LXIIII. In ix productam. on langne ix geendjað þâs naman: hic fenix (swâ hâtte ân fugel on arabiscre ðêode, sê leofað fîf hund geâra and æfter dêaðe eft ârîst geedcucod; and se fugel getâcnað ûrne ǣrist on ðâm endenêxtan dæge), huius fenicis; generis feminini: haec cornix þêos ceô; haec ceruix þes hnecca, huius ceruicis; hic uel haec radix ðes wyrtruma, huius radicis; trium generum: hic et haec et hoc felix gesǣlig, huius felicis; hic et haec et hoc pernix swyft, huius pernicis; haec nutrix þêos fôstormôdor, huius nutricis; haec uictrix þêos sigefæste, huius uictricis and ealle ôðre þyllîce, þe cumað of werlîcum namum: hic cantor þes sangere, haec cantrix þêos sangystre; lector rǣdere, lectrix rǣdestre; doctor lârêow, doctrix lǣrestre et similia. þâs bêoð geðêodde tô neutrum on gebîgedum casum, swâswâ ys gecweden uictricia tollite signa nymað þâ sigefæstan mearca: nis swâ ðêah gewunelic hoc uictrix, ac on ðâm gebîgedum casum.
LXV. In ox correptam. on scortne ox geendað ân nama feminini generis: haec nox ðêos niht, huius noctis and ân of ðâm gefêged þrêora cynna: hic et haec et hoc pernox þurhwacol, huius pernoctis. on ðisum twâm namum ys se o scort on gecynde, ac ðâ twegen consonantes c and t hine ðôð langne.
LXVI. In ox productam. on langne ox geendjað þâs naman: generis feminini haec uox ðêos stemn, huius uocis; omnis generis ǣlces cynnes hic et haec et hoc uelox swyft, huius uelocis; hic et haec et hoc atrox wælhrêow, huius atrocis; hic et haec et hoc ferox rêðe, huius ferocis et cetera.
LXVII. In ux correptam. on scortne ux geendjaþ þâs naman: hic uolux âgen nama, huius uolucis; haec nux þêos hnutu, huius nucis; haec crux þêos rôd, huius crucis; hic et haec dux þes and ðêos lâttêow oððe heretoga, huius ducis; hic et haec et hoc trux wælhrêow oððe rêþe, huius trucis.
LXVIII. In ux productam. on langne ux geendjað ðâs naman: hic pollux âgen nama, huius pollucis; haec lux þis lêoht, huius lucis.
LXVIIII. In yx. on yx geendjað þâs naman: hic sandyx þis wâd, huius sandycis; haec styx hellemere, huius stygis.
LXX. In aex. on aex geendað ân nama: haec faex þâs drosna, huius faecis.
LXXI. In aux geendað ân nama: haec faux þes gôma, huius faucis.
LXXII. In alx. on alx geendjað twegen naman: haec falx þes sicol, huius falcis; haec calx ðes cealcstân, huius calcis: mid ðâm naman bið êac getâcnod hô oððe ende.
LXXIII. In anx. on anx geendað ân nama: haec lanx þêos wǣge oððe scalu, huius lancis.
LXXIIII. In unx. on unx geendað ân nama: hic et haec coniunx þes and ðêos gemaca, huius coniugis.
LXXV. In arx. on arx geendað ân nama: haec arx þis wîghûs, huius arcis.
LXXVI. In ac. on ac geendað ân nama neutri generis: hoc lac þêos meoloc, huius lactis.
LXXVII. In ec. on ec geendað ân nama neutri generis: hoc allec ânes cynnes fisc, huius allecis.
LXXVIII. In ut. on ut geendað ân nama neutri generis: hoc caput þis hêafod, huius capitis and of ðâm gefêgede hoc sinciput healf hêafod, huius sincipitis; hoc occiput se æftra dǣl ðæs hêafdes, huius occipitis.
Gyt syndon sume geendunga tô êacan þisum getele: huiusmodi þus gerâd, huiusmodi homo ðus gerâd man, huiusmodi homines ðus gerâde men; ealswâ tô femininum and tô neutrum. swâ gǣð istiusmodi swâ gerâd and eiusmodi tô ǣlcum cynne and tô ǣlcum case. ealswâ frugi uncystig oþþe spærhynde; frugi homo uncystig man, frugi hominis uncystiges mannes; frugi mulier uncystig wîf, frugi mulieris et cetera. ealswâ nequam mânful oððe forcûð: hic et haec et hoc nequam, huius nequam. þâs and ðyllîce synd indeclinabilia, þæt synd undeclinjendlîce.
