulong—mitubag si Inday.—Kay ¿unsa man ang kahimtang mó?

—Akó dunay “título”, sagabay sa Kagamhanan, pilionon sa pagka-Representante karon, apan ugma sa pagka-Senador... Akó gisaaran ni Hari Sergio I nga sa sunod nga piniliay himoong Representante....

—Aw diay; kong maó na lang kaná, ang akong gugma....

—Ang imong gugma—misagbat si Tomas—angay ihatag mó sa usá ka tawo ingon kanako kay ikaw adunay mapaabut, ¡Pagkabulahan unya nato! Aduna unyay “automóvil”....

—Higala, akó dili mahaylo nianang tanan,—mitubag si Inday pinataas ang agtang.—Ang “título”, ang mga katungdanan sa pamunoan, labi ná ang “auto”, dili maó ang makadaní sa akong kalooy ug sa akong gugma. Akó dili gayud mosugót sa tawo nga magsalig lang sa PANGOPISYO ug PANGAPYOT sa mga harihari. Mga olitawo nga ingon niini, dili angay ug dili takus sa akong gugma.

—Nasayóp ka, Inday.

—Walá akó masayóp—mitubag si Inday nga madasigon.—Ikaw ang nasayóp sa paghunahuna nga akó mosugót kanimo kay gipakaingón mó nga akó uyon nga ang kalipay ug kapalaran sa pagkaminyo mahimo nga ipasikad lang sa pagpangopisyo ug paglingkod sa lingkoranan sa pamunoan. Matuod nga karong mga panahona walay maayo sama pa sa pangopisyo ug pangapyot kay ang magbuhat sa ingón makasakay sa “auto” nga binayran sa sapi sa Lungsod, walay hago ug sa katapusan sa bulan igo lang modawat sa suhol. Ang mga gasa (regalo), labi ná kong Pasko, magtuasik ug sa tanáng “banquete” ug mga kalingawan sa “teatro” maoy unahon pagabi-abi; apan....

—¿Unsay apan pá?—misakgaw si Tomás sa pulong.

—Apan, hisayran ná sa tibuok kalibutan nga una ka usab tagaan ug katungdanan, kinahanglan nga kuhaan ká sa imong kaugalingong kabubut-on, kinahanglan nga magsunodsunod ka sama sa itoy. Anaa bitaw kaná si Mr. Pasta tan-awa, adunay kaalam, adunay “título”, maayong lake konó; apan maó lay usá ka binatonán sa nagtuboy kaniya. Matud pa sa iyang asawa kanako, usahay maoy mamaspas sa abug sa amerikana ug kalsonis sa iyang agalon ug kong masakit kini maoy manghimuta sa masakiton....

—Unsa may naa niana, Inday? Kong maayo lang ang atong kahimtang....

—Dili, dili gayud mahimo. Ang mga dalaga nga nagmahal sa ilang dungog, dili angay mosugót, hinonoa angay magtamay niadtong mga olitawo nga magsalig lang sa PANGAPYOT ug PANGOPISYO. Angay mong hisayran Tomás nga kong ikaw akong mabana, ang labing dakung kaguol nako ug ang labing mapintas nga samad sa akong kasing-kasing maó kini: nga ikaw tawgon sa mga tawo nga itoy-itoy ni Hari Kuan. Busa, hangyoon ko ikaw nga sukad karon dili ka ná, magutas ug hangyo kanako, kay akó dili gayud mosugót sa mga olitawo nga ingon kanimo. Ang akong sugton maó si Berting, ang tinamay mó, kay si Berting, bisan kabus ug bisan dili “popular” sa mga tawo sa Kagamhanan, nagsalíg sa iyang kaugalingong kusog ug kasaligan nga siya mabuhi ug makabuhi sa iyang banay gumikan sa singot nga ipatulo niya sa iyang agtang.

Si Tomás, namulá ang nawong sa kaulaw, mikuha sa kalo ug milakaw....

“Divorcio”

(Dinalidali)

¡Divorcio! ¡Divorcio!

Mao kini karón ang butang nga ginahisgotan sa kadaghanan; sa mga minyo ug dili minyo, sa mga sunoy ug mga dumaga. ¿Kinsay magpakahilum sa atubangan sa usá ka butang nga nagdalá ug mga kadautan nga, matud pa sa mga pari, labaw pa kay sa tanang kayo sa ispidno?

Tungud niana, si Utay ug si Sidó, usa ka palarang magtiayon, among hingdunggan nga naglantugi. Ika 9 kadto ang takna sa gabii. Si Utay, tapus manihapon, mipadulong sa hawanan sa balay, nagtuwang-tuwang sa usá ka lingkoranan nga Viena, namaypay ug unya misinggit pagingon:

—Sidó, Sidó, umari ka; aduna akoy ipangotana kanimo.

Si Sidó, nga didto sa kosina nagpakaon sa iró, midalidali pagpanghunaw ug giduol si Utay.

—¿Unsa ná, Utay?

—¿Unsa bá kanang gibutang sa Bag-ong Kusog nga konó adunay “divorcio”, nga mabulág ang mga minyo, nga balaod sa kabulagan, nga kiní, nga kadto...?

