INCIPIT ADVERBIVM.
Aduerbium est pars orationis indeclinabilis, cuius significatio uerbis adicitur; aduerbium is ân dǣl lêdensprǣce undeclinigendlîc, and his getâcnung byð tô wordum geðêod. aduerbium mæg bêon gecweden wordes gefêra, forðan ðe hê byð ǣfre tô wordum geðêod and næfð full andgit, bûton hê mid worde bêo. sapienter wîslîce is aduerbium. ic cweðe nû swutelîcor: sapienter loquor wîslîce ic sprece; feliciter facis gesǣlelîce ðû dêst; humiliter precatur êadmôdlîce hê bit. ðisum dǣle gelimpað ðrêo ðing: species, figura, significatio.
Species is hiw, primitiua frumcenned and diriuatiua ofgangende. primitiua is clam dîgellîce, saepe gelômlîce; diriuatiua clanculum dîgellîce, saepius gelômlîcor and saepissime gelômlîcost.
Figura is gefêgednys. simplex ânfeald: huc hider, prudenter snotorlîce; composita adhuc gyt, lege adhuc rǣd gyt, inprudenter unsnotorlîce; et similia.
Significatio is getâcnung, and ðes dǣl hæfð fela getâcnunga. temporalia synd, ðâ ðe tîda getâcnjað. pridem gefyrn, olim gefyrn, nuper niwan, antea ǣr, nudiustertius on ǣrron dæg, heri gyrstan dæg, hodie tô dæg, nunc nû, cras tô mergen, aliquando æt sumon cyrre. sume getâcnjað mâ tîda ðus: quando eram iuuenis ðâ ðâ ic wæs geong and âxung: quando uenisti? hwænne côm ðû? tôwerdre tîde: quando ueniam ad te, doce me ðonne ic cume tô ðê, tǣc mê. eallswâ aliquando feci sic hwîlon ic dyde swâ; si aliquando faciam sic gyf ic ǣfre dô swâ; et cetera. eallswâ dudum gefyrn, quondam hwîlon and olim getâcnjað þrêo tîda: forðgewitene and andwerde and tôwerde.
Sume synd localia, þæt synd stôwlîce, forðan ðe hî getâcnjað stôwa. huc hider, illuc þider. ueni huc gang hider. uade illuc gang þider. quo uadis? hwider gǣst ðû. on stôwe: hic hêr, illic and ibi þâr, ubi hwâr; ubi est meus liber? hwâr is mîn bôc? illic iacet iuxta te þâr lîð wiþ ðê. fram stôwe: hinc heonon, illinc ðanon, istinc þanon, inde þanon, unde hwanon oððe ðanon. hac on ðâs healfe, illac on ðâ healfe; super wiðufan, infra wiðnyðan; extra wiðûtan; ultra begeondan, citra beheonon; sursum ûpp, deorsum and iosum nyðer; dextrorsum on ðâ swŷðran healfe, sinistrorsum on ðâ wynstran healfe; orientem uersum êastweard, occidentem uersum westweard; aliorsum elles hwider.
Sume synd deortatiua, þæt synd forbêodendlîce oððe mistihtendlîce. ne: caue, ne hoc facias warna, þæt ðû þæt ne dô. neque: neque feci neque faciam nê ic ne dyde nê ic ne dô. nisi uel ni: nisi dominus custodierit ciuitatem bûtan drihten gehealde ðâ burh; ni fecissem bûtan ic dyde. swâ ðêah ne synd nâ ealle ðâs forbêodendlîce.
Sume syndan abnegatiua, þæt synd wiðsacendlîce, mid ðâm wê wiðsacað. non nese: fecisti hoc? dydest ðis? non feci ic ne dyde. uis hoc? wylt ðû ðis? non nese. eft haud nâtes hwôn, numquam nǣfre, nec umquam fiat nê hit nǣfre ne gewurðe, minime nâtes hwôn, nullo modo on nâne wîsan, nullatenus nâtes hwôn et similia.
Sume syndon con- uel adfirmatiua, þæt synd fæstnigende oððe sêðende, mid ðâm wê âsêðað ûre sprǣce. etiam geâ: manducasti hodie? ǣt ðû tô dæg? etiam, feci geâ, ic dyde. bibisti? drunc ðû? nequaquam nâtes hwôn. eft ôðre adfirmatiua: profecto witodlîce; scilicet and uidelicet gewislîce; quippe and nemphe witodlîce; sic est swâ hit is; et similia.
Sume synd iuratiua, þæt synd swerigendlîce. per ðurh: iuro per deum ic swerige ðurh god; per meum caput ðurh mîn hêafod; per nostram fraternitatem, uerum dico ðurh uncer brôðorrǣdene, ic secge sôð. ac crîst sylf ûs forbêad ǣlcne âð and hêt ûs ûre sprǣce þus âfæstnjan: est? is hit swâ? est hit is; non? nis hit swâ? non hit nis. mâ syndon swergendlîce aduerbia, ac hwæt sceolon hî gesǣde, nû wê swerjan ne môton?
Sume syndon optatiua, þæt synd gewîscendlîce. utinam haberem pecuniam êalâ gif ic hæfde feoh. o and si getâcnjað þæt ylce: o si haberem êalâ gyf ic hæfde.
Sume syndon ortatiua, þæt synd tihtendlîce, mid ðâm wê tihtað ôðre forð. heia nûlâ; age nûlâ: þis is êac menigfealdlîce agite nû gê lâ. ôðer is ðis, ôðer is word ago ic dô and imperatiuum age dô ðû, agite dô gê.
Sume syndon remissiua, þæt synd âslacigendlîce. paulatim lytlum, sensim stundmǣlum, suauiter sôfte, pedetemtim fægere.
Sume synd qualitatis, ðâ getâcnjað hwylcnysse, hû hit gedôn sŷ. prudenter snotorlîce, inprudenter unsnotorlîce; bene wel, male yfele. pulchre cantat fægere hê singð. expresse loquitur swutollîce hê sprecð.
Sume syndon quantitatis, ðâ getâcnjað mycelnysse oððe lytelnesse. multum mycel, parum lytel, nil and nihil nâht.
Sume syndon dubitatiua, þæt synd twŷnigendlîce. forsan wênunge, forsitan wênunge, fortassis and fortasse wênunge. ðâs and ðyllîce getâcnjað twŷnunge, hwæðer hit gewurðe oððe ne gewurðe.
Congregatiua syndon gadrigendlîce. simul samod, una samod, pariter samod. simul manducant samod hî etað. pariter ambulant æt gædere hî gâð.
Discretiua synd syndrigendlîce. separatim on sundron, secrete dîgellîce, singillatim sedet on sundron hê sit, diuise tôdǣledlîce.
Sume syndon similitudinis, ðâ getâcnjað gelîcnysse. sic swâ, sicut swâswâ, sicuti fecisti swâswâ ðû dydest, quasi homo swâswâ man, ut deus swâswâ god, uti sponsus swâswâ brŷdguma, uelut sapiens swâswâ wita, ueluti doctus swâswâ gelǣred, ceu puer swâswâ cild.
Ordinalia syndon endebyrdlîce. confestim ðâr rihte, continuo and statim and protinus ðâr rihte, deinde syðþan, deinceps and postea syððan.
Intentiua syndon geornfullîce. ualde swŷðe, nimis þearle, nimium mycclum, prorsus eallunga, penitus mid ealle, omnino eallunge.
Comparatiua synd wiðmetenlîce. magis swîðor, minus hwônlîcor, melius bet, peius wyrs, prudentius snotorlîcor, iustius rihtlîcor.
Superlatiua synd oferstîgendlîce. maxime swŷðost, minime hwônlîcost, ocissime hrædlîcost. se forma stæpe is positiuus: iuste rihtlîce. se ôðer stæpe is comparatiuus: iustius rihtlîcor. se ðridda stæpe is superlatiuus: iustissime rihtlîcost. eft prudenter snotorlîce, prudentius snotorlîcor, prudentissime snotorlîcost. eft fortiter stranglîce, fortius stranglîcor, fortissime stranglîcost. et similia.
Diminutiua syndon wanigendlîce. clam is dîgellîce, and of ðâm is wanigendlîc clanculum hwônlîcor dîgellîce. bene wel, and of ðâm is belle nâ ealles swâ wel, bellissime ealra wâclîcost.
Demonstratiua synd ætêowigendlîce. en efne oððe lôca nû, hêr hit is; en, adest episcopus efne, hêr is se bisceop; ealswâ ecce: ecce, uenit rex efne nû, hêr cymð se cyning.
Interrogatiua synd âxigendlîce. cur hwî, quare for hwî, quam ob rem for hwî oððe for ðî, ubi hwâr, unde hwanon, quo hwyder, quando hwænne. sume ðâs habbað þrŷfealde getâcnunge. gyf ic cweðe ubi posuisti meum librum? hwâr lêdest ðû mîne bôc? þonne is se ubi interrogatiuum, þæt is âxigendlîc. gyf ic cweðe tu scis, ubi tuus liber est ðû wâst, hwâr þîn bôc is, ðonne byð se ubi relatiuum, þæt is edlesendlîc, þæt is ongeâncyrrendlîc. gyf ic cweðe nescio, ubi inueniam meum librum nât ic, hwâr ic finde mîne bôc, þonne byð se ubi infinitiuum, þæt is ungeendigendlîc. quando uenisti? hwanne côm ðû? is interrogatiuum. quando eram iuuenis ðâ ðâ ic wæs jung is relatiuum. quando ero doctus hwænne bêo ic gelǣred is infinitiuum; quandoque on sumne sǣl.
Numeralia syndon, ðâ ðe getâcnjað getel. semel ǣne, bis tuwa, ter þriwa, quater fêower sîðon, quinquies fîf sîðon et cetera.
Sume aduerbia syndon frumcennede, swâswâ wê ǣr cwǣdon, and sume bêoð of ôðrum âcennede. prope gehende is frumcenned, and propius gehendor cymð of ðâm. ultra begeondan, ulterius feor begeondan. citra beheonon, citerius hideror oððe gyt beheonon.
Sume hî cumað of namum. felix gesǣlig is nama, and of ðâm cymð aduerbium feliciter gesǣliglîce. ealswâ uir wer, uiriliter werlîce and uiritim, þæt is geond gehwylce weras. mulier wîf, muliebriter wîflîce. corpus lîchama, corporaliter lîchamlîce. qualis hwylc, qualiter hû. alius ôðer, aliter elles. genus cynn, generaliter gemǣnelîce. species hiw, specialiter synderlîce.