Ys êac tô witenne, þæt lêdene lârêowas macjað on sumum namum accussatiuum on im: haec uis þêos miht, hanc uim; haec tussis ðes hwôsta, hanc tussim; haec caribdis ân stânclûd on sǣ, hanc caribdim; haec syrtis þes sandhricg, hanc syrtim; tiberis hâtte sêo êa, þe yrnð be rôme, hanc tiberim; tigris ys ân êa and ânes cynnes dêor, hanc tigrim. þâs naman and heora gelîcan macjað ablatiuum on i. sume naman macjað heora accussatiuum ǣgðer gê on im gê on em: puppis stêorsetl, hanc puppim uel puppem; nauis scip, hanc nauim uel nauem; clauis cǣg, hanc clauim uel clauem; securis æx, hanc securim uel securem; peluis wætermêle, hanc peluim uel peluem; turris stŷpel, hanc turrim uel turrem; and ðâs macjað heora ablatiuum on e and i: ab hac puppe uel puppi et cetera.
DE PLVRALI GENITIVO.
Gif hwâm twŷnað be ðâm menigfealdan genitiuo, þonne secge wê hêr scortlîce be þâm earfoðostan. supplex êadmôd oððe âloten ys þrêora cynna: horum et harum et horum supplicum; supplicium ys wîte. artifex cræftica, horum artificum þissera cræftycena; artificium is cræft. iudex dêma, horum iudicum ðissera dêmena; iudicium is dôm. parens fæder oððe môdor, horum parentum. uigil wacol, horum uigilum. memor gemyndig, horum memorum gemyndigra. fons wyll, fontium. mons dûn, montium. frons foreweard hêafod, frontium. pars dǣl, partium. ars cræft, artium. arx wîghûs, arcium. urbs burh, urbium. hiems winter, hiemum. princeps ealdorman, principum; principium is angyn. municeps burhealdor, municipum; municipium ys burhscipe. collis hyll oððe beorh, collium. follis bylig, follium. caedes sliht oððe slege, caedium. aedes botl, aedium. iuuenis junglingc, iuuenum. panis hlâf, panum. canis hund, canum. uates wîtega oððe sceop, uatum. ciuitas ceaster, ciuitatium; probitas gôdnyss, probitatium; bûton sêo sincopa, þæt ys, sêo wanung, þone i oftêo, þæt sŷ gecweden ciuitatum, probitatum, sanctitatum et cetera. hae uires þâs mægnu, harum uirium. hi et hae tres et haec tria, horum et harum et horum trium ðissera þrêora. hi et hae plures mâ et haec pluria, horum et harum et horum plurium. lis geflit, litium geflita. hic et haec dis welig, ditium. nox niht, noctium. uox stemn, uocum. consul dêma, consulum. dux heretoga, ducum. nux hnutu, nucum. caput hêafod, capitum. pes fôt, pedum. ales fugel, alitum. bos oxa, boum. þurh ðâs ðû miht þâra ôðra genitiuum understandan.
DE QVARTA DECLINATIONE.
Quarta declinatio habet terminationes duas sêo fêorðe declinung hæfð twâ geendunga, us and u. on us geendjað masculina nomina, and on u befeallað neutra. þêos declinung gǣð þus: nominatiuo hic sensus þis andgyt, genitiuo huius sensus ðises andgytes, datiuo huic sensui þisum andgyte, accusatiuo hunc sensum þis andgyt, uocatiuo o sensus êalâ ðû andgyt, ablatiuo ab hoc sensu fram ðisum andgyte; et pluraliter nominatiuo hi sensus ðâs andgytu, genitiuo horum sensuum ðissera andgyta, datiuo his sensibus þisum andgytum, accusatiuo hos sensus þâs andgytu, uocatiuo o sensus êalâ gê andgytu, ablatiuo ab his sensibus fram ðisum andgytum. ealswâ gâð ðâs: hic casus hryre oþþe declinung, huius casus; risus hlehter, cursus ryne, sexus werhâd oððe wîfhâd, nexus cnotta, luxus lust oððe gǣlsa, fluxus tôflôwednyss, ritus gewuna, metus ôga, impetus onrǣs, fluctus flôd oððe ŷð, actus dǣd, fructus wæstm, uictus bîgleofa, uestitus scrûd, habitus gyrla, saltus hlŷp and holt, exercitus werod oððe here, uersus fers, uisus gesihð, auditus hlyst, gustus swæcc, odoratus stenc, tactus hrepung, ictus sweng, motus styrung, affectus gewilnung, effectus fremmingc, monitus mynegung, passus stæpe, gradus hâd oððe stæpe, lapsus slide, usus brîce oððe gewuna, potus drenc, portus hŷð, artus liþ, arcus boga, lacus sêað, acus nǣdl, sinus bôsm, currus cræt, uultus andwlite, cultus bîgeng et cetera.