—Maayo kaná, Utay; kinahanglan gayud nga aduna kitay balaod sama niana....

—¿Kay unsa man lagí kaná?—misuná si Utay.

—Ang mga magtiayon nga dili magkauyon ug walá ná maghinigugmaay, tugotan sa balaod sa pakigbulag ug tugotan usab sa pagminyo pag-usab.

—Nan ¿uyon ka niana?—nangotana si Utay.

—Uyon kaayo—mitubag si Sidó.—Bisan ibala akó sa kanyon, buut akó nga adunay balaod sa kabulagan.

—¡Ah, dakung lampingasan! ¿Uyon ka diay sa “divorcio” kay buut ka makigbulag kanako, no? Walay “conciencia”....

—Utay, pamatía akó. ¿Nabuang ka nga dili mó tagaan ug kagawasan ang tawo ug ang gugma sa tawo? ¿nganong dili bulagon ang usá ka magtiayon nga magsali lag away ug kanunay kinarwasay sama sa iring ug iró? Mabulag man gani ang mga kaluha nga managlingkit sa ilang pagkatawo, ¿ang mga magtiayon ná hinoon ang dili?

—¡Uy, saba dihá!—misinggit si Utay.—Nakabig kini ni Utik, kanang kuwanggol nga escribiente nga buut makigbulag sa iyang asawa kay naibog sa usá ka “bailarina”.

—Utay, akó uyon lagí. ¡Bisan patyon!

—“Pues” dili akó uyon.”—misingka si Utay.

—Ayaw paningka diha.

—Dili usab akó buut nga ikaw magpatakag sulti nianang mga binuang sa akong atubangan.

—¡Utay, ayaw ug upsa ang akong pailob!—mihulga si Sidó.

—Upson kó ang imong pailob. ¡Ang dili makaantus kanako, nga manaog ning akong kaugalingon!

—Ikaw maoy angay manaog karon dayón.

—Dili akó manaog; kaanindot mog nawong nga magpakanaog sa akong balay nga kaugalingon—mikulihad si Utay.

—¿Dili ka manaog?

—Dili akó manaog, bisan patyon usab.

—Babaye kang walay ulaw nga misupak sa “divorcio”, aron ingnon. ¡Phué!—nanluwá si Sidó.

—Ikaw usab pustantis (protestante) nga lampingasan nga miuyon sa “divorcio” kay buut magminyo sa sapi ni Duray, bisan kini pandakon ug ang nawong putí pay dangol.

Si Sidó walá na makaantus sa mga sulti sa iyang asawa; napalong ang iyang panan-aw, migunit sa “garrote” ug giligid ug bunal si Utay. Kini napaligid sa hawanan ug napakamang. Unya gisakwat ni Sidó ug gipaligid sa hagdan. Si Utay nagligidligid sa hagdan daw baril sa sirbisa. Sa pagabut sa yuta, si Utay mitindog ug midagan padulong sa balay sa iyang igsoon, diin didto ná lang mohigda nianang gabhiona.

Nakita sa mga silingan, nga niadtong gabhiona nahikugang tungud sa gubat ni Utay ug ni Sidó, nga ang alaut nga asawa napunó sa lagum ug ang ulo nasísí tungud sa mga bunal sa “garrote”. Ang iyang kamut nga walá, nakimay pa.

Sa pagkabuntag, ang mga molopyo sa balangay nagpundok-pundok sa kadalanan ug walay laing gisultihan kong dili ang mga samad ni Utay.

Ang mga kadapig sa “divorcio” nagkanayón: “Maayo dá. Maayo bitaw nga adunay “divorcio”. Buwahan ang asawa nga magsubí-subí, pikahán dayon sa bugha”.

Ug ang mga kaaway usab sa kabulagan, nagkanayón: “Maó na gayud ang magtiayon: managaway gihapon. Siyá si Utay angay mag-antus kay bana man niya”.

Tapus kini ipamulong, mibuthó si Utay nga nagdalí paglakaw. Ang nawong punó sa lagum ug ang ulo gibangutag tinabas kay samdan. Ang bukton usab niyang wa gibugkusan ug gibitay sa usá gihapon ka tinabas kay napíang.

Ang nawong sa alaut nga asawa, nagkusmod, daw “leon” nga kumukaog tawo.

Usá niya ka higalang karaang, si Damiana, sa pagkakita kaniya, nangotana gilayon:

—¿Naunsa ka ugod?

—Gitampasan ni Sidó.

—Nan, ¿asa ka mán karón?

—Adto sa Hukmanan: ¡mangayo akog “divorcio”!

—¡Susmarosip! ¿Makigbulag ka?

—¡Makigbulag!—mitubag si Utay nga nangisog.

—Hunahunaa nga....

—¡Makigbulag gayud akó! “Divorcio”, “divorcio” gayud ang tambal niini. ¿Kinsay maka-antus sa usa ka banang mananap?

Human nilag sulti, si Utay nagpaturatoy ug lakaw sa dalan ug nagkibut-kibut ang baba. Kutob sa mangotana kaniya kong asa siyá, gitubag dayon:

—Nangita akog “divorcio”. Patyon akó ni Sidó.