Sume cumað of wordum. sto ic stande, statim þâr rihte. punio ic gewîtnige, inpune unwîtnigendlîce oððe bûtan wîte. abundo ic genihtsumige, abunde genihtsumlîce.
Sume cumað of naman speljendan. hic hêr, illic ðâr.
Sume cumað of dǣlnimendum. tractus getogen is participium, and of ðâm cymð tractim langlîce. cursus âurnen is participium, cursim hrædlîce is aduerbium.
Sume cumað of foresetnyssum. ex is praepositio, þæt is foresetnys, and of ðâm cymð extra wiðûtan. in is praepositio and intra wiðinnan aduerbium.
Naman bêoð êac gesette for aduerbio on eallum syx casum. on nominatiuum sublime hêage: sublime uolat aquila hêage flŷhð se earn; una samod, recens niwan. on genitiuo romae sum ic eom on rômebyrig, domi est hê is æt hâm. on datiuum uesperi on ǣfen, sorti on hlyte, ruri on lande. on accussatiuo romam pergo ic fare tô rôme, domum uadit hê gǣð hâm, domum equitat hê rît hâm. on ablatiuum roma uenio ic cume fram rôme, domo uenio ic cume fram hâme et similia.
Ealle ðâ aduerbia, þe geendjað on a, habbað langne a: antea ǣr, postea syþðan, interea betwyx þâm, praeterea tôforan ðâm. ita swâ, þis ân hæfð sceortne a. ðâ ðe on e geendjað, habbað sume sceortne e, sume langne. dâs habbað sceortne e: paene forneâh, saepe gelômlîce; inde þanon oððe syððan and of ðâm deinde syððan, exinde syððan (man cweð êac dein and exin), subinde þanon, proinde for þî þonne; peregre ælþêodiglîce, peregre sum hic ic eom ælþêodiglîce hêr, peregre proficiscor ælþêodiglîce ic fare, peregre aduenio ælþêodiglîce ic tô cume, peregre transeo ælþêodiglîce ic oferfare; facile êaðelîce, forte fǣrunga, sponte sylfwilles, mane on ǣrne merigen, utpote swylce ic swâ cweðe, bene wel, male yfele et cetera. ðâ ðe habbað langne e, syndon diriuatiua: clarus beorht and of ðâm clare beorhtlîce oððe beorhte; pulcher wlitig, pulchre citharizat fægere hê hearpað; faber smið, affabre cræftlîce; anglus englisc, anglice on englisc; latinus lêden, latine and latialiter on lêden; graecus grêcisc, graece on grêcisc; ebraicus and ebraeus ebreisc, ebraice on ebreisc. þâs and þyllîce cumað of ðâm ablatiuo, and wendað þone langan o on langne e. sume êac standað on ðâm o: falso lêaslîce, consulto rǣdlîce, postremo æt nêxtan, sedulo geornlîce, manifesto and manifeste swutollîce; and oft hî scyrtað þone o: cito hraðe, sero late, modo nûðâ oððe hwîltîdum, necessario nêdðearflîce (necesse est mihi mê is nêod, necesse habeo ic hæbbe nêode). sume of ðissere declinunge macjað of heora neutrum aduerbia: multum þearle, multum diligit deum þearle hê lufað god; uerum sôð and uere sôðlîce; primum and primo and prime ǣrest.
Sume gâð on twâ wîsan: durus heard and of ðâm dure and duriter heardlîce; largus cystig, large and largiter cystelîce; humanus mǣðfull oððe mennisclîc, humane and humaniter mǣðlîce oððe mennisclîce; firmus trum, firme and firmiter trumlîce. ualidus strang, ualde þearle; ritus gewuna, rite gewunelîce oððe rihtlîce.
Sume wendað heora getâcnunge: ferus dêor oððe rêðe, fere forneân; sanus hâl, sane gewislîce; sensus andgit, sensim stundmǣlum; passus stæpe, passim gehwâr; pridie ânum dæge ǣr, hodie tô dæg, meridie on midne dæg.
On i geendjað þâs: heri gyrston dæg, ibi þâr, ephesi on ðǣre byrig, domi æt hâm, belli on gefeohte et cetera.
Ðâs geendjað on o: quando hwænne, aliquando æt sumum cyrre, ultro sylfwilles, profecto witodlîce, illo þyder, eo þyder.
Ðâs geendjað on u: diu lange, interdiu on dæg, noctu on niht.
Þâs geendjað on c: nunc nû oððe hwîltîdum; tunc dâ oððe ðonne; tunc dixit iesus þâ sǣde se hǣlend; tunc sedebit super sedem maiestatis suae ðonne hê sit ofer setle his mægenþrymmes; huc hider; illuc þider; donec ôððæt oððe ðâ hwîle; dehinc heonon; adhuc gyt.
On am geendjað þâs: clam dîgellîce, coram êawunge, nequiquam on îdel, nequaquam nâtes hwôn, numquam nǣfre, nusquam nâhwâr, bifariam on twâ wîsan oððe on twâ healfa, trifariam on ðrêo wîsan, omnifariam on ǣlce wîsan oððe on ǣlce healfe (multifarie is êac on manega wîsan).
Þâs geendjað on em: item eft, tandem æt nêxtan, ibidem þâr rihte, identidem efsôna.
Ðâs geendjað on im: pars dǣl, partim dǣlmǣlum; furtum stalu, furtim stulorlîce; uicissim stundmǣlum; strictim nearolîce; affatim genihtsumlîce (sceort fa); praesertim hûru þinga; paulatim lytlum; et cetera.
Ðâs geendjað on um: dudum gefyrn, iterum eft, sursum ûpp, deorsum nyðer, desursum ufan, dedeorsum nyþan, deorsum uersum nyðerwerd, utroque uersum on ǣgðre healfe werd, rursum (and rursus) eft, prorsum (and prorsus) eallunga, actutum hrædlîce.
Ðâs geendjað on er: paulisper hwæt hwega, tantisper swâ swŷðe oððe swâ micclum, parumper hwæt hwega, diligenter geornlîce, utiliter nytwurðlîce, audacter dyrstelîce, difficulter earfoðlîce (facile êaðelîce on e), similiter swâ gelîce, aliter elles (and alias ælcor), semper symble, aeternaliter and perpetualiter êcelîce et similia.
On is geendað satis genôh (mann cweð êac sat genôh bûtan is; satius bet); nimis ðearle.
Þâs geendjað on sceortne us: haud secus nâ elles, caelitus heofonlîce, stirpitus grundlunge oððe mid stybbe mid ealle, funditus grundlunga, radicitus grundlunga oððe mid wyrttruman mid ealle, mordicus hetelîce oþðe bitmǣlum, actenus ôð ðis oððe ôð þæt, diuinitus godcundlîce, humanitus mennisclîce (man cweð êac diuine and humane and humaniter mǣðlîce), eminus foran ongeân, cominus foran ongeân, aduersus (and aduersum) ongeân mid þwyrnysse (aduersus is êac nama þwyr oððe wiðerrǣde). on ðissere geendunge gâð ealle comparatiua: ocius hrædlîcor, ac heora superlatiua geendjað on e: ocissime hrædlîcost; diu lange, diutius leng, diutissime ealra lengst; tarde late, tardius lator, tardissime latost; nuper niwan, nuperius niwlîcor, nuperrime niwlîcost; extra wiðûtan, exterius wiðûtan oððe ûttor, extreme swîðost wiðûtan; intra wiðinnan, interius wiðinnan oððe innor, intime innemest; supra wiðufan, superius ufor, supreme ufemest; infra wiðnyþan, inferius nyðor, infime nyðemest; crebro gelôme, crebrius gelômlîcor, creberrime gelômlîcost; raro seldan, rarius seldor, rarissime ealra seldost. manega gâð on þâs wîsan. potius swŷþor and potissime swîðost nabbað nânne positiuum.
Wê ne magon þisne part fullîce trahtnjan on engliscum gereorde, ac wê wyllað gyt hwæt lytles be þâm secgan. immo gyt mâ oððe gyt swŷþor byð on gecorennysse. magis swŷþor: magis hoc uolo, quam illud swŷðor oððe hraðor ic wylle þis, þonne ðæt. quam bonus homo êalâ, hû gôd man. tam bonus est iste eallswâ gôd is þes. uix earfoðlîce: uix uoluit earfoðlîce hê wolde. mox þâr rihte, deinceps syððan, dumtaxat þæt ân, tantummodo þæt ân; utrum uult hwæðer hê wylle; non uult hê nele.
Aduerbia bêoð gelimplîcor geendebyrde, gif hî standað on foreweardan on ðǣre sprǣce: bene agit wel hê dêð; sapienter loquitur wîslîce hê sprecð. man môt hî êac bæftan settan bûtan þâm, ðe bêoð ânes stæfgefêges oððe ætêowigendlîce oððe âstîgendlîce oððe tihtendlîce oððe gelîcnysse: ðâs sceolon ǣfre standan on foreweardre sprǣce. o is tôclypigendlîc aduerbium: o magister, doce me êalâ ðû lârêow, tǣc mê. hê is êac wundrigendlîc: o qualis facies êalâ hwylc ansŷn. hê stent on foreweardan. iam eallunga oððe nû getâcnað þrêo tîda: forðgewitene and andwerde and tôwearde, and stent on foreweardan. dum aduerbium getâcnað forðgewitene tîde and andwerde: ego legi, dum manducasti ic rǣdde, ðâ hwîle ðe ðû ǣte; lege, dum manduco rǣd, ðâ hwîle þe ic ete. hê byþ êac coniunctio. intus sum ic eom wiðinnan, foris sum ic eom ûte, foras eo ût ic gange; eft uade foras gang ût. de intus wiðinnan, de foris wiðûtan forbêad donatus tô cweðenne, ac hî standað swâ þêah on hâlgum bôcum.
DE PARTICIPIO.
Participium est pars orationis partem capiens nominis partemque uerbi. þes part mæg bêon gehâten dǣlnimend, forþan ðe hê nimð of naman cynn and casus, and of worde hê nimð tîde and getâcnunga: of him bâm hê nimð getel and gefêgednysse. participium habet sex accidentia dǣlnimend hæfð syx gelimp: hê hæfð genus (þæt is cynn), casus (gebîgednys), tempus (tîd), significatio (getâcnunc), numerus (getel), figura (gefêgednys). wê wyllað nû secgan be ðisum eallum gewislîcor.