Ðâs ôðre synd feminini generis: haec manus þêos hand, huius manus, huic manui, hanc manum, o manus, ab hac manu; et pluraliter hae manus, harum manuum, his manibus, has manus, o manus, ab his manibus. ealswâ gâð þâs: haec anus ðis ealde wîf, porticus portic, socrus sweger, nurus snoru, tribus mǣgð, domus hûs.
Þâs ôðre synd neutri generis and indeclinabilia, þæt is, undeclinjendlîce: hoc cornu þes horn, hoc tonitru þes ðunor. nabbað þâs naman nâ ôðre gebîgednysse on ânfealdum getele, ac þes ân casus bið gecweden for eallum ðâm ôðrum ðus: hoc cornu, huius cornu, huic cornu, hoc cornu, o cornu, ab hoc cornu; on menigfealdum getele hîg habbað sume casus: haec cornua, horum cornuum, his cornibus, haec cornua, o cornua, ab his cornibus. ealswâ gǣð hoc genu þis cnêow et pluraliter haec genua; hoc gelu þes forst, ueru spitu, specu scræf, pecu nŷten, testu crocscerd, penu hêddern et cetera, ac hî âteorjað sume on menigfealdum getele. syndon êac gecwedene hic cornus þes horn, hic tonitrus masculini generis on ðissere declinunge. pecu gǣþ êac on ôðre wîsan on ðǣre þriddan declinunge: hoc pecus, huius pecoris and haec pecus, huius pecudis; and hoc testu þissere declinunge and haec testa þǣre forman declinunge. ealswâ specu and penu gâð on manega wîsan and on mislîcum kynne.
Arcus boga and artus lið and partus geêacnung healdaþ þone u fæste on menigfealdum datiuo and ablatiuo: arcubus bogum, artubus liðum, partubus geêacnungum, for ðâm gesceâde, þæt hîg nǣron gelîce arcibus wîghûsum, artibus cræftum, partibus dǣlum. êac sume ôðre healdað þone u on ðâm foresǣdum casum bûtan intingan: portubus hŷðum, tribubus mǣgðum, lacubus sêaðum et cetera.
DE QVINTA DECLINATIONE.
Quinta declinatio habet unam terminationem in es productam sêo fîfte declinung hæfð âne geendunge on langne es, and synd ealle feminini generis bûton ânum, þe ys ǣgðres cynnes on ânfealdum getele and on menigfealdum getele ys masculini generis: hic uel haec dies ðes dæg, and ân of ðâm gefêged ys masculini generis: hic meridies þes middæg. þêos declinung gǣð þus: nominatiuo hic uel haec dies þes dæg, genitiuo huius diei þises dæges, datiuo huic diei ðisum dæge, accusatiuo hunc uel hanc diem þisne dæg, uocatiuo o dies êalâ ðû dæg, ablatiuo ab hoc uel ab hac die fram ðisum dæge; et pluraliter nominatiuo hi dies þâs dagas, genitiuo horum dierum þissera daga, datiuo his diebus ðisum dagum, accusatiuo hos dies þâs dagas, uocatiuo o dies êalâ gê dagas, ablatiuo ab his diebus fram ðisum dagum.
Ealle ôðre naman þissere declinunge syndon feminini generis; haec facies ðêos ansŷn, haec species þêos wlitu, acies egc oððe scearpnys, requies rest, progenies ofspringc, series endebyrdnyss, pernicies cwelmbǣrnyss, rabies wôdnys, glacies îs, canicies hârung, effigies hiw oððe anlîcnys, esuries hungor, macies hlǣnnys, ingluuies oferǣt, caessaries feax. þrŷ naman of ðisum gâð on twâ wîsan: duricies and duritia heardnys, mollicies and mollitia hnescnys, materies and materia antimber. fides gelêafa; res þing; spes hiht et cetera. ac hî âteorjað sume on menigfealdum getele.
DE NVMERO.
Numerus is getel, singularis et pluralis ânfeald oððe menigfeald. ânfeald getel ys on ânum: homo ân mann. menigfeald getel ys homines menn. and ealle ðâ eahta partes habbað þâs twâ getel: witodlîce âgene naman habbað ânfeald getel and nabbað menigfeald. êac sunne and môna sindon ânfealdes geteles. sindon êac manega ôðre naman, þe æfter lêdensprǣce nabbað menigfeald getel: masculini generis þâs: sanguis blôd (ac swâ ðêah on hâlgum bôcum wê rǣdað uirum sanguinum), puluis dûst, fumus smîc, fimus scern, limus lâm; generis feminini: pax sybb, lux lêoht, pix pic, fames hungor, sitis ðurst, labes âwyrdnyss, tabes wyrms, humus molde; generis neutri: coenum meox, foenum strêw, lutum fenn, aeuum êcnys, penum hêddern, uulgus ceorlfolc, pelagus wîdsǣ, uirus wyrms. and ǣlc þǣra ðinga, þe man wihð on wǣgan oððe met on fate, næfð heora nân menigfeald getel, ðêah ðe sume menn be heora âgenum dôme hî âwendað menigfealdlîce þus cweðende: frumenta hwǣtas, ordea beras, fabae bêana, pisae pisan, uina fela wîn, mella fela hunig et cetera.