Ang bana, bana sa gihapon

(Sugilanon)

Usa ka masulobong kaagi

(Sugilanon)

Ang balay sa Kagamhanan nagdilaab sa kasiga. Kaniya, sa sulod ug gawás, naghari ang sugáng dagitabnon ug bisan sa layó ang kahayag sa maong sugá nakita ug hialinggatán sa tanán.

Niadtong gabhiona gisaulog ang katapusang bahin sa tulomanon sa pagdawat sa Gobernador General ug kauban nga nannaw sa lalawigan: ang “baile oficial” nga hinatag sa Kagamhanan.

Ika 8.30 ang takna sa gabii.

Ang mga dinapit nagabut-abut. Ang mga automobil, mga “carruaje” ug mga “calesa” nagsunod-sunod paghunong sa ganghaan sa balay sa Kagamhanan, aron sa pagbilin sa ilang mga hamili ug mga halangdong sumasakay.

Ang duhá ka polis nga nagbantay sa dalan waláy pahulay kay sa matag-salakyan nga moabut kinahanglan nga silá molihók ug tudloan nila ang “chofer” kun mamilino kong asa mohunong aron sa paghulát sa ilang mga agalon.

Sa maong ganghaan dihá usab ing duhá ka ginoo nga nagsapót sa “chaquetilla” ug maoy nanawat sa mga dinapit ug maghatud niini ngadto sa itaas. Bisan sa laing dapit ang mga manawat, sumala sa sugo sa maayong pamatasan, maó kadtong mga tawo nga maalam ug takús, niadtong higayona ang mga naghikay sa sayaw daw nalipát kay ang duhá ka tawo nga ilang gitugyanan sa pagdawat sa mga dinapit dili man mga takus: ang usá maoy usá ka olitawong bagos, anak sa usá ka sapiang banay, nga dili gani mahibaló molitók sa kinatsilá ug ang ikaduha usá ka batan-ong kabanay sa usá ka hataas nga punoan nga labí pang waláy katakus kay gani sa iyang mga pakigsulti sa mga dinapit hidunggan mán kini: “Pasa usted aqui en este escalera”.

Sa atbang sa balay nga gisayawan, nagpundok ang daghang mga tawo. Kadaghanan kanila mga kabús ug panapót, apan ang tanan daw dinaní sa usá dá ka tuyo: ang pagtanaw niadtong dakung “baile oficial”.

Sa laing dapit usab, dili halayó sa maong pundok, dihay laing pundok ug maó ang sa mga chofer ug sa mga mamilino (cochero) nga, aron ba kahá sa pagpawagtang sa ilang katulog kun inaghat bá sa ilang pagkatabían, nagaaliron sa pagsulti-sulti ug pagtabí kutob sa ilang makita ug hinumduman.

Tagsa dá, sa moabut nga dinapit, minyo kun dili minyo, dalaga kun olitawo, tigulang kan bata, punoan kun dili punoan, nga, inigsulod gayud sa ganghaan sa baláy sa Kagamhanan, dili pabawonan sa mga tawo sa duhá ka pundok nga dihá sa atbang ug mga hukom, pasumbingay, kantalita kun tiaw nga usahay mahalang pa kay sa siling kulikut....

Usá ka “chofer,” pananglitan, nagkanayón: “¿Kinsa kanang bag-ong nahiabut? Aw si Tatang Urabog man diay kaná nga nagdalá sa iyang asawa nga suki nako sa pamahaw.”

Usá ka “cobrador” mitingog: “Hangtud diay si Don Lucas, ang hari sa mga balasubas nga nakahurot sa akong sinilas, dinapit sa “baile oficial”, ug pusturawo ra bá. ¿Dili ba kahá maó kanang sapina ang giutang sa tindahan sa akong agalon?”

Usa ka laing maníningil nahiulpót pagkalit sa pundok ug nagkanayón: “Peping, Peping, tan-awa dá si Sancho; nagsiga sa mga “brillantes”, sinaw kaayog sapin, hapsay ug hinapay, daw usá ka “principe”, silabón maó kaná ang pagaatangan natong tuló ni Garitoy: utangan ug usá ka tuig sa among “Nueva Fuerza”, usa sa “El Demócrata” ug sa inyong “Boletín Católico” ni Pari Cuenco duhá ka tuig, hangtud gani nga....”

Dinhi walá makatapus kay usa ka babaye misinggit kanila: “Uy, saba kamó dihá”.

Usá usab ka tingog sa pundok, nahikugáng, ug nakanayón: “Sus...¡ Kadaghag alahas nianang babayhana! ¿Diin kahá kaná niya nga si Andong, ang iyang bana, kawani man lang nga nagdawat ug 40 pisos bulan-bulan?”

Mihunong ang laing auto ug usá ka “chofer” nagkanayón: “Ay-yay, tan-awa dá ninyo si Ginang Tamislat, gigunitan sa siko sa iyang bana. Kanang babayhana, sukad lang makabana sa igsoon sa usá ka Haring—Bastos, dili na paigo sa iyang sinina sa pagkagarbusa ug pagkapalabilabihon”.