Ealle ðâ dǣlnimendan, ðe getâcnjað andwearde tîde, syndon ðrêora cynna. of ðâm worde amo ic lufige cymð participium andwerdre tîde þrêora cynna: hic et haec et hoc amans þes and þêos and þis lufjende, huius amantis and swâ forð æfter þǣre ðriddan declinunge. ðâ ôðre ealle geendjað on us and synd mobilia, þæt is âwendendlîce fram cynne tô cynne: amatus gelufod tô werlîcum hâde, amata tô wîflîcum cynne, amatum tô nâðrum cynne. eallswâ doctus gelǣred hê, docta hêo, doctum hit. þâs ðrêo cynn synd on ðysum dǣle and nâ mâ, forðan ðe on ðisum dǣle ne bið nân commune duum generum, þæt is gemǣne twegra cynna, nê nân epicenon, þæt is gemencged cynn. man cweð on lêden hic miluus þes glida. swâ hwæðer swâ hit sŷ, hê þê hêo, and haec aquila þes earn, hê and hêo. ac þæt gecynd nele geþafjan, þæt ðâs cynn bêon on þysum dǣle. swâswâ ðâ word belimpað tô ðrŷm cynnum, swâ êac þâ participia, ðe of ðâm wordum cumað, belimpað tô þrŷm cynnum, tô were and tô wîfe and tô nâðrum cynne. doceo ic tǣce: wer tǣcð and wîf tǣcð and mancipium, þæt is weal, tǣcð sumne cræft. nû cymð of þâm worde participium docens tǣcende þrêora cynna and doctus gelǣred, docta, doctum, swâswâ wê ǣr cwǣdon. ealle, þâ þe geendjaþ on us, folgjað þǣre ôðre declinunge æfter werlîcum hâde and, þâ ðe geendjað on um, gâð æfter neutrum and, þâ ðe geendjað on a, folgjað þǣre forman declinunge.
DE CASIBVS.
Ðes dǣl hæfð six casus ǣfre befullan, and heora nân ne âteorað on ǣnigre declinunge, þêah ðe sume naman dôn.
DE TEMPORIBVS.
Ðes dǣl hæfð þâ ylcan tîda, þe ðâ word habbað, þe hê of cymð.
Þes part oððe þes dǣl næfð nân angin nê nǣnne stede of him sylfum, ac byð of worde âcenned and becymð syþþan tô his âgenre geþingðe, swâswâ nân ôðer ne dêð. ðâ ôðre seofan dǣlas sindon sume frumcennede, sume cumað of ðâm ôðrum. rex cyning is frumcenned nama, and regalis cynelîc cymð of þâm and hæfð ealle þâ ðing, þe his ealdor hæfð; and ealswâ ealle þâ ôðre dǣlas. gif ðonne se ofgangenda dǣl gewent tô ôðrum dǣle, ðonne hæfð hê ðâ ðing êac, ðe him tô gebyrjað. bonus gôd is nama, and of ðâm cymð aduerbium bene wel. nû hæfð se bene þâ ðing, þe aduerbio gebyrað tô hæbbenne, nâ ðâ þing, þe naman gebyrjað, þêah ðe hê of naman côme. ealswâ uigilo ic wacige is word, and of ðâm cymð nama uigil wacol, ac þæt word hæfð þâ ðing, þe him tô gebyrjað, and se nama hæfð þâ ðing, þe him gebyrjað, þonne hê ôðer dǣl is, ôðer his ealdor; and swâ gehwylce ôðre. nû is participium of worde and of worde cymð, byð swâ ðêah ôðer dǣl and ôðer þing, ôðer his ealdor bið; and for ðî hæfð sume gelimp, þe his ealdor næfð, swylce hê sŷ frumcenned, ðêah ðe hê symle of ôðrum cume. ne sî nân man swâ dysig, þæt hê þâs gelîcnysse tô ǣnigum hâlgum þinge âwende, forðan ðe þis is woruldcræft fram ûðwitum âset tô gesceâdwîsre sprǣce and ne mæg nê ne môt ǣnigum hâlgum þinge bêon geefenlǣht.
Participium hæfð þrêo tîda, praesens andwerd: legens rǣdende oððe faciens wyrcende. praeteritum is forðgewiten: factus geworht. futurum is tôwerd tîd: facturus tô wyrcenne.
Of dǣdlîcum worde cumað twegen participia. ân is andwerdre tîde: legens rǣdende; ôðer is tôwerdre tîde: lecturus sê ðe rǣdan sceal; lecturus sum cras ic sceal rǣdan tô merigen.
Of ðâm þrôwjendlîcum worde cumað eft twegen participia: forðgewitenre tîde, swâswâ is lectus gerǣd; tôwerdre tîde is legendus þæt ðe sceal bêon gerǣd; and swâ ungerîme ôðre.
Of nâðres cynnes wordum cumað êac participia andwerdre tîde and tôwerdre, swâswâ of dǣdlîcum wordum: sto ic stande is neutrum, and of ðâm is participium stans standende and staturus sê ðe standan sceal.
Of þâm fîf þrôwigendlîcum neutrum cumað þrêo participia: gaudeo ic blîssige, and of ðâm is gaudens blîssigende and gauisus geblîssod and gauisurus sê ðe blîssjan sceal; audeo ic dearr, audens gedyrstlǣcende, ausus dyrstig oððe gedyrstlǣht, ausurus sê ðe gedyrstlǣcð; soleo ic gewunige, solens wunigende, solitus gewunod tô sumum ðincge, soliturus sê ðe sceal bêon gewunod; fio ic eom geworht oððe geworden, fiens wurþende, factus geworden oððe geworht, fiendus ðæt ðe gewurðan sceal; fido ic getrûwige, fidens trûwigende, fisus getrûwod, fisurus sê ðe wyle oððe sceal trûwjan.
Of ðâm worde, ðe is gecweden deponens, cumað þrêo participia. loquor ic sprece is deponens, and of ðâm is participium loquens sprecende and locutus sê ðe spræc and loquuturus sê ðe wyle oððe sceal sprecan.
Of þâm worde, þe is gecweden commune, cumað fêower participia, twegen dǣdlîce and twegen þrôwigendlîce. osculor ic cysse getâcnað ǣgðer gê dǣde gê þrôwunge, and of ðâm is participium osculans cyssende andwerdre tîde, swâswâ dǣdlîce word. ôðer is forðgewitenre tîde þrôwigendlîc: osculatus gecyssed. êac wê cweðað osculatus sum ic cyste oððe ic eom gecyssed, osculatus es tô þâm ôðrum hâde, osculatus est tô ðâm þriddan hâde. twegen sind tôwerde, ân dǣdlîc osculaturus sê ðe wyle oððe sceal cyssan and ôðer þrôwigendlîc osculandus sê ðe sceal bêon gecyssed.
Of eallum fulfremedum wordum cumað participia, swâswâ hêr âwriten is, on fîf wîsan, and, þâ ðe sind andwerdre tîde, ðâ sind þrêora cynna. of ðǣre forman coniugatione geendjað ealle on ans: amans lufigende, spirans orðigende; of ðǣre ôðre coniugatione geendjað on ens: docens tǣcende, habens hæbbende; of ðǣre ðryddan sume on ens, sume on iens: legens rǣdende, faciens wyrcende; of ðǣre fêorðan geendjað ealle on iens: audiens gehŷrende, ueniens cumende. ealle ðâs word sind þrêora cynna and gâð æfter ðǣre þryddan declinunge.
Ðâ ôðre geendjað sume on tus, sume on sus, sume on rus, sume on dus and wendað heora femininum on a and heora neutrum on um, swâswâ wê ǣr sǣdon. and þâm casum hî bêoð geðêodde, ðe ðâ word synd, ðe hî of cumað. amo deum ic lufige god, amans deum lufigende god. doceo pueros ic lǣre þâ cild, docens pueros tǣcende þâm cildum. lego librum ic rǣde âne bôc, legens librum rǣdende þâ bôc. audio te ic gehŷre ðê, audiens te gehŷrende þê. þus gâð ealle mǣst dǣdlîce word.
Sume nimað datiuum casum. impero tibi ic bebêode ðê and imperans tibi. benedico tibi oþðe te ic blêtsige ðê, benedicens tibi uel te. noceo tibi ic derige ðê, nocens tibi. inuideo tibi ic andige on ðê, inuidens tibi. parco tibi ic ârige ðê, parcens tibi. respondeo tibi ic andswarige ðê, respondens tibi.
Þrôwigendlîce word bêoð oftost geðêodde ablatiuum: amor a te ic eom gelufod fram ðê and participium amatus a te gelufod fram ðê; and swâ fela ôðre.
Deponentia nymað sume genitiuum and datiuum. misereor tui and tibi and te ic miltsige þê, miserens tui and miserens illius miltsigende ðîn and miltsigende his. wê cweðað miserere nostri, domine and miserere nobis, domine miltsa ûs, drihten. obliuiscor tui and tibi and te ic forgyte ðê, obliuiscens tui and tibi and te. recordor tui ic gemune ðê oððe ic eom ðîn gemyndig, recordans tui. sume gâð elles. loquor uerbum ic sprece word and loquor ad te ic sprece tô ðê, loquens ad te oððe loquutus, and loquor tibi. precor deum ic bidde god, precans and precatus deum. dignor te illa re ic gemedemige ðê tô ðâm ðinge and dignans te illa re and medemigende ðê tô ðâm ðinge. careo mea pecunia ic ðolige mînes fêos, carens sua re ðoligende his þinges.
Ealle naman mǣst têoð genitiuum: amicus illius his frêond, arator illius his yrðling, faber regis þæs cyninges smið, reus mortis dêaðes scyldig, ignarus doli nytende fâcn, securus armorum orsorh wǣpna. hî magon êac sume bêon geðêodde datiuo gehiwodlîce: amicus illi est hê is him frêond, scriptor illi est hê is him wrîtere, þæt is ðâm men, þe hê wrît. sume nimað accussatiuum gehiwodlîce: exosus bella onscunjende gefeoht, praescius futura forewitig tôweardra ðinga. sume têoð ablatiuum: dignus est bono hê is wyrðe gôdes, dignus est morte hê is wyrðe dêaðes, mactus uirtute geþogen on mægne. and eallswâ hî gâð menigfealdlîce and tô ǣlcum cynne.