Sume naman synd êac, þe nabbað ânfeald getel, ac bêoð ǣfre menigfealdlîce gecwedene, swâswâ bêoð twâ ðǣra twelf tâcna, gemini getwysan and pisces fixas, and manega ôðre tô êacan þison: generis masculini hi manes þâs helwaran, primores hêafodmenn, liberi bearn, cani hwîte hǣr on ealdum menn, sentes ðornas, uepres brêmlas; generis feminini insidiae syrwan, induciae fyrst, deliciae êstas, diuitiae welan, excubiae weardan, manubiae hererêaf, primitiae frumwæstmas, exequiae lîcðênunga, blanditiae geswǣnyssa oððe ôlæcunga, bigae twegra horsa cræt, trigae þrêora horsa cræt; quadrigae fêower horsa cræt, reliquiae sumes ðinges lâfe, kalendae clypunga, forðan ðe ðâ ealdan men clypodon symle on niwum mônan. ealswâ nonae ân getel on gerîmcræfte, idus tôdǣlednyssa þæs mônðes; nundinae cŷpinga, latebrae dimhofan, tenebrae þêostru, nuptiae giftu, quisquiliae ǣfyrmðe; generis neutri: arma wǣpnu, moenia weallas, crepundia swurbêagas, cunabula cildcradulas, spolia hererêaf, exta þearmas, extales bæcðearmas, serta cynehelmas, pascua læsa, sponsalia brŷdgyfa, praecordia forebrêost.
Sume naman synd ôðres cynnes on ânfealdum getele and ôðres cynnes on menigfealdum getele: hic locus ðêos stôw masculini generis and on menigfealdum getele haec loca neutri generis. ealswâ hic iocus þes plega et pluraliter haec ioca þâs plegan; hic sibilus þêos hwistlung, haec sibila þâs hwistlunga; hic carbasus þes segl, haec carbasa þâs seglu; hic tartarus þêos hellîce sûsl, haec tartara mænigfealdlîce. þâs ôðre synd generis neutri on ânfealdum getele and generis feminini on menigfealdum getele: hoc epulum þêos wist and menigfealdlîce hae epulae; hoc balneum þis bæð and menigfealdlîce hae balneae; hoc caepe þis lêc undeclinjendlîc and menigfealdlîce hae caepae declinjendlîc. þâs ôðre synd neutri generis on ânfealdum getele and masculini on menigfealdum: hoc caelum þêos heofen and menigfealdlîce hi caeli; hoc porrum þis lêac and eft hi porri; hoc frenum þes brîdel and menigfealdlîce hi freni uel haec frena; hoc filum þes ðrǣd and menigfealdlîce hi fili uel haec fila et cetera.
Sume naman habbað ôðre declinunge on ânfealdum getele and ôðre on menigfealdum, swâswâ ys hoc iugerum þes æcer: se nama ys þǣre ôðre declinunge on ânfealdum getele and ðǣre ðriddan declinunge on menigfealdum getele; hoc uas þis fæt ys ðǣre þriddan declinunge on ânfealdum getele and ðǣre ôðre on menigfealdum.
DE FIGVRA.
Figura is hiw on namum and on ôðrum dǣlum and æfter donatum, þâm lârêowe, synd twâ figura: simplex, þæt is, ânfeald et composita, þæt is, gefêged. ânfeald hiw is decens geðæslîc oððe ârwurðe, potens mihtig. gefêged hiw byð, þæt ðe byð of twâm dǣlum oððe of mâ gefêged: indecens unðæslîc oððe ungedafenlîc, inpotens unmihtig; and hî bêoþ gefêgede on fêower wîsan: ǣrest of twâm ansundum dǣlum: iniustus unrihtwîs; in is praepositio and iustus is nama. eft byð gefêged of twâm tôbrocenum dǣlum beniuolus wel willende; eft of ansundum dǣle and tôbrocenum inimicus fêond, insipiens unwîs; eft of tôbrocenum dǣle and ansundum impius ârlêas, efferus rêðe.