Dihay tingog usab nga nabati: “Bantay kamó kay anía na si Pancració, ang mamsa sa mga “contrabandista” sa ampiyon..... Dinapit diay usab sa “baile oficial” hangtud ang mga “contrabandista”.

Nahiabut ang usá ka babaye nga ang panapot “lujo” kaayo; maó dang usá. Ang duhá ka polis mitutuk kaniya ug unya nangatawa sa likod. Usá sa mga “cochero” misinggít: “Ayo-ayo, inday, dihá sa taas”. Hisayran nga kadtong babayhana karaan diay nga “bailarina” sa Cabaret nga gitagaan ug “tarjeta de invitación” sa “mensajero” sa usá ka buhatan sa Kagamhanan.

Mihunong ang usá ka automovil ug mikawas ang usá ka ginoo nga nagsapót sa “chaquetilla”. “¿Kinsa kaná?”—nabati ang usa ka pangotana sa pundok nga atbang sa pundok sa mga “chofer”. Ug usá ka tubag nadungog: “Kaná maó si manlalaban Bulldog”. Ug ang kadaghanan nangatawa.

Kini ug ubang pang mga tabí, libák ug mga kamatuoran, maó ang nabati niadtong duhá ka pundok; apan ang pundok gayud nga labí kaayong tabían maó ang sa mga “chofer” ug sa mga “chochero” kay hangtud ang kinabuhi nga tago sa mga dinapit nga nangabut, labí na gayud ang sa pilá ka mga minyo nga babaye nga ginatawag natog hamili ug dungganan, giukat-ukat ug dihay uban pa nga nangisog sa pagingon nga “matuod gayud kaná kay gisakay man gani ning among....”

Wala mahinayón ang sulti kay ang tanang migahob; ang Gobernador General nahiabut ug ang duhá ka polis mituhóy daw poste ug gisalibay pagkalit ang ilang mga tinostos: miyukbo sa labawong punoan sa Kapupud-an. Sa pagkataod-taod nabati sa taas ang “Marcha Nacional Americana” nga nagpahibaló sa tanan sa pagabut sa maong punoan.

Sa taas sa dakung balay, lain usab ang talan-awon. Ang kahayag sa mga sugang dagitab-non, ang kagahob sa mga dinapit, ang katawa ug, labi na, ang hugyaw sa “cantina”, diin nagpundok ang daghang mga tawo ug diin ang mga saro ug mga botilya walay puas ang panagsingki, maoy unang mapaniid.

Sa hawanan, didto nakita ang matahum ug hamiling kababayen-an nga, sama sa usa ka tuhog sa mga mahumot nga manól, nagakutay ug nagaali sa kadaplinan. Ang uban kanila nanagsultisulti sa hinay, apan ang kadaghanan naglingawlingaw lang sa pagpamaypay ug panan-aw sa mga “bombilla” sa sugá, kay sukad sa ilang paglingkod walay miduol kanila nga mga higala aron unta sa pagkolokabildo, daw silá, hinoon gidapit lang aron palingkoron sa hawanan, duolon kong panahon na sa sayaw, unya biyaan ug talikdan human sayaw, aron makapamaypay ug maugá ang singot, ug maó dá kini ang buhat hangtud inigkatapus.

Sa taliwala niadtong kadasig sa tanan, usá ka ginoo, maligdong ang panagway niya ug minyo, naglingkod sa usá ka dapit nga may pagkahilit ug nagtungok. Walá siya molakip sa kalipay sa kadaghanan ug daw giabut siyag dakung kaguol, usá ka kasakit nga milagbas sa iyang kasingkasing sa kalit, ug kining tanán nakita sa iyang pagkabalhin niadtong gabhiona. Nagsalig kuot sa iyang bulsa ug nagsalig tanaw sa usá ka papel nga daw sulát nga iyang hikit-an. Ug nagkanayón:

—¿Unsa kahá kini? ¿Sulát bá kini ni Petra? ¿Iya bá kining agi? ¿Nakaako bá siyá sa pagloib kanako sa ingon? Daw dili katohoan; daw katohoan usab. Si Marcelo matuod kanunay sa amo ug magduawan; giya akong kompare ug nanigsuon kanamo; apan akong napaniid usab nga tanán niyang mga pagabiabi ug pagatiman ginahatag kanunay sa akong asawa.

Ang ginoo nga namulong sa ingon mao si Diego, ang bana ni Petra, usá ka hiilhang molopyo nga naghupot ug katungdanan sa Kagamhanan, usá nianang kanganlan tag “maayong-tawo”, nga niadtong gabhiona, inay malipay ug magsaulog sama sa kadaghanan, nag-antus sa mga mapintas nga duhaduha, tungud sa usá ka sulát nga iyang hikit-an sa salog ug natagak pinutos sa usá ka panyong mahumot nga kaugalingon ni Petra. Nakakita siya sa pagkatagak ug nakita usab niya nga dihá gikan sa sabakan ni Petra sa higayon nga kini mitindog aron sa pagkigsayaw sa usa ka batanong mananambal.