Ðæt word, þe wê cweðað sum ic eom, es þû eart, est hê is; et pluraliter sumus wê sind, estis gê synd, sunt hî synd--of þissum worde cwǣdon þâ ealdan bôceras participium andwerdre tîde ens, ac hit nis nû nâ gewunelîc. of ðâm is swâ ðêah gefêged potens mihtig. of ðâm worde cymð praeteritum fui ic wæs, and his tôweardra participium is futurus, ðæt wê cweðað ǣfre tôwerd.
Þæt word eo ic fare (is ðû færst, it hê færð) macað participium iens farende, euntis farendes. eallswâ of queo ic mæg quiens magende, queuntis, queunti and swâ forð, and ealle, þâ ðe of him gefêgede bêoð, habbað e and u on ðâm fîf gebîgedum casum. heora tôweardan participia synd ðâs: iturus sê ðe wyle oððe sceal faran; quiturus, ac wê ne cunnon nân englisc þǣr tô.
Sume gâð of þâm regole, forðan ðe se gewuna is strengra. eruo ic generje, erutus generod: nû wolde se regol þæs cræftes habban of ðâm eruturus, ac se gewuna hylt eruiturus sê ðe wyle oððe sceal nerjan. orior ic ûp âspringe, ortus ûp âsprungen, oriturus sê ðe wyle oððe sceal ûp âspringan. pario ic cenne (þis gebyrað tô wîmmannum), partus âcenned, pariturus sê ðe cennan sceal. fruor ic brûce, fructus gebrocen, fruiturus sê ðe brûcan sceal. fungor ic brûce macað functus gebrocen and functurus sê ðe brûcan sceal; of ðâm bið defunctus forðfaren, sê ðe his tîman brêac.
Gyf þâ word âteorjað, þonne âteorjað êac þâ participia, ðe him of cuman sceoldon.
DE NVMERO.
Numerus is getel: on ðisum dǣle singularis ânfeald currens yrnende et pluralis and menigfeald currentes yrnende; and hî nǣfre ne âteorjað on nâðrum getele þê mâ, þe on casum.
DE FIGVRA.
Ne bið nân participium gefêged, bûton þæt word, þe hê of cymð, bêo ǣr gefêged. facio ic wyrce is ânfeald word, and of ðâm is ânfeald participium faciens wyrcende. of ðâm is gefêged perficio ic gefremme, and of ðâm is gefêged participium perficiens gefremmende; and swâ fela ôðre. gif ðonne se participium bið gefêged þurh hine sylfne and þæt word ne bið nâ gefêged, þonne wyrð se participium tô naman. noceo ic derige and of þâm nocens derjende ǣgðer gê participium gê nama: innocens unsceððig is ǣfre nama, forðan ðe hê is gefêged bûton þâm worde: innoceo ne bið nâ gewunelîc word. sapio ic wât, and of ðâm sapiens wîs is participium and nama: insipiens unwîs oððe unsnotor is ǣfre nama, forðan ðe hê is swâ gefêged, swâ þæt word ne mæg bêon, þe hê of côm; and swâ fela ôðre. eft, gif hî bêoð wiðmetene, þæt is, gif hî bêoð comparatiua, ðonne bêoð hî êac naman. indulgens miltsigende, indulgentior mildre; acceptus andfencge, acceptior andfengra; and fela ôðre. sume synd ǣgðer gê participia gê naman. passus geþrôwod is participium of ðâm worde patior ic þrôwige, and eft passus stæpe is nama. lapsus âsliden of þâm worde labor ic ætslîde, and lapsus slide is nama. monitus gemyngod of þâm worde moneo ic mynegige, and monitus mynegung is nama; and swâ gehwylce ôðre. ac, gif hî bêoð participia, þonne bêoð hî ðǣre ôðre declinunge and mobilia. gif hî bêoð naman, þonne bêoð hî ðǣre fêorðan declinunge and fixa, þæt is unâwendendlîce. eallswâ eft uisus gesewen is participium, and uisus gesihð is nama. auditus gehŷrd is participium, and auditus hlist is nama. ictus gecnysed and ictus sweng oððe cnyssung. tactus gehrepod and tactus hrepung. habitus gehæfd and habitus gyrla. usus gebrocen and usus brŷce and ôðre þyllîce. eft natus âcenned is participium, and meus natus mîn bearn is nama oððe natus illius his sunu. eft amans deum lufigende god is participium, and amans dei is nama, þæt is amator dei, godes lufigend; and amans uirtutis mihte lufigend. factum geworht participium and factum dǣd. dictum gecweden and dictum cwyde. audiendus sê ðe sceal bêon gehŷred and audiendus est hê is tô gehŷrenne nama. habendus sê ðe sceal bêon gehæfd and habendus est hê is tô hæbbenne. scriptura is femininum participium of scripturus, and scriptura is gewrit (nama). ealswâ pictura sêo ðe mêtan sceal and pictura mêting. statura sêo ðe standan sceal and statura mannes leng. usura sêo ðe brûcan sceal and usura gafol. litura sêo ðe clǣman sceal and litura clǣming. diligentia is menigfeald neutrum of diligens, and haec diligentia þêos geornfulnys is nama. abstinentia is menigfeald participium and abstinentia forhæfednys. ealswâ sapientia participium and wîsdôm; and swâ fela ôðre.
Sume bêoð ǣfre naman, forðan ðe hî ne cumað nâ of wordum: capillatus sîdfexede; comatus sê ðe loccas hæfð: coma is loc; auris is êare, and of ðâm is auritus sê ðe hæfð mycele êaran; nasus nosu, nasatus sê ðe hæfð mycele nosu; dens tôð, dentatus sê ðe hæfð mycele têð; barba beard, barbatus gebyrd; galea helm, galeatus gehelmod; lorica byrne, loricatus gebyrnod; scutum scyld, scutatus gescyldod; gladius swurd, gladiatus geswurdod; asta sceaft oððe spere, astatus gesperod; purpura purpur, purpuratus mid purpuran gescrŷd; pallium pæl, palliatus mid pælle gescrŷd; tonica tunece, tonicatus mid tunecan gescrŷd; arma wǣpnu, armatus gewǣpnod; gemma gimstân, gemmatus gegymmod; littera stæf, litteratus sê ðe can stæfcræft; cornu horn, cornutus gehyrned; astu præt, astutus pætig.
Ðâs and þyllîce sindon mobilia nomina, ðæt is âwendendlîce naman, forðan þe hî nabbað word on gewunan, bûton armatus is ǣgðer gê nama gê participium: armo ic wǣpnige sumne man is dǣdlîc word, and armor ic eom gewǣpnod is ðrôwigendlîc, and of ðâm is armatus, þonne hit bið participium and tîde getâcnað.
DE CONIVNCTIONE.
Coniunctio est pars orationis indeclinabilis adnectens ordinansque sententiam. coniunctio mæg bêon gecweden geþêodnys. sê is ân dǣl lêdensprǣce undeclinigendlîc gefæstnjende and endebyrdigende ǣlcne cwyde. swâswâ lîm gefæstnað fel tô sumum brede, swâ getîgð sêo coniunctio þâ word tôgædere. þes dǣl gefæstnað and gefrætwað lêdensprǣce and hwîlon tôscǣt and hwîlon geendebyrt. pius et fortis fuit dauid rex ârfæst and strang wæs dauid cyning: se et is coniunctio, þæt is on englisc and. ego et tu ic and ðû, nos et uos wê and gê wyllað ân. nû þû miht gehŷran, hû þes dǣl tîgð þâ word tôgædere. næfð þes dǣl nâne mihte nê nân andgit, gif hê âna stent, ac on endebyrdnysse lêdensprǣce hê gelîmað þâ word, nê hê ne bið nâht on englisc âwend bûtan ôðrum wordum.
Tria accidunt coniunctioni þrêo ðing gelimpað þisum dǣle: ân is potestas miht, ôðer is figura gefêgednys, þridda ordo endebyrdnys. potestas is miht, and sêo geswutelað, hwæt þes dǣl mæge fremman, forðan ðe hê hwîlon geþêot ôðre dǣlas and hwîlon tôscǣt. sume sindon gehâtene copulatiuae, þæt sind geðêodendlîce, forðan ðe hî geðêodað ôðre dǣlas on ðǣre sprǣce endebyrdnysse, ac hî nabbað nân andgit, gif hî âna standað. þâs sind geþêodendlîce: et, que, ac, ast, at, atque. uir et mulier wer and wîf. stetitque and hê stôd. cantauitque and hê sang. omnis populus uirorum ac mulierum eall folc wera and wîfa. ast alii adfirmant and ôðre sêþað. at is ongeânweardlîc: at iesus ait and se hǣlend cwæð him tôgeânes; at illi tacuerunt and hî sûwodon tôgeânes þæs hǣlendes wordum. atque aliis est largus and ôþrum hê is cystig. ealle ðâs habbað ân englisc, þêah ðe hî for fægernysse fela synd on lêdensprǣce.
Sume synd gehâtene disiunctiuae, þæt synd âscyrigendlîce, forðan ðe hî tôtwǣmað þæt andgyt and þâ word geðêodað. hêr synd ðâ: aut, ue, uel, ne, nec, an, neque. lege aut scribe rǣd oððe wrît. aut aliquis latet error oððe sum gedwyld lûtað þǣr. ne lingua nec manus oculiue peccent nê tunge nê handa oððe êagan syngjon. sentisne? understentst þû lâ? uisne? wylt þû lâ? uel dies est uel nox oððe hit is dæg oððe niht. tota die uel legit iste uel cogitat eallne dæg oððe þes man rǣt oððe hê þencð. nec laudo nec uitupero nê ic ne herige nê ic ne tǣle. eft ongeânwerdlîce: nec una hora auarus neglegit lucrum neque pius iustitiam nê forgyt se gŷtsere his gestrêon âne tîd nê se ârfæsta his rihtwîsnysse. siue and seu syndon êac disiunctiuae: siue errore uiae seu tempestatibus acti hî synd genêadode oððe mid gedwylde þæs weges oððe mid stormum þæs unwederes. siue uir siue mulier swâ hwæþer swâ hit sŷ, swâ wer, swâ wîf. an is interrogatiua, þæt is âxjendlîc: tu es, qui uenturus es, an alium expectamus? eart þû, sê ðe tôweard is, oððe wê ôðres anbîdjan sceolon? hê is êac dubitatiua, þæt is twŷnjendlîc: eloquor an sileam? hwæðer ic sprece oððe swŷgje?