Ealle ðâ eahta dǣlas underfôð fêginge, bûton interiectio âna, and, gif se nama bið gefêged of twâm ansundum dǣlum, þonne mæg man on ǣgðrum ende hine declinjan: hoc ius iurandum þes âðswara, huius iuris iurandi, huic iuri iurando et cetera. gyf se nama byð gefêged of nominatiuo casu and of ôðrum gebîgedum case, þonne bið se nama declinjendlîc on ðâ healfe, þe se nominatiuus byð: hic praefectus urbis ðes portgerêfa oððe burhealdor, huius praefecti urbis, huic praefecto urbis, hunc praefectum urbis, o praefecte urbis, ab hoc praefecto urbis et cetera. gif se nama byð gefêged of twâm gebîgedum casum, þonne byð hê indeclinabile, þæt is, undeclinjendlîc, ac gǣð se ân casus for eallum ðâm ôðrum casum, swâswâ ys huius modi: huius modi homo þus gerâd man, huius modi hominis þus gerâdes mannes, huius modi homini; huius modi mulier þus gerâd wîf; huius modi mancipium þus gerâd þêowman. ealswâ gâð illius modi swâ gerâd et cetera.
Be þâm syx casum wê habbað gesǣd, ac sume naman synd gehâtene monoptota. þæt sind ânre gebîgednysse, and se ân casus gǣð for ealle ðâ ôðre: nequam mânful and ealra stafa naman: hoc a, huius a; hoc b, huius b and swâ forð. ealswâ quattuor fêower, quattuor homines, quattuor hominum and swâ tô ǣlcum case and tô ǣlcum cynne: quinque feminae fîf wîf, quinque uerba fîf word; sex syx and swâ forð ôð centum hundtêontig. mille þûsend gæð ealswâ.
Sume naman syndon diptota gecwedene, þâ habbað twegen mislîce casus and nâ mâ on gewunan: ueru spitu, ueribus spitum; tabi wyrms and tabo: nys ðǣr nâ mâ casu on gewunan.
Sume synd gecwedene triptota, þâ habbað þrŷ ungelîce casus, swâswâ bêoð ealle naman neutri generis þǣre ôðre declinunge on ânfealdum getele: hoc templum ðis templ, huius templi, huic templo; nys ðǣr nâ mâ mislîcra casa. ealswâ byð on menigfealdum getele on eallum neutrum: haec turibula þâs stôrcyllan, horum turibulorum, his turibulis; haec sidera þâs tunglan, horum siderum, his sideribus; cornua hornas, cornuum, cornibus.
Sume naman syndon gehâtene tetraptota, þâ ðe habbað fêower ungelîce casus, swâswâ synd ealle, þâ þe geendjað on er on þǣre ôþre declinunge: hic presbiter þes mæsseprêost, huius presbiteri, huic presbitero, hunc presbiterum et similia.
Sume synd gecwedene pentaptota, þâ ðe habbað fîf ungelîce casas. swâswâ synd ealle, þâ ðe geendjað on us, ðǣre ôðre declinunge: iustus rihtwîs, iusti, -to, -tum, o iuste and manega ôðre þǣre ðriddan declinunge.
Sume naman synd gecwedene exaptota, þæt synd, þâ ðe habbað syx casus, nân ôðrum gelîc, ac wê ne findað nâne naman bûton ðrîm ðus gerâde: unus ân, unius ânes, uni ânum, unum ǣnne, o une êalâ ðû âna, ab uno fram ânum. ealswâ gǣð solus âna and totus eall.
Sit hoc satis de sex casualibus formis bêo ðis ðus genôh be ðâm syx gebîgendlîcum hiwum gesǣd.
Wê habbað nû gesǣd be ðâm fîf ðingum, þe ðâm namum gelimpað, þæt is species hiw, primitiua frumcenned and diriuatiua, þæt is, ofgangendlîc. ôðer ys genus kynn; þridde numerus, þæt is, getel; fêorðe figura hiw, þæt is, hwæðer hit bêo simplex ânfeald aut composita oððe gefêged: fîfte ys casus, þæt is, fyll oððe gebîgednys. nû wylle wê ongynnan pronomen.
INCIPIT PRONOMEN.
Pronomen est pars orationis, quae pro nomine proprio uniuscuiusque accipitur personasque finitas recipit. pronomen ys naman speljend, ân dǣl lêdensprǣce, sê byð underfangen for âgenum naman, and hê underfêhð hâdas mid fulre gewissunge. ðes dǣl, þæt is pronomen, hæfð syx accidentia, þæt synd syx gelimp. him gelimpþ species, þæt is, hiw; persona, þæt is, hâd; and genus, þæt is, cynn; and figura, þæt is, ânfeald hiw oððe gefêged; and numerus, þæt is, getel; and casus gebîgednyss. wê secgað nû gewislîcor be ðison.