Apan, ¿unsay pulong sa sulat? ¿Unsay sulod niadtong tampalasang sulat nga sa kalit nakapunó sa panumduman ni Diego sa mga mapintas nga dag-om? Sumala sa hisayran, sa human ang tanang hitabo mabutyag sa tibook lungsod, ang maong sulat nagingon:

“Marcelo:—Nasayud ka nga dili unta akó mouban sa pagtambong niag sayaw karon. Nagpuot hangtud karon ang akong ginhawa-an sa kasukó tungud sa imong gibuhat sa miaging gabii. Apan, mianhi akó aron sa paghatag kanimo ning sulat ug aron sa pagsudya sa imong halangdong nawong tungud sa imong mga gibuhat. ¿Unsay hinungdan nga sa panihapon sa ka Bonillas (bansagon kini sa usá ka hataas nga punoan na lalawigan) mitambong man si Charing? Tungud kay imong gidal-dal gayud. ¿Dili ka maulaw nga makigtupad nianang babayhana nga ang mga matá nagpulá sama sa karnerong ihawon ug ang mga ngabil naglambi sa hilabihan naug panawáy? Kong maó na lang kanang dagaha ang imong kaibgan, maayo pa nga maghikog ka.

“Sa miaging sabado nagkita kita sa sine ug ¿unsay gibuhat mó? Nakapuling gihapon sa akong mga matá: miduol ka kanako makausá, apan sukad sa sinugdan hangtud sa katapusan ikaw didto lingkod, daw makalilimos ug sama sa usá ka ulipon, sa luyó ni Carmen. Sa pagduol mo kanako, áko pa gani nga gipatindog si Soleng (ang anak nila ni Diego) aron ikaw mao ang motupad kanako ug si Meding akong gipadalá kang Diego sa silong aron manginum silag “sorbete”; apan ikaw igo lang nakigsultig makadiyot ug mibalik sa “palco” nila ni Carmen, ¿Ingnon ba nimo niini pagbalus ang akong gugma ug pagpangga kanimo?

“Marcelo: Akó anía karon dinhi aron sa pakigsulti kanimo. Buut unta nako hisayran sa imong mga bábá ang imong tuyo kanako. Akó imong gitanyagan sa imong gugma, akó imong gigukod ug gipahaylo sa mga malimbungon damgo sa usá ka umaabut nga walá ko hiilhi, ug unya sa dihá nga akó imo nang hiapsan, sa dihá nga akó nahulog na sa imong mga kamut ug nga ikaw daw natagbaw na sa imong tanang tuyo kanako, ikaw nagpahilayó na hinoon ug halus na gani kanako makigsulti.

“Hunahunaa bayá pagayo ang kalisud sa akong kahimtang ug ang gidak-on sa salá nga akong nahimo. Ikaw dili makasukod niini kay ikaw olitawo man, kay ikaw lake, ug ang lake, bisan asa dapit ug bisan unsay dangaton niya sa mga away sa gugma, lake sa gihapon. Apan akó, akó nga minyo, akó nga adunay mga anak, akó nga hangtud karon giilá sa katilingban nga dungganan ug hamili, ¿unsay akong dangaton ning akong mapintas nga kahimtang? Ang kaulawan, ang kamatayon ug kong dili kini, ang bilanggoan”.

“¡Pagkaanugon sa akong pagpangga kanimo! ¡Kaanugon sa akong hilabihang gugma! Si Diego akong gilimbungan tungud kanimo; giantus ko ang mga kapaitan tungud kanimo; walá kó tagda ang mga tabí ug mga libák sa mga tawo tungud kanimo; tanan, gugma, kalag, dungog ug hangtud bahandi gihatag ko kanimo kay matud pa nimo: “sa tanang binuhat ning kalibutan, sa ibabaw sa tanang butang, anaa akó, akó nga gihigugma nimo labaw pa kay sa imong kinabuhi”.

“Apan, ¡malimbungong saad! ¡tampalasang tuyo! Bisan pa ning tanan, dili kó ikayugot ang akong maitum nga palad. Sa kalibutan, ¿dili akó dá ang babaye nga nakasalá sa ingon. Ang langit, matud pa, napunó sa mga makasasalang nagbasul ug nagtapat. Kana bitaw si Carmen ¿unsa man siya? ¿daga bang putli? ¿dili bá usab gikan sa kalapukan ang tanang dayan-dayan ug mga hiyas niya? Akó dili mosaway, apan akó mokatawa, ug mokatawag kusog, sa atubangan sa kaputli ug dungog nianang mga bag-o mong higala. Ikaw nasayud nga hangtud karon sa katilingban nato tanang managsama: ang may uláw ug walay ulaw.

“Pasayloa nga gisulatan ko ikaw ning sulata. Dili mahimo nga lilungon ko pa ang akong gibati ning mga adlawa. Ug aron sa paghusay ning tanan, pangayuon ko unta nga ikaw moari sa amo sa dominggong umaabut, aron sa pakigsulti sa minaayo ug aron sa tagsatagsa nato ka kasingkasing wala bisan usá ka tulo nga hiló nga atong pagabalunon hangtud sa atong lubnganan. Moari ka diri sa ika 9 sa buntag kay nianang taknaa si Diego walá diri ug atua na sa “club.”

Hangtud sa domingo.

Petra.