Sume syndon gehâtene expletiuae oððe completiuae gecwedene, þæt synd gefyllendlîce: þâ gefyllað and gefægerjað þâ lêdensprǣce, and, þêah ðe hîg forlǣtene bêon, ne byð swâ ðêah þǣre sprǣce andgit forlǣten. hêr synd ðâ: autem, enim, uero, quidem, equidem, quoque, nam, namque, uidelicet. tu autem, domine, miserere mei et resuscita me ðû, sôðlîce, drihten, miltsa mê and ârǣr mê. ego enim sum dominus, deus tuus ic, sôðlîce, eom drihten, ðîn god. tu uero odisti disciplinam þû, sôðlîce, hatedest godes stêore. ego quidem facio ic, witodlîce, dô. equidem merui ic, witodlîce, þæt geearnode. tu quoque þû êac swylce. doctus sum; nam legi ic eom gelǣred; sôðlîce, ic rǣdde. erat namque in sermone uerax hê wæs, sôðlîce, on sprǣce sôðfæst. hominem uidelicet iustum laudo rihtwîsne mannan, gewislîce, ic herige. eallswâ regnum scilicet illud þæt rîce, gewislîce.
Sume sindon causales gehâtene. causa is intinga, and þâs bêoð for sumon intingan gecwedene: si, etsi, etiamsi, siquidem. si uis gif ðû wylt; si possum gif ic mæg. etsi uoluero gloriari, non ero insipiens þêah ðe ic wylle wuldrjan, ne bêo ic nâ unsnoter. etiamsi mortuus fuerit, uiuet þêah ðe hê bêo dêad, hê leofað. donatus telð gyt mâ tô ðisum: ni, nisi, sed. ni and nisi habbað ân andgyt. ni uelles, non uenisses bûton þû woldest, ne côme ðû. ni fallor bûton ic bêo mid lêasunge bepǣht. nisi dominus custodierit ciuitatem bûton drihten gehealde þâ burh. non ego, sed tu nâ ic, ac ðû. non bos est, sed equus nis hit nâ oxa, ac is hors. gyt synd mâ ðyssera æfter priscianes tǣcinge: quoniam, quia, quam ob rem. confitemini domino, quoniam bonus andettað drihtne, forðan ðe hê is gôd. quia fecisti rem hanc forðan ðe þû dydest þys þing. eft quia tu es petrus þæt þû eart petrus. quam ob rem uenisti? for hwî côme ðû? quam ob rem uolui for þî ic wolde. þis is êac aduerbium and bið menigfealdlîce quas ob res? for hwilcum ðingum? naman bêoð êac tô ðisum genumene: qua causa? for hwilcum intingan? qua gratia? for hwilcum gesceâde?; and praepositio: quapropter for ðî þonne; and pronomen: ideo for þî, idcirco for ðî, propterea for þî et similia.
Sume sind gecwedene rationales. ratio is gesceâd, and þâs sind for sumon gesceâde gesette on endebyrdnysse lêdensprǣce: ergo, igitur, ita, itaque, utique. tulit ergo dominus hominem eornostlîce, drihten genam þone mann. igitur perfecti sunt caeli et terrae eornostlîce, heofenas and eorðan wǣron fulfremedlîce geworhte. sicut domino placuit, ita factum est swâswâ hit drihtne gelîcode, swâ hit is gedôn. itaque epulemur in domino witodlîce, uton wistfulljan on drihtne. utique uolo witodlîce, ic wylle. utique uolumus witodlîce, wê wyllað.
Priscianus cwæð, þæt sume sind aduersatiuae, þæt sind wiþerrǣdlîce. quamuis, quamquam, licet, etsi, etiamsi, tamen. quamuis clames, non audiat surdus ðêah ðe ðû clypige, hit ne gehŷrð se dêafa. quamquam stultus moneatur, non emendetur ðêah ðe se stunta bêo gemynegod, hê ne byð gerihtlǣht. licet petieris dimidium regni mei ðêah ðe ðû bidde healfne dǣl mînes rîces. licet is âlŷfed is word: mihi licet ic môt, nobis licet wê môton; tibi licuit ðû môstest; licitus sermo âlŷfed sprǣc, licita res âlŷfed ðingc, licitum uerbum âlŷfed word; inlicitum unâlŷfed; and participium licens âlŷfende and aduerbium licenter âlŷfedlîce, swâswâ of libet mê lyst libens lustbǣre and libenter lustlîce. se ôðer licet næfð nâht ðyses. quamuis non roget, tamen uult habere ðêah ðe hê ne bidde, þêah hê wyle habban. tamen uult ðêah hê wyle. be ðâm ôðrum wê sǣdon. saltim getâcnað wanunge: saltim, si haberem unum denarium hûru, gif ic hæfde ǣnne pening; si non uis legere, saltim audi gif ðû nelt rǣdan, hlyst hûru.
Sume synd gehâtene encleticae on grêcisc, þæt is on lêden inclinatiuae and on englisc âhyldendlîce, forðan ðe hî âhyldað and gebîgað heora swêg tô ðâm stæfgefêge, þe him ætforan stent. þæt sind ðrêo: que, ne, ue. arma uirumque þâ wǣpnu and þone wer. oculiue oððe êagan. satisne est oððe estne satis? is ðǣr genôh lâ? on eallum þisum and þyllecum gǣð se swêg tô ðâm stæfgefêge, þe him ætforan stent. þes que is sceort mid þrŷm stafum gewriten oððe getitelod, and se langa quae, þe is femininum of quis, sceal bêon mid fêower stafum q, u, a, e âwriten.
Sume syndon ǣgðer gê coniunctiones gê aduerbia. gif ic cweðe uolo, ut legas ic wylle, ðæt ðû rǣde, þonne byð se ut coniunctio; eft rogo, ut facias ic bidde, þæt ðû dô. gif ic cweðe feci, ut potui ic dyde, swâ ic mihte, þonne bið se ut aduerbium and getâcnað gelîcnysse. ealswâ feci, ut homo ic dyde, swâswâ mann. hwîlon hê getâcnað êac tîde: ut uidit beatus sebastianus þâ ðâ se êadiga sebastianus geseah; on þissere stôwe hê is temporale aduerbium, þæt is tîdlîc, forðan þe hê getâcnað tîde hêr, swâswâ hê dêþ gehwǣr. dum and cum sindon ǣgðer gê aduerbia gê coniunctiones. gif hî bêoð geðêodde þâm gemete, ðe is gehâten indicatiuus, þonne bêoð hî aduerbia; and eft, ðonne hi bêoð geþêodde þâm gemete, þe is gecweden coniunctiuus, þonne bêoð hî coniunctiones. manega synd gyt coniunctiones, þe wê ne magon nû secgan on ðissere sceortnysse.
DE FIGVRA.
Fêawa coniunctiones bêoð gefêgede. si and que and ne underfôð fêginge ðus: si quis swâ hwâ, si quando gif ǣfre oþðe âhwænne; ne quis: ne quis furetur þæt nân ne stele, ne quando obdormiam in morte þæt ic nǣfre on dêaðe ne slâpe; and þâs sind mobilia. quisque gehwâ, ubique gehwǣr, undique ǣghwanon. on þisum æftemystan nis nâ se que encletica, forðan ðe hê ne âhylt ðone swêg him tô, swâswâ his gewuna is. nam is ânfeald coniunctio, and namque is gefêged and swâ gehwylce.
DE ORDINE.
Ordo is endebyrdnys, and sume coniunctiones æfter gecynde standað ǣfre on foreweardan on ǣlcere lêdensprǣce, swâswâ dôð þâs: at, ast, si and gehwylce ôðre. þâs and þillîce synd gehâtene praepositiuae, þæt sind foresettendlîce. sume sind gehâtene subiunctiuae, þæt sind underþêodendlîce, forþan ðe hî bêoð ǣfre underþêodde on ðǣre lêdensprǣce endebyrdnysse, swâswâ is que and autem and gehwylce ôðre. sume sind communes, þæt is gemǣnre endebyrdnysse, forðan ðe hî magon hwîlon ætforan standan, hwîlon bæftan, swâswâ dêð ergo and igitur and gehwylce ôðre.
INCIPIT PRAEPOSITIO.
Praepositio est pars orationis indeclinabilis. praepositio mæg bêon gecweden on englisc foresetnys, forðan ðe hê stent ǣfre on foreweardan, swâ hwǣr swâ hê byð, bêo hê gefêged tô ôðrum worde, ne bêo hê. hwîlon hê geêacnað and gefylð þǣra worda andgit, ðe hê tô cymð, and hwîlon hê âwent heora getâcnunge and hwîlon wanað. celsus is hêalîc. dô ðǣr tô praepositio ex, þonne byð hit excelsus swŷðe hêalîc: hêr hê gefylð þæt andgit. iustus is rihtwîs. dô ðǣr tô praepositio in, þonne byð hit iniustus unrihtwîs: hêr hê âwent þæt andgit. rideo ic hliche. dô ðǣr tô praepositio sub, þonne byð hit subrideo ic smercige: hêr hê gewanað þæt andgit and swâ gehwǣr.