Species pronominum bipertita est þâra naman speljendra hiw ys on twâ tôdǣled, forðan ðe hî synd sume primitiua, þæt synd frumcennede, sume diriuatiua, þæt sind ofgangende. eahta þǣr synd frumcennede and seofan ofcumende. se forma hâd is frumcenned: ego ic; ealswâ se ôðer: tu ðû; and êac se ðridda: ille hê. se forma hâd and se ôðer hâd habbað ǣnlîpige stemna, forðan ðe hî bêoð ǣfre ætgædere and him betwŷnan sprecað. þonne ic cweþe ego ic and ðû cwest tô mê tu ðû, þonne bêo wyt ætgædere and for ðî ne behôfað nâðor þissera pronomina nâ mâ stemna, bûton twegra. se ðridda hâd hæfð syx clypunga, forðan ðe hê ys hwîlon mid hwîlon on ôðre stôwe. iste þes ys ætêowjendlîc and ðâr bið, þâr man swâ bîcnað be him. ille hê ne bið ðǣr ætforan andwerd, þâr man swâ be him clypað. se forma hâd hæfð ǣnne pronomen: ego ic, and se ôðer hâd hæfð ǣnne: tu ðû. se ðridda hæfð syx: ille hê, ipse hê sylf, iste ðes, hic ðes, is se ylca, sui his. þâs eahta synd primitiua pronomina and ðâ ôðre seofan syndon diriuatiua, þæt is, þæt hî cumað of þâm ôðrum. hêr synd þâ seofon diriuatiua: meus mîn, noster ûre and nostras ûrelendisc; tuus ðîn, uester êower and uestras êowerlendisc, suus his. ne synd nâ mâ naman speljende, bûton þâs fîftŷne, beðan ðe priscianus tǣcð, sê ðe ys ealre lêdensprǣce wlite gehâten.
Genera pronominum sunt quinque fîf cynn synd þâra naman speljendra: masculinum hic ðes; femininum haec ðêos; neutrum hoc ðis; commune gemǣne nostras ûres landes man, uestras êowres landes mann; trium generum ðrêora cynna ego ic, tu ðû. on lêdensprǣce cweð ǣgðer gê wer gê wîf gê ðêowman ego et tu and on englisc ic and ðû; for ðî hî synd þrêora cynna nâ on stemne, ac on andgite. ðâ ôðre ealle mǣst synd mobilia, þæt is, âwendedlîce fram cynne tô cynne, swâswâ wê nû rihte cûðlîcor secgað.
Pronomina habbað fêower declinunga. sêo forme is ego ic, mei uel mis mîn, mihi mê, me mê, a me fram mê; et pluraliter nos wê, nostrum uel nostri ûre, nobis ûs, nos ûs, a nobis fram ûs. git swutelîcor: ego loquor ic sprece, mei locutio mîn sprǣc, mihi respondes mê þû andswarast, me diligis mê ðû lufast (nys hêr nân uocatiuus), a me audisti sapientiam fram mê þû gehŷrdest wîsdôm; et pluraliter nos loquimur wê sprecaþ, nostri sermo ûre sprǣc, nobis respondetis ûs gê andswarjað, nos diligitis ûs gê lufjaþ, a nobis ambulasti fram ûs ðû eodest. ealswâ tu ðû, tui uel tis þîn, tibi ðê, te ðê, o tu êalâ ðû, a te fram ðê; et pluraliter uos gê, uestrum uel uestri êower, uobis êow, uos êow, o uos êalâ gê, a uobis fram êow. næfð nân frumcenned pronomen uocatiuum bûton ðisum: o tu, o uos. tu doces me ðû tǣcst mê, tui doctrina bona est þîn lâr is gôd, tibi reddo gratias þê ic sylle þancunga; te laudo, ut sapientem þê ic herige, swâswâ wîsne man; o tu doctor, loquere ad me êalâ ðû lârêow, sprec tô mê; a te audiui multa utilia fram ðê ic gehŷrde fela nytwurðe ðing; et pluraliter uos sedetis gê sittað, uestri sedes êower setl, uobis ministro êow ic ðênige, uos moneo êow ic myngje; o uos, audite monitionem meam êalâ gê, gehŷrað mîne myngunge; a uobis ambulauerunt fram êow hî eodon, et cetera. sui his næfð nǣnne nominatiuum nâðor nê mid grêcum nê mid lêdenwarum for ðâm gesceâde, þæt hit nǣre ôðrum wordum gelîc. fêower casus hê hæfð, and þâ belûcað twŷfeald getel and tô ǣlcum cynne hî belimpað: sui equus his hors, sui homines his men, sui uilla his tûn, sibi congregat pecuniam him hê gaderað feoh, sibi placet him hê gelîcað; petit, ut sibi concedas he bit, þæt ðû him geunne ðæs; se custodit bene hine hê hylt wel, se defendit armis hine hê bewerað mid wǣpnum, christus se dedit pro nobis crîst sealde hyne sylfne for ûs, a se expulit malos fram him hê âdrǣfde þâ yfelan, et cetera.