Natapus ug togtog ang panoni ug ang sayaw nahunong. Tagsatagsa ka babaye isigpamauli sa ilang mga lingkoranan hinatud sa mga lake ug kini silá upod isigbalik sa ilang dapit. Si Simón usa sa mga misayaw, nagkanayón sa iyang higala: “¡Pagkalalim nga sayawan nianang babayhana! Gaan pa sa gapas ug unya may pamatasan ug dili “delicada” sama kang Aurora nga dili gayud papiit.”

Si Diego mitindog sa iyang gilingkoran ug giduol si Petra. Gitunol niya ang panyo nga nagputos sa sulát nga iyang hikat-an ug miingon: “Kining panyo mo nahulog sa imong pagsayaw ug maayo gani kay akong hikit-an”. Ug unya si Diego, sa walay pagpakita bisan diyutay nga kasukó, nangotana: “¿Unsa báy sulod ning panyoa nga anía may mao rang sulat?” Si Petra, sa dakung kalinaw, mitubag usab: “Pinulpog kaná (polvos) nga akong gisulod ug sobre”.

Si Diego migulá ug nakigtipon pagbalik sa mga kalaken-an nga naglain pagpundok. Nakita nga siyá nagmasayag ná ug nagmalinawon. Mitogtog pagbalik ang panoni ug ang sayaw, nga nagakadasig sa matagtakna, nakapaukay pagbalik sa mga dinapit. Si Petra nakita nga waláy pahulay ug waláy honi nga dili niya sayawan; sa laing pagkasulti, waláy “fox—trot” ug “one—step” nga dili siya kuhaon ug sayawan sa iyang daghang mga higala. Usá kanila maó ang usá ka olitawo nga ambungan, maputi kay kaliwat ug katsila, lagsik nga manglihok-lihok, masayag ug malipayon ang panagway, higalang pinili sa kababayen-an ug timaan niini maó nga niadtong sayawa siya dá ang nagutas ug tabok-tabok sa pagtiaw ug pagtupad-tupad sa mga babayeng dinapit. Ang maong olitawo dili laing kong dili si Marcelo.

Si Diego walá mosayaw niadtong gabhiona. Mitipon siya sa pundok sa Gobernador General ug mga hataas nga punoan sa kapupud-an ug sa lalawigan. Ang maong pundok diha duol sa kantina ug uban sa mga nanagalirong nagdalá pa sa kopa nga “wisky—soda.” Ang Gobernador General nahimong tabían sa dakung kalipay sa mga punoan sa lalawigan ug naghisgot sa iyang mga kahibulongang pagpamasol sa dagat sa Palawan ug sa iyang mga pagpangayam sa “tamaraw” ug uban pang mga mananap nga ihalas sa kalasangan sa Mindoro ug sa mga pulo sa Joló. Naghisgot usab siya nga didto sa Amerika adunay batasan nga lain kaayo sa batasan sa mga pilipinhon: maó ang panagbulag sa mga managtiayon. Miingon siya nga kong ang bana ug ang asawa dili managkauyon sa ilang panagpuyo, kong pul-an na bá kun nalapas ba ang panumpa sa kaminyoon nga nahimo sa atubangan sa parí kun sa maghuhukom, ang katilingban ug ang balaod naghatag ug usá ka panabang: maó ang kabulagan, diin ang tagsatagsa makahimo sa pagminyo pagusab.

Si Diego nakabati niining tanan ug ang iyang panumduman mibalik pagitum tinabunan sa mga makalilisang dag-um. Mibulag siya sa pundok, sama sa pagbulag ug paglikay sa usá ka tawo nga malisang magatan-aw ug sanawan sa usá ka bung-aw nga halaum kaayo ug mangitngit. Gipalandong niya ang iyang kahimtang, nahinumdum siyá pagbalik sa mga makalitong pulong sa iyang asawa nga nahipatik niadtong sulát; gipalandong niya ang umaabut sa iyang banay ug labi na sa iyang mga anak, ug unya tapus níng iyang mga pagpalandong mikalit siyá pagingon sa iyang kaugalingon: “¡Kabulagan! Ang kabulagan gitukod alang sa mga talawán ug sa mga walay ulaw; apan sa mga may ulaw ug mga matuod nga tawo, ang mga salá nga magabuling sa balaanong ngalan sa kaminyoon, usá da ka tambal ang makahugas ug makatubós: ang dugó sa kinabuhi.” Si Diego milingkod sa usá ka lingkoranan, tupad sa usá kawani sa Buhatan sa Tesorería Provincial nga tigulang ug nagduká, ug nagsubaysubay sa mga sulti sa Gobernador General.

Natapus ang sayaw. Si Petra migulá ug nangita kang Diego. Ang iyang mga higalang lake nahibulong sa iyang paghisum-ok niadtong dapit sa mga hubog nga nanimahog tabako, wisky, sirbisa ug uban pang mga baho, ug nangotana kong asa siya. Mitubag: “Nangita akó kang Diego”. Hikit-an niya si Diego sa usá ka daplin ug iyang giingon:

—Diego, tana; mamauli na kita.

—Dili akó makapauli pa kay ihatud namo ang Gobernador General sa bapor. Una lang sa ato.—mitubag si Diego sa dakung kalinaw ug sa waláy pagpailá nga siya adunay gikasub-an.