Ân þing gelimpð þisum dǣle, þæt is casus. twegen casus hê tŷhð him tô, accusatiuum and ablatiuum. wê wyllað nû ǣrest âwrîtan þâ praepositiones, þe belimpað tô accussatiuum, ac hî nabbað nâ full andgyt, gyf hî âna standað bûtan ôðrum wordum. hêr synd ðâ: ad, apud, ante, aduersum, cis, citra, circum, circa, contra, erga, extra, inter, intra, infra, iuxta, ob, pone, per, prope, propter, secundum, post, trans, ultra, praeter, supra, circiter, usque, secus, penes. wê cweðað ad patrem tô fæder, ad deum tô gode, ad regem equito tô cyninge ic rîde. apud homines sum mid mannum ic eom, apud episcopum manet mid ðâm biscope hê wunað. ante hostium stat ætforan ðǣre dura hê stent, ante regem stat ætforan ðâm cyninge hê stent. aduersum inimicum pergit tôgeânes his fŷnd hê gǣð. cis romam beheonan rôme, cis alpes beheonan muntan. citra plateam beheonan þǣre strǣt. circum montem ymbe ðâ dûne. circa forum wið ðâ cêpstrǣt. contra ignem ongeân þæt fŷr. erga propinquos curo embe mîne mâgas ic hogige. extra terminum ofer landgemǣru, extra legem dei facit ofer godes ǣ hê dêð. inter amicos sum betwux frêondum ic eom. intra moenia binnon weallum. infra tectum under hrôfe. iuxta uiam wið þone weg. ob meritum for geearnunge. pone tribunal sedeo wið þæt dômsetl ic sitte. per loca geond stôwa, per dies geond dagas, per hostium intramus ðurh þâ duru wê gâð in. prope fenestram scribo gehende þâm êhþyrle ic wrîte, prope est dies domini gehende is godes dæg. propter fidem passus est for gelêafan hê ðrôwode. secundum regulam uiuo æfter regole ic lybbe, secundum apostolicam doctrinam be þǣre apostolican lâre, secundum mathaeum æfter mathees gesetnysse. post tres annos æfter þrîm geârum, post multum tempus æfter mycelre tîde. trans uadum ofer þone ford, trans mare ofer sǣ. ultra mare est begeondan sǣ hê is, ultra te begeondan ðê. praeter illa tôforan ðâm oððe bûtan þâm; eft spem in alium numquam habui, praeter in te, deus israel næfde ic nǣnne hiht on ôðerne nǣfre, bûton on ðê, israhela god. supra pectus domini bufan drihtnes brêoste. circiter tria milia forneân þrêo þûsend, circiter triginta annos forneân þrittig geâra, circiter kalendas wið ðâm mônðe (kalendae synd clypunga, forðan ðe ðâ ealdan men clypodon symle on niwum mônan). usque nimð oftost ôðerne praepositio him tô: usque ad faeces biberunt hî druncon ôð ðâ drosna, usque ad uesperum ôð ǣfen. secus uiam wið þone weg, secus uadum sedet wið ðone ford hê sit. penes uos est mid êow hê is, penes iudices mid dêmum. þâs praepositiones sume magon bêon aduerbia, gif hî bêoð bæftan gesette. ego supra aspicio, tu infra ic hâwige bufan and ðû beneoðan: hêr is se infra aduerbium. ego in hac parte sto, tu contra ic stande on þâs healfe and ðû ongeân: hêr is se contra aduerbium; and swâ gehwylce ôðre.
Ðâs ôðre bêoð geðêodde tô ablatiuum: a, ab, abs, cum, coram, clam, de, e, ex, pro, prae, palam, sine, absque, tenus. wê cweðað on lêdensprǣce a domo of hûse oððe fram hûse. ab homine fram men, ab illo fram him. abs quolibet iussu bûtan ǣnigre hǣse. cum exercitu pergit mid here hê færð. cum rege est mid cynincge hê is. coram uobis stat ætforan êow hê stent. clam is swîðor aduerbium, þonne praepositio: bona aperte facit, mala clam gôd hê dêð openlîce and yfel dîgellîce; hêr is clam aduerbium, ac hê bið swâ þêah praepositio, þonne hê bið foreset: clam custodibus surgo nytendum ðâm weardmannum ic ârîse, clam te est dîgele ðê is. de loco fram stôwe oððe be stôwe, de domo dei of godes hûse, de illo homine loquor be ðâm men ic sprece, de rege loquitur episcopus be ðâm cyncge sprecð se bisceop. e terra of eorðan, fons ascendebat e terra se wyll âstâh ûp of ðǣre eorðan. ex illo loco of ðǣre stôwe. pro hominibus oro for mannum ic gebidde. prae timore non audeo for ege ic ne dear. palam omnibus dico openlîce ic secge him eallum. sine labore hic sedeo bûtan geswince ic sitte hêr, sine crimine bûtan leahtre. absque terrore quiescit bûtan ôgan hê hine gerest, absque ambiguitate bûtan twŷnunge. tenus is aduerbium mid grêcum, ac hê is mid lêdenwarum geteald tô praepositio, forðan ðe hê ne mæg ân standende ǣnige mihte habban, and byð oftost swâ ðêah geendebyrd bæftan: capulotenus abdidit ensem ôð ðâ hylta hê behŷdde þæt swurd. ealswâ pubetenus ôð cnihthâde and finetenus ôð ende, mortetenus ôð dêað, collotenus ôð ðone swuran, uerbotenus be worde, talotenus ôð ðâ andclêow. hê bið êac geþêod genitiuo æfter grêciscum gewunan: crurumtenus ôð ðâ sceancan (hoc crus þes scanca, horum crurum ðyssera sceancena). hê âwent êac tô aduerbium: actenus ôð ðæt and ôð þis. sume of ðisum bêoð aduerbia, swâswâ wê ǣr sǣdon.
Gyt synd fêower praepositiones, þe magon bêon geþêodde ǣgðer gê accussatiuo gê ablatiuo: in, sub, super, subter. in and sub bêoð geþêodde accussatiuo, þonne hî getâcnjað ad locum, þæt is færeld tô sumere stôwe. in urbem uado ic gange in tô ðǣre byrig. introibo in domum tuam, domine ic gange in tô ðînum hûse, drihten. in ciuitatem equitauit rex in tô ðǣre ceastre râd se cyning. sub ipsos postes under ðâm sylfum postum. gallina congregat pullos suos sub alas henn gegaderað hire cicenu under fiðerum. eft, ðonne hî getâcnjað in loco, þæt is on ðǣre stôwe, þonne bêoð hî geðêodde ablatiuo. in aula sedeo on healle ic sitte. in lectulo iacet on bedde hê lîð. sub arbore sto under trêowe ic stande. sub diem and sub die under dæge. sub iustitiam and sub iustitia under rihtwîsnysse. super and subter, þonne hî getâcnjað styrunge, þonne bêoð hî geþêodde accusatiuo. qui ascendit super caelos sê þe âstâh ofer heofenas. super montem excelsum ascende tu ofer hêalîce dûne âstîh ðû. subter aquam mersus est under wætere hê is besenced. eft, ðonne hî getâcnjað in loco, þæt is on stôwe, þonne genimað hî ablatiuum. fronde super uiridi sunt nobis mitia poma ûs synd lîðe æppla ofer grênum bôge. super arbore sedent ofer trêowe hî sittað. hê getâcnað êac gemynd, swâswâ de. super hac re and de hac re be ðysum þinge. super bið êac aduerbium. subter densa testudine under ðiccum scyldtruman oððe randbêage; and swâ gehwǣr.
Hî bêoð êac ealle mǣst gefêgede oððe tô wordum oðþe tô namum. obsto ic ongeân stande, obuius ongeân cumende. posthabeo ic forsêo, posterus æftergenga, posthumus æfterboren (sê þe bið geboren æfter bebyrgedum fæder). circumfero ic ferje onbûtan. contradico ic wiðcweðe, contrarius wiþerrǣde, contrarietas and contrauersio wiðerrǣdnys. intercapedo fyrst, interuallum lytel fæc. amendo ic betǣce fram mê, amens gewitlêas. ebibo ic of âdrince, educo (educas) ic fêde. abduco ic of âlǣde. aufero ic ætbrêde: hêr is se b âwend on u. asporto ic aweg bere: hêr is se b âwend on s. arripio ic gelæcce: b on r. abscondo ic behŷde. detraho ic tǣle bæftan, desperatus georwêned, demens gemyndlêas. procliuus forðheald, prostratus âstreht, pro sua uita uult be his lîfe he wyle, pro uiribus suis be his mægnum. praedico ic bodige oððe foresecge, praedicator prydecere (praeco bydel is ânfeald), prae me tôforan mê, prae omnibus tôforan eallum. cum bið âwend tô con on gefêgednysse: coniungo ic geðêode, conspiro ic gerêonige, conculco ic fortrede. exhibeo ic gearcige, excludo ic ût âlûce, expers orhlyte, exlex bûtan ǣ oððe ûtlaga. inspiro ic on orðige, infirmo ic untrumige, insanus gewitlêas, infirmus untrum. subpono ic underlecge. supersideo ic ofersitte, superuolo ic oferflêo, superuacuus unnyt oððe îdel, superficies sumes ðinges brâdnyss; and swâ gehwylce ôðre, ac swâ þêah ne bêoð hî ealle gefêgede.
Gyt synd syx praepositiones: di, dis, re, se, am, con: þâs sind gehâtene loquelares. loquela is sprǣc, and loquelares synd gesprǣcelîce, forðan ðe ðâs six praepositiones ne bêoð nâhwâr âna, ac bêoð ǣfre tô sumum ôðrum worde gefêgede. di: diuido ic tôdǣle, dimitto ic forlǣte, disertus getinge. dis: discurro ic geondyrne, discutio ic tôsceace, disiungo ic ungeocige oððe tôtwǣme, distraho ic âspende yfele. re: reuertor ic ongeân cyrre, respicio ic besêo under bæc. se: seduco ic bepǣce oðþe forlǣde, separo ic âscirige, securus orsorh. am: amputo ic of âceorfe, amplector ic beclyppe. con stent gehwǣr for cum, swâswâ wê ǣr sǣdon, ac hê forlŷst þone n, gyf ǣnig uocalis him cymð tô: coaequo ic emnette, coarto ic genyrwige et cetera. þâs synd gehâtene praepositiones, forþan ðe hî bêoð ǣfre foresette ôðrum wordum, swâ hwǣr swâ hî bêoð gefêgede.
INCIPIT INTERIECTIO.
Interiectio est pars orationis significans mentis affectum uoce incondita, interiectio is ân dǣl lêdensprǣce getâcnjende þæs môdes gewilnunge mid ungesceapenre stemne. interiectio mæg bêon gecweden betwuxâlegednys on englisc, forþan ðe hê lîð betwux wordum and geopenað þæs môdes styrunge mid behŷddre stemne. ân þing hê hæfþ: significatio, þæt is getâcnung, forðan ðe hê getâcnað hwîlon ðæs môdes blîsse, hwîlon sârnysse, hwîlon wundrunge and gehwæt. heu getâcnað þæs môdes sârnysse: heu mihi, domine, quia peccaui nimis in uita mea wâ is mê, drihten, forþan þe ic syngode swîðe on mînum lîfe. þes heu and ei getâcnjað wânunge. hui man cweþ on lêden and ealswâ on englisc: huig, hû færst ðû. uae getâcnað hwîlon wânunge, hwîlon ðêowracan, hwîlon wyrigunge. uae mihi, quia tacui wâ is mê, þæt ic sûwode. crîst cwæð be judan: uae illi wâ him. hê cwæð be þâm ungelêaffullum judeiscum: uae uobis wâ êow. on wyrigunge: uae tibi sit wâ þê sî. eft hê getâcnað wâwan, swâswâ se wîtega ezechiel cwæð be þǣre bêc, þe him wæs gebrôht fram gode: et scriptae erant in eo lamentationes et carmen et uae and on ðǣre wǣron âwritene hêofunga and lêoð and wâwa (ðâ hêofunga getâcnodon þǣra manna wôp, ðe heora synna behrêowsjað and mid sôðre dǣdbôte gebêtað. þæt lêoð getâcnode godes þêowena sang and ðǣra manna, þe god herjað mid gâstlîcum lofsangum. se wâwa getâcnað þone êcan wâwan, ðe ðâ habbað on hellewîte, þe nû god forsêoð and his beboda). þes uae sceal bêon âwriten mid þrîm stafum, and se sceorta ue, ðe is coniunctio, hæfð twegen stafas: quid est stultius quidue turpius? hwæt is stuntlîcor oðþe hwæt fracedlîcor?