Sêo ôðer declinung gǣð þus: ille hê, illius his. ac hit bið gewislîcor, gif þâr man cwyð sum word tô: ille me amat hê mê lufað, illius amor his lufu, illi scribo unum librum him ic wrîte âne bôc, illum accuso hine ic wrêge, ab illo ueni fram him ic côm; et pluraliter illi equitant hî rîdað, illorum congregatio heora gegaderung, illis respondeo him ic andswarige, illos audio hîg ic gehŷre, ab illis uenimus fram him wê cômon. generis feminini illa hêo, illius hyre; illa suit hêo siwað. illius opus hyre weorc, illi do aliquid hire ic forgife sum ðingc, illam odi hîg ic hatige, ab illa discessi fram hyre ic gewât; et pluraliter illae nent lanam hîg spinnað wulle, illarum uestis est heora hrægl hit is, illas uitupero hîg ic tǣle, ab illis uenit nobis bonum fram him ûs côm gôd. generis neutri illud caput þæt hêafod, illius capitis þæs hêafdes, illi capiti þâm hêafde, illud caput þæt hêafod, ab illo capite fram ðâm hêafde; et pluraliter illa capita þâ hêafdu, illorum capitum þǣra hêafda, illis capitibus ðâm hêafdum, illa capita þâ hêafdu, ab illis capitibus fram ðâm hêafdum.
Ealswâ gǣð iste ðes: iste homo þes man, istius hominis þises mannes, isti homini ðisum menn, istum hominem þisne man, ab isto homine fram ðisum menn; et pluraliter isti homines þâs menn, istorum hominum þissera manna, istis hominibus þisum mannum, istos homines þâs men, ab istis hominibus fram þisum mannum. generis feminini ista mulier þis wîf, istius mulieris þises wîfes, isti mulieri þisum wîfe, istam mulierem arguo ðis wîf ic ðrêage, ab ista muliere fram ðisum wîfe; et pluraliter istae mulieres þâs wîf, istarum mulierum þissera wîfa, istis mulieribus þisum wîfum, istas mulieres laudo þâs wîf ic herige, ab istis mulieribus audiuimus sermonem fram ðisum wîfum wê gehŷrdon sprǣce. generis neutri istud animal ðis nŷten, istius animalis þises nŷtenes, isti animali þisum nŷtene, istud animal occido þis nŷten ic ofslêa, ab isto animali fram þisum nŷtene; et pluraliter ista animalia huc adducta sunt þâs nŷtenu synd hider brôht, istorum animalium þissera nŷtena, istis animalibus þisum nŷtenum, ista animalia custodio þâs nŷtenu ic healde, ab istis animalibus fram ðisum nŷtenum.
Hic ðes, haec ðêos, hoc þis. heora ealra genitiuus huius þises oððe ðissere; huic ðisum; hunc þisne, hanc þâs, hoc ðis; ab hoc fram ðisum, ab hac fram ðissere; et pluraliter hi þâs tô masculinum, hae tô femininum, haec tô neutrum.
Is sê ys subiunctiuum, þæt ys, underðêodendlîc, oþðe relatiuum, þæt ys, edlesendlîc, forðan ðe hê ne mæg bêon æfter rihte gecweden, bûton þæt andgyt bêo ǣrfore sǣd; swâ êac on engliscre sprǣce ne cweð nân man sê, bûton hê ǣr sum ðingc be ðâm men sprǣce. aeneas fuit filius ueneris; is est, qui uicit turnum eneas wæs ueneres sunu; sê oferswîðde turnum. is sê, eius þæs, ei þâm, eum ðone, ab eo fram ðâm; et pluraliter ei ðâ, eorum ðâra, eis þâm, eos accuso þâ ic wrêge, ab eis fram him. generis feminini ea sêo, eius þǣre, ei ðǣre, eam þâ, ab ea fram þǣre; et pluraliter eae mulieres þâ wîf, earum þǣra, eis þâm, eas mulieres uidi þâ wîf ic geseah, ab eis fram ðâm. generis neutri id þæt, eius þæs, ei þâm, id uerbum audiui þæt word ic gehŷrde, ab eo fram ðâm; et pluraliter ea uerba þâ word, eorum þǣra, eis þâm, ea uerba audiui þâ word ic gehŷrde, ab eis fram ðâm.
Ipse hê sylf oþþe se ylca, ipsius, ipsi, ipsum, ab ipso; et pluraliter ipsi hî sylfe oððe ðâ ylcan, ipsorum, ipsis, ipsos, ab ipsis. generis feminini ipsa hêo sylf oþþe sêo ylce, ipsius, ipsi, ipsam, ab ipsa; et pluraliter ipsae, ipsarum, ipsis, ipsas, ab ipsis. generis neutri ipsum, ipsius, ipsi, ipsum, ab ipso; et pluraliter ipsa, ipsorum, ipsis, ipsa, ab ipsis. ipse, gif hê stent âna, þonne byð hit hê sylf oððe se ylca. eft ego ipse ic sylf, tu ipse ðû sylf, ille ipse hê sylf et cetera.