—Wa man akoy uban, mosakay lang akó sa auto ni kompare Marcelo ug iya akong ubanan sa ato—mitubag si Petra.

—Ikaw lang; maayo hínoon.

Si Petra mitalikod dayon ug sa linaktan nga iktin-iktin, binirá ang saya sa taas aron makita ang mga sidsid nga binuldahan sa iyang kamisón, nangita kang Marcelo. Kini iyang hikit-an ug gisultihan niya nga si Diego moadto pa sa bapor aron sa paghatud sa Gobernador General kuyog kang Sindulfo Bonillas ug nga siyá anha lang pasakya sa auto niya (ni Marcelo) ug maoy paubanon hangtud sa balay nila.

Sa pagkataotaod, nanganaog tuod si Petra ug si Marcelo ug nanakay sa auto. Sa dihá na sila sulod sa sakyanan, usá ka chofer mitaghoy, nianang undang taghoy nga mabati kanunay sa mga dula kong managkuyog na ug managparayganay ang mga hinigugma.

Tapus ang pila ka adlaw sukad sa pagduaw sa Gobernador General sa lalawigan, ang tibook lalawigan naukay tungud sa usá ka makalilisang hitabó nga nalilong sulod sa dugayng panahon.

Gisugilon nga usá ka domingo niana, usá ka ginoong talahuron nga naghupot ug katungdanan sa Kagamhanan, misaká paghinay sa iyang balay ug, binitbit sa kamut ang usá ka “revolver”, misulod paghinay sa usá ka lawak. Hikaplagan niya nga ang iyang asawa naglapas sa iyang pagkaminyo uban sa usá ka ambungang lake nga “mestizo” ug iyang giluthang ang duha ka makasasala. Ang lake nakalukso sa tamboanan ug walá maigó. Ang babaye migakus sa bana, ingon man ang iyang mga anak, ug nalukmay ug walá na makaluthang.

Ang usá usab ka balita maó nga usá ka domingo sa buntag, samtang ang bana didto sa “club” nagdula sa “poker”, gipahibaló sa usá sa iyang anak nga ang iyang asawa adunay katipon sa lawak. Ang bana mibiya sa sugal ug, binitbit sa kamut ang “revolver”, misaka sa balay ug gidasmagan ang pultahan sa lawak. Ang lake nakalukso sa tamboanan, apan napiang kay naigó sa luthang, ug ang babaye walá maunsa kay nakagakus dayon sa iyang bana.

Ang ubang mga sugilanon nagingon nga ang asawa hisakpan sa iyang bana nga nanapaw sa iyong kompare ug nga ang bana, sa paghisakop kanila, migamit sa “revolver”, apan walá makaluthang kay ang “iring” nga kompare mihatag ug usá ka “cheque” nga duhá ka libo ka pisos, aron lang lilungon ang tanang nahitabó. Ang lake misaad usab nga molangyaw siyá aron dili na lang patyon. Matud pa, ang bana, sanglit sugarol ug nahutdan na sa sapi tungud sa iyang kanunayng kaparot, misugót ug midawat sa “cheque” nga maó ang bili sa iyang dungog.

Kini ug uban pang mga sugilanon maoy nabati niadtong mga adlawa ug maó kanunay ang ginasultihan sa katilingban. Walá bisan usá nga nakatino sa matuod nga nahitabó kay kini nalilong man ug maó day nadungog sa mga silingan ang duhá ka butó sa “revolver” ug ang tiyabaw sa mga bata ug tapus niini ang tanan nahilum ug walá nay timik sa balay.

Ang Pangulo sa Kapolisan, kong pangotan-on, igo lang motubag nga walá siyay labut ug walá siyay kalibutan. Ang iyang mga “detective”, nga maayong—lake manakop sa mga daga ug olitawong kabús nga managtagbo sa luyó sa mga tayakan sa Karbon ug sa Fuente Osmeña sa mga gabiing madulom, igo lang miingon: “¿Kinsay mosusi nianang mga higala sa Gobernador General ug sa mga labing hataas nga punoan? Daku ná kanang hitaboa ug ang Kapiskalan mao ang may katungdanan sa pagsusi.”

Ang mga mantalaan, walay tingog usab. Hamiling banay ang nahitaboan ug dayag na lang nga angay sa tanang mga pagtahod ug dili maayo nga ang ilang mga ngalan manggulá sa mga tudling sa mantalaan. Labut pa, wala sa “report” sa Kapolisan ang hitabó nga ginasultihan sa mga tawo ug si “reporter” Saró (angga sa mga dagkug-kaon) humaná magmantalag usá ka sinulat diin nagmahay siya tungud kay sa mga “report” sa Kapolisan dili gayud manggula ang mga ngalan sa mga “criminal” ug mga tulisan nga hamili ug dungganan ug maoray igkita kanunay ang ngalan sa mga walá hiilhi sa atong katilingban. Ang maong sinulat natapus gani ning mga mosunod nga pulong nga kanunay niyang balikbalikon: IGUALDAD ANTE LA LEY.