Þes dǣl interiectio hæfð wordes fremminge, þêah ðe hê fǣrlîce geclypod bêo, and hê hæfð swâ fela stemna, swâ hê hæfð getâcnunga, and hî ne magon ealle bêon on englisc âwende. haha and hehe getâcnjað hlehter on lêden and on englisc, forðan ðe hî bêoð hlichende geclypode. uah getâcnað gebŷsmrunge, and racha getâcnað ǣbylignysse oððe yrre. uah and racha sind ebreisce interiectiones, and ǣlc þêod hæfð synderlîce interiectiones, ac hî ne magon nâht êaðe tô ôðrum gereorde bêon âwende. la getâcnað yrsunge. e gebîcnað forsewennysse. euge gebîcnað blîsse and bŷsmrunge. o getâcnað ǣbilignysse and sârnysse and wundrunge and is aduerbium uocandi: o magister êalâ ðû lârêow, and hê is êac ân stæf. a and e sindon interiectiones and praepositiones and êac stafas. pro is praepositio and interiectio: pro, si remeasset in urbem êalâ, gif hê gecyrde in tô ðǣre byrig. hwîlon hî bêoð êac of ôðrum partum gefêgede. pro dolor wâlâ and gehwylce ôðre, þe gebîcnjað þæs môdes styrunge ðurh clypunge. ealle hî sind interiectiones, ac heora swêg byð hwîlon gescyrt and hwîlon gelencged be ðæs môdes styrunge. âfæstlâ and hîlâhî and wellâwell and ðyllîce ôðre sindon englisce interiectiones.
FINIVNT PARTES ANGLICE.
DE NOMINIBVS NVMERORVM.
Ic wylle êac âwrîtan on englisc þâ naman, ðe getâcnjað getel and þâ ðe him of cumað. unus (i) ân gebyrað tô werlîcum hâde, una tô wîflîcum, unum tô neutrum. duo (ii) twegen gebyrjað tô masculinum and tô neutrum, duae twâ tô femininum. tres (iii) ðrŷ gebyrjað tô masculinum and femininum, tria þrêo tô neutrum. quattuor (iiii) fêower gebyrjað tô eallum þâm þrîm cynnum and swâ forð ôð hundtêontig. quinque (u) uiri fîf ceorlas. sex (ui) litterae six stafas. septem (uii) uerba seofan word. octo (uiii) eahta tô ǣlcum cynne and tô ǣlcum casu and swâ forð. nouem (uiiii) nigon. decem (x) tŷn. undecim (xi) endleofan. duodecim (xii) twelf. tredecim (xiii) þreottŷne. quattuordecim (xiiii) fêowertŷne. quindecim (xu) fîftŷne. sedecim (xui) syxtŷne. decem et septem (xuii) seofantŷne. decem et octo (xuiii) eahtatŷne. decem et nouem (xuiiii) nigontŷne. uiginti (xx) twentig. uiginti unum (xxi) ân and twentig and swâ forð. triginta (xxx) þrittig. quadraginta (xl) fêowertig. quinquaginta (l) fîftig. sexaginta (lx) syxtig. septuaginta (lxx) hundseofontig. octoginta (lxxx) hundeahtatig. nonaginta (xc) hundnigontig. centum (c) hundtêontig. þâ ôðre heonon forð sindon mobilia. ducenti (cc) uiri twâ hund wera, ducentae feminae twâ hund wîfa, ducenta uerba twâ hund worda and swâ forð tô ǣlcum cynne and tô ǣlcum case: ducentorum, ducentarum; ducentis; ducentos, ducentas, ducenta; et cetera. ealswâ trecenti (ccc), -tae, -ta þrêo hund. quadringenti (cccc), -tae, -ta fêower hund. quingenti (d), -tae, -ta fîf hund. sexcenti (dc), -tae, -ta syx hund. septingenti (dcc), -tae, -ta seofon hund. octingenti (dccc), -tae, -ta eahta hund. noningenti (dcccc), -tae, -ta nigon hund et per sincopam and þurh wanunge nongenti and nongentae and nongenta. mille þûsend is þrêora cynna. ân getitelod ī getâcnað ân þûsend, and twegen îas getitelode, ī ī getâcnjað twâ þûsend and swâ forð tô ǣlcum getele.
Of ðisum bêoð âcennede ordinalia nomina, þæt synd endebyrdlîce naman. primus se forma, prima, primum and swâ forð on ðrêo wîsan. secundus se ôðer. tertius se ðridda. quartus se fêorða. quintus se fîfta. sextus se sixta. septimus se seofoða. octauus se eahteoða. nonus se nigoða. decimus se têoða. undecimus se endleofta. duodecimus se twelfta. þâ ôðre wendað on ǣgþerne ende. tertius decimus se þreottêoða, tertia decima and tertium decimum and swâ forð tô ðrŷm cynnum. quartus decimus sê fêowertêoða. quintus decimus se fîftêoða. sextus decimus se syxtêoða. septimus decimus se seofontêoða. octauus decimus se eahtatêoða. nonus decimus se nigontêoða. uicesimus se twenteogoða. uicesimus primus se ân and twenteogoða et cetera. genôh bið, þæt wê âwrîton þâ cardinales numeros, þæt synd þâ hêafodgetel, tŷn and twentig and swâ fram tŷn tô tŷnum. tricesimus se þrittigoða. quadragesimus se fêowerteogoða. quinquagesimus se fîfteogoða. sexagesimus se sixteogoða. septuagesimus se hundseofontigoða. octogesimus se hundeahtatigoða. nonagesimus se hundnigontigoða. centesimus se hundtêontigoða and swâ forð; ducentesimus sê ðe byð on ðâm twâm hundredum æftemyst, þonne hî man rîmð; trecentesimus, quadringentesimus, quingentesimus, sexcentesimus, septingentesimus, octingentesimus, nongentesimus, millesimus sê ðe bið æftemyst on ðûsendgetele.
Sum getel bið ǣfre menigfeald: singuli homines ǣnlîpige men, bini getwynne oððe twâm and twâm, terni þrîm and þrîm, quaterni fêower and fêower. ealswâ quini, seni, septeni, octoni, noueni, deni, undeni, duodeni, terni deni, quaterni deni, quindeni, seni deni, septeni deni, octoni deni, noueni deni, uiceni, uiceni singuli, uiceni bini, uiceni terni; similiter ceteri; trigeni, quadrageni, quinquageni, sexageni, septuageni, octogeni, nonageni, centeni, ducenteni, tricenteni, quadringenteni, quingenteni, sexcenteni, septingenteni, octingenteni, nongenteni, milleni þûsendfealde oðþe ðûsendum and þûsendum.
Gyt ðǣr is ôðer getel æfter ðisum: singularis ânfeald, dualis twŷfeald, ternarius numerus ðrŷfeald getel, quaternarius fêowerfeald. quinarius fîffeald, senarius syxfeald, septenarius seofonfeald, octonarius eahtafeald, nouenarius nigonfeald, denarius tŷnfeald (denarius is êac se dinor, þe âwehð decem nummos, þæt sind tŷn penegas), uicenarius twentigfeald getel, tricenarius þrîtigfeald, quadragenarius fêowertigfeald, quinquagenarius fîftigfeald, sexagenarius syxtigfeald getel oðþe syxtig geâra eald man, septuagenarius, octogenarius, nonagenarius, centenarius, ducentenarius, tricentenarius, quadringentenarius, quingentenarius, sexcentenarius, septingentenarius, octingentenarius, nongentenarius, millenarius þûsendfeald getel oððe sê ðe leofað þûsend geâra, swâswâ dyde matusalam bûton ân and þrittig geâra.
Aduerbia cumað êac of ǣlcum getele: semel legi ǣne ic rǣdde, bis legi tuwa ic rǣdde, ter þriwa, quater fêower sîðon. þâ ôðre geendjað ealle on langne es: quinquies fîf sîðon, sexies syx sîþon, septies seofon sîðon, octies eahta sîðon, nouies nigon sîðon, decies tŷn sîðon, uicies twentigon sîðon, tricies þrîtigon sîðon, quadragies fêowertigon sîðon, quinquagies fîftigon sîðon, sexagies syxtigon sîðon, septuagies hundseofontigon sîþon, octuagies hundeahtatigon sîðon, nonagies hundnigontigon sîðon, centies mentitur uersipellis hund sîðon lŷhð se lêas brêdenda, ducenties twâ hund sîðon, tricenties þrêo hund sîþon, quadringenties fêower hund sîðon, quingenties fîf hund sîðon, sexcenties syx hund sîðon, septingenties seofon hund sîðon, octingenties eahta hund sîðon, nongenties nigon hund sîðon, milies ðûsend sîðon. þâm ungeendodum getelum man set n betwux: quotiens legisti? hû oft rǣddest ðû? eft quotiens uolui! lâ, hû oft ic wolde! totiens swâ oft, multotiens forwel oft, aliquotiens on sumne sǣl.
Gyt synd manega getel on mislîcum getâcnungum: simplum be ânfealdum ic forgylde, duplum be twŷfealdum, triplum be þrîmfealdum, quadruplum be fêowerfealdum, centuplum be hundfealdum. simplex ânfeald, duplex twŷfeald, triplex þrŷfeald, multiplex menigfeald and word of ðisum: duplico ic twŷfylde, triplico ic ðrŷfylde, multiplico ic menigfylde.
Man cweð êac undeuiginti ân læs twentig, duodeuiginti twâm læs twentig, duodetriginta twâm læs þrittig et cetera.
Vniformis ânes hiwes, biformis twŷhiwede, triformis ðrŷhiwede et cetera.
Anniculus ânes geâres cild oððe lamb. annuus geârlîc, annua festiuitas geârlîc frêolsdæg, annuum tempus geârlîc tîd. biennis twŷwintre, triennis þrŷwintre, quadriennis fêowerwintre, quinquennis fîfwintre. biennium for twâm geârum oððe twegra geâra fyrst, triennium þrêora geâra fyrst, quadriennium fêower geâra fæc, quinquennium fîf geâra fæc et cetera. eft bimus twŷwintre, trimus þrŷwintre, quadrimus fêowerwintre.
Bipes twŷfête, tripes þrŷfête, quadrupes fyþerfête, decempes (lôc, hwæt hæbbe tŷn fêt).
Biduum twegra daga fæc, triduum þrêora daga fæc, quatriduum fêower daga fæc. biduanum ieiunium twegra daga fæsten, triduanum þrêora. binoctium twegra nihta fæc, trinoctium ðrêora nihta fæc, quadrinoctium fêower nihta fæc.
Eft bipatens twŷhlydede, tripatens ðrŷhlidede. bilinguis twŷsprǣce oððe sê ðe hæfð twâ tungan, trilinguis sê ðe hæfð þrêo.
Eft biuium twegra wega gelǣtu, triuium þrêora. bifidus twŷstrenge oððe twŷgǣrede, trifidus þrŷ-, quadrifidus fêower-. bisulcus twŷsnæcce oððe twŷfyrede, trisulcus: trisulcam linguam habet serpens þrŷsnece tungan hæfð sêo næddre. geminus getwysa, tergeminus þǣr ðǣr bêoð þrêo tôgædere. unimanus ânhynde. unicus âncenned. unitas ânnyss. uniuersus populus eal folc. ealswâ cunctus exercitus eall se here oððe fyrd, procinctus fyrding. unio (unis) oðþe uno (unas) ic geânlǣce. biiugus on twâ geiht, triiugus on ðrêo geiht, quadriiugus on fêower. triangulus þrŷhyrnede, quadrangulus fyþerscŷte, quinquangulus fîfecgede, sexangulus sixecgede. þâs synd mobilia: triangula, triangulum, and fela ðǣr beforan.
TRIGINTA DIVISIONES GRAMMATICAE ARTIS.
Gramma on grêcisc is littera on lêden and on englisc stæf, and grammatica is stæfcræft. se cræft geopenað and gehylt lêdensprǣce, and nân man næfð lêdenbôca andgit befullon, bûton hê þone cræft cunne. se cræft is ealra bôclîcra cræfta ordfruma and grundweall. grammaticus is, sê ðe can ðone cræft grammatican befullan. and se cræft hæfð þrîtig tôdâl.
(I) Þæt forme tôdâl is uox stemn, (II) þæt ôðer littera stæf, (III) þæt þridde is sillaba stæfgefêg. be þisum ðrîm tôdâlum wê âwriton on forewerdre þyssere bêc. æfter ðisum wê tellað octo partes orationis, þæt synd þâ eahta dǣlas lêdensprǣce, be ðâm þe þêos bôc is geset, ac wê secgað hêr, þæt fêower ðǣra dǣla synd declinabilia, þæt is declinigendlîce. þâ ðrŷ man gebîgð on casum: nomen and pronomen and participium. uerbum bið gebîged in modis, þæt is on gemetum oððe on ðǣre sprǣce wîson. þâ ôðre fêower: aduerbium, coniunctio, praepositio, interiectio, sindon indeclinabilia, þæt is undeclinigendlîce. hêr synd nû geteald endlufan tôdâl.
(XII) Sume tôdâl sindon pedes, þæt synd fêt, and þǣra fôta is fela: mid ðâm setton poetae, þæt sind gelǣrede sceopas, heora lêoðcræft on bôcum.
(XIII) Sum tôdâl is accentus, þæt is swêg, on hwilcum stæfgefêge ǣlc word swêgan sceal.
(XIIII) Sume sind positurae, þâ sind on ôðre wîson gehâtene distinctiones, þæt sind tôdâl, hû man tôdǣlð þâ fers on rǣdinge. se forma prica on þâm ferse is gehâten media distinctio, þæt is on middan tôdâl. se ôðer hâtte subdistinctio, þæt is undertôdâl. se þridda hâtte distinctio oððe periodos, sê belŷcð þæt fers. distinctio is tôdâl, and periodos is clŷsing oððe geendung þæs ferses.
(XV) Sum ðǣra dǣla is gehâten nota, þæt is mearcung. þǣra mearcunga sind manega and mislîce gesceapene ǣgðer gê on sangbôcum gê on lêoðcræfte gê on gehwylcum gesceâde. scêawige, sê ðe wylle.
(XVI) Sum is gecweden ortographia on grêcisc, þæt is on lêden recta scriptura and on englisc riht gewrit. ic cweðe nû gewislîcor. sê þe wrît ad, gif hê byð praepositio, þonne sceal hê settan d æfter þâm a, and, gif hit bið at coniunctio, wrîte hê t tô ðâm a. eft apud praepositio sceal habban d on æfteweardan, and caput hêafod sceal habban t. haud aduerbium, þæt is on englisc nâtes hwôn, sceal habban h on forewerdan and d on æfteweardan, and aut coniunctio nimð t on æfteweardan and nânne h ætforan. fedus fûllîc næfð nǣnne o, and foedus wedd nimð o ætforan þâm e and ealswâ poena wîte and foenum gærs and moenia weallas. pene forneân aduerbium næfð nǣnne o. hora tîd hæfð h, and ora læppa oððe ende næfð nǣnne. ealswâ honor wurðmynt nimð h, and onus byrðen gebyrað bûtan h. quid hwæt hæfð d, and of ðâm worde queo ic mæg (quis ðû miht) quit hê mæg scel geendjan on t. sed coniunctio geendað on d, and word geendjað on t: cum esset ðâ þâ hê wæs, cum amasset ðâ ðâ hê lufode et cetera.
(XVII) Sum ðǣra dǣla hâtte analogia on grêcisc, þæt is on lêden similium rerum comparatio and on englisc gelîccra ðinga wiðmetenys. gif ðû nâst sumne lêdennaman, hwilces cynnes hê sŷ on ðâm cræfte, þonne scêawa þû be sumum ôðrum, ðe him gelîc sŷ, and þû wâst þonne, gyf ðû smêast þonne, hwylces cynnes hê sŷ. funis râp, þonne bið panis hlâf him gelîc on declinunge, and hî begen synd masculini generis and swâ gehwylce ôðre.
(XVIII) Sum þǣra hâtte ethimologia, þæt is namena ordfruma and gesceâd, hwî hî swâ gehâtene sind. rex cyning is gecweden a regendo, þæt is fram recendôme, forðan ðe se cyning sceal mid micelum wîsdôme his lêode wissjan and bewerjan mid cræfte. homo mann is gecweden fram humo, þæt is fram moldan, forþan ðe sêo eorðe wæs þæs mannes antimber; and swâ gehwylce ôðre.
(XVIIII) Sum ðǣra is glossa, þæt is glêsing, þonne man glêsð þâ earfoðan word mid êðran lêdene. faustus is on ôðrum lêdene beatus, ðæt is êadig. fatuus is on ôðrum lêdene stultus, þæt is stunt; and swâ gehwylce ôðre.
(XX) Sum ðǣra is differentia, þæt is tôdâl betwux twâm þingum. ic cweþe nû rex cyning, þæt is sê ðe gemetfæstlîce his folc gewissað. gif hê þonne mid his rîccetere hî ofsit, þonne bið hê tyrannus, þæt is rêðe oððe wælhrêow.
(XXI) Sum ðǣra is barbarismus, þæt is ânes wordes gewemmednyss, gif hit byð miswriten oððe miscweden of þâm rihtan cræfte.
(XXII) Sum ðǣra is solocismus, þæt is miscweden word on endebyrdnysse þǣre rǣdinge of ðâm rihtan cræfte. barbarismus bið on ânum worde, and solocismus bið sum lêas word on ðâm ferse. swâ ðêah ne gebyrjað þâs twegen dǣlas tô ðâm cræfte, ac hî becumað of þâm sâmlǣredum lêaslîce geclypode oððe âwritene.
(XXIII) Sume sind gecwedene uitia, þæt synd leahtras on lêdensprǣce on manegum wîsum miswritene oððe miscwedene. þâm eallum wê sceolon wiðcweðan, gyf wê cunnon þæt gesceâd.
(XXIIII) Sum þǣra dǣla is metaplasmus, þæt is âwend sprǣc tô ôðrum hiwe hwîlon for fægernysse, hwîlon for nêode, swâswâ is audacter dyrstelîce: hit sceolde bêon audaciter, gyf hit môste; and swâ gehwilce ôðre.
(XXV) Sume sind gehâtene scemata, þæt sind mislîce hiw and fægernyssa on lêdensprǣce, hû hêo betst gelôgod bêo.
(XXVI) Sume sind gehâtene tropi, þæt sind mislîce getâcnunga oððe wîsan on lêdensprǣce âbrodene of heora âgenre getâcnunge tô ôðre gelîcnysse, swâswâ is gecweden fluctuare segetes, gemmare uites, þæt æceras ŷðjað and wîntrêowa gimmjað, forðan ðe æceras farað on sumera, swâswâ sǣ ŷðigende, and wîntrêowa blôstman bêoð gimmum gelîce. ealswâ floridam iuuentutem et lacteam caniciem ðâ blôstmbǣran juguðe and þâ meolchwîtan hârunge.
(XXVII) Sum ðǣra is prosa, þæt is forðriht lêden bûton lêoðcræfte gelencged and gelôgod.
(XXVIII) Sume sind gehâtene metra on grêcisc, ðæt is on lêden mensurae and on englisc gemetu. ðâ gemetu gebyrjað tô lêdenum lêoðcræfte. se cræft is swâ âmeten, þæt ðǣr ne môt bêon furðon ân stæf ofer getel, ac bêoð ealle þâ fers geemnytte be ânum getele, gif hit âht bêon sceal.
(XXIX) Sume synd gehâtene fabulae, þæt synd îdele spellunga. fabulae synd þâ saga, þe menn secgað ongeân gecynde, þæt ðe nǣfre ne gewearð nê gewurðan ne mæg.
(XXX) Sum ðǣra is gehâten historia, þæt is gerecednyss. mid þǣre man âwrît and gerehð þâ ðing and þâ dǣda, þe wǣron gedône on ealdum dagum and ûs dyrne wǣron.