Ang Kapiskalan daw walay kalibutan sa tanang nahitabó. Sanglit walay misumbong kaniya, walá usab siya maglihók. Humaná magpahayag ang usá ka Piskal: “Kami molihók kong adunay mosumbong dinhi sa among Buhatan”. Sa ingon tuod niana, walay kapoy, walay “disgusto” ug dili pa mailá sa mga tawo kong may katakus ba ug kaalam ang Piskal kun walá. Ug gibalikbalik sa Piskal ang iyang natun-an sa Derecho Constitucional ni Santisteban: “Cuando un poder se excede, invade la esfera de otro, viola un derecho individual ó social”. Busa, ang may katungud sa pagsusi sa nahitabó dili ang Kapiskalan kong dili ang Kapolisan.

Gidangtag usá ka tuig una mahilum kadtong mga tabí ug mga sugilanon mahitungud sa nahitabó sa balay ni Diego.

Sulod sa maong panahon, nahitabó ang pilá ka mga butang nga walá matago sa mga matá sa mga molopyo sa lungsod. Pananglitan: si Marcelo, ang batan-ong katsilan-on, nawalá sa hilum ug walay nasayud sa iyang gidangatan. Si Petra maó usab: nawalá lang sa kalit ug giingon nga miadto sa usá niya ka kabanay sa Samar. Si Diego migikan padulong sa Manila. Ang anak nila nga gagmay, si Soleng ug si Meding, hikit-an sa mga tawo sa “Asilo de Huérfanos”. Si Diego miluwát, sa iyang katungdanan ug gibaligya ang iyang tanang mga baláy ug yuta.

Usá ka buntag, usá ka higala ni Diego, magsusulat siyá, nakadawat ning sulát nga mosunod gikan sa Manila:

“Rafael: Ikaw kay magsusulat nakabasá ka tingali sa gimantala diri sa Manila mahitungud sa mga waláy ulaw nga naglaglag sa akong kinabuhi. Sa “La Discusión” mabasa mo nga si Petra ug si Marcelo nanggikan padulong sa Amerika aron konó didto silá pakasal. Apan ¡anaa si Bathala! silá magabayad gayud sa ilang utang kanako.—Imong higala sa gihapon, Diego de Atienza.

Ang alaut nga bana, migikan padulong sa Amerika. Waláy nasayud sa iyang tuyo.

Walá dangtig limá ka bulan, nadungog dayon sa Manila ang usá ka makalilisang hitabó sa usá ka dalan sa siyudad sa San Francisco de California, diin ang mga nanglakip pulos mga pilipinhon. Ang balita nahiabut pinaagi sa hatud-kawat sa “Prensa Asociada” ug nagingon nga usá ka babayeng maanyag nga ginganlag Petra Aguirre Roxas ug usá ka ginoo nga ginganlag Marcelo Mendizabal gipatay, samtang naglakaw sa dalan, sa usá ka pilipinhon nga ginganlag Diego de Atienza. Ang kasingkasing sa babaye gilapsan sa limá ka bala sa “revolver” ug ang sa lake sa duruhá ka bala. Si Diego gisilotan sa Hukmanan sa bilanggo nga waláy katapusan (cadena perpetua).

Kining makalilisang balita gihulad sa mga mantalaan sa lalawigan nga natawhan ni Diego ug dili diriyot ang giabut ug kalisang sa gisangputan sa tuló ka mga higala nila, ingon man dili diriyot ang mga babaye nga sukad lang sa nahitabó walá na pakita sa mga sayaw ug uban pang pangilin sa katilingban.

Milabay ang limá ka tuig ug si Diego, nga walá makaantus sa “clima” sa Amerika ug sa mga kaguol nga iyang gibati sulod sa bilanggoan, namatay. Ang katapusang sulát niya kang Soleng ug Meding nga iyang mga anak, ang gibilin niya sa “Asilo de Huérfanos”, nagingón:

“Hinigugma kong mga anak:—Akó masakiton kaayo ug tingali inigkadawat ninyo ning sulát akó patay na. Tapus nako tubsa ang ngalan ninyo ug ang ngalan nako, dawaton ko ang kamatayon sa dakung kalipay. Gikalipay ko usab nga natuman ang tinguhá ninyong duhá. Wa nato mapatay ang mga banyaga dihá sa ato; apan diri hisakpan ko gayud. Nakita ninyo nga ang akong tinguhá maó da ang pagbilin kaninyo usá ka dungog ug usá ka ngalan nga waláy buling, ug magahulát akó, sukad sa ilalum sa akong lubnganan, nga kamó dili malimut sa akong kaagi ug dili malimot nga ang ngalan ug dungog nga gibilin ko kaninyo linukat sa usá ka bahandi nga maó day makahatag ang mga tawong dungganan: ang bahandi sa kinabuhi. Sa katapusan, iampo ang inyong amahan kang Bathala.—Diego de Atienza.

Si Soleng ug si Meding buhi pa ug dinayeg sa tanan tungud sa ilang pagkabuotan. Nangadakú silá sa waláy pagkaibog sa mga silaw, dungog, honi, kabantug, bulawan ug kalipay nga ginatanyag kanunay sa atong hamili, dungganan ug matahum nga katilingban.

Katapusan.