Wê habbað nû declinod þâ eahta frumcennedan pronomina: nû wylle wê secgan þâ seofon diriuatiua. of ðâm forman hâde ego of ðâm genitiuo mei cymð meus mîn. ðes pronomen and ðyllîce synd possessiua, þæt synd geâgnigendlîce. meus seruus mîn þêowa, mei serui mînes ðêowan, meo seruo mînum ðêowan, meum seruum flagello mînne þêowan ic swinge; o mi serue, ara bene êalâ mîn ðêowa, era wel; a meo seruo monitus sum fram mînum þêowan ic eom gemyngod; et pluraliter mei serui laborant mîne þêowan swincað, meorum seruorum labor mînra ðêowna geswinc, meis seruis cibos do mînum þêowum ic sylle mettas, meos seruos diligo mîne þêowan ic lufige, a meis seruis ditatus sum fram mînum ðêowum ic eom gewelgod. generis feminini mea ancilla hoc fecit mîn wyln dyde ðis, meae ancillae ars mînre wylne cræft, meae ancillae do alimenta mînre wylne ic sylle fôdan, meam ancillam arguo mîne wylne ic ðrêage; o mea ancilla, esto utilis êalâ ðû mîn wyln, bêo nytwyrðe; a mea ancilla uestitus sum fram mînre wylne ic eom gescrŷd; et pluraliter meae ancillae bene operantur mîne wylna wyrcað wel, mearum ancillarum domus mînra wylna hûs, meis ancillis uictum tribuo mînum wylnum ic forgife bîgleofan, meas ancillas moneo mîne wylna ic myngje; o meae ancillae, operamini melius êalâ gê mîne wylna, wyrceað bet; a meis ancillis talia uerba audiui fram mînum wylnum ic gehŷrde swylce word. generis neutri meum mancipium loquitur mîn weal sprecð, mei mancipii filius mînes weales sunu, meo mancipio fabrico domus mînum weale ic timbrige hûs, meum mancipium excuso mînne weal ic belâdige; o meum mancipium, sere bene êalâ ðû mîn weal, sâw wel; a meo mancipio multa bona accepi fram mînum weale ic underfêng fela gôd; et pluraliter mea mancipia arant mîne wealas erjað, meorum mancipiorum segetes mînra þêowra manna æceras, meis mancipiis diuido denarios mînum ðêowum mannum ic dǣle penegas, mea mancipia arguo mîne þêowan men ic ðrêage; o mea mancipia, estote fideles êalâ gê mîne ðêowan, bêoð getrêowe; a meis mancipiis adiutus sum fram mînum þêowum mannum ic eom gefultumod.
Se forma hâd ego ic macað his menigfealde getel nos wê, and of his genitiuum nostri cumað twâ diriuatiua: noster and nostras. noster frater ûre brôðer, nostri fratris ûres brôðor, nostro fratri ûrum brêðer, nostrum fratrem ûrne brôðor, o noster frater êalâ ðû ûre brôðor, a nostro fratre fram ûrum brêðer; et pluraliter nostri fratres ûre gebrôðra, nostrorum fratrum obedientia ûre gebrôðra gehŷrsumnys, nostris fratribus ministro ûrum gebrôðrum ic þênige, nostros fratres amo ûre gebrôþra ic lufige, a nostris fratribus fram ûrum gebrôðrum. generis feminini nostra soror ûre swuster, nostrae sororis and swâ forð, swâ wê ǣr declinodon mea ancilla. generis neutri nostrum consilium ûre rǣd, nostri consilii ûres rǣdes and swâ forð æfter neutri generis. hic et haec nostras et hoc nostrate ûres landes mann oððe elles hwæt, nostratis and swâ forð æfter ðǣre þriddan declinunge. ealswâ gǣð hic et haec uestras et hoc uestrate êowres landes mann.
Se ôðer hâd ys tu ðû, and his genitiuus byð tui þîn. þonne cymð of ðâm diriuatiuum tuus þîn: tuus equus ðîn hors, tui equi þînes horses and swâ forð æfter ðǣre ôðre declinunge. generis feminini tua uilla þîn tûn, tuae uillae ðînes tûnes and swâ forð æfter ðǣre forman declinunge. generis neutri tuum uerbum þîn word, tui uerbi ðînes wordes and swâ forð æfter neutri generis.
Se frumcenneda tu macað his menigfealde getel uos. þonne cumað of his genitiuo uestri twâ diriuatiua: uester êower and uestras êower landes mann. uester bos êower oxa, uestri bouis êowres oxan and swâ forþ, swâswâ noster. feminini uestra uestis êower rêaf and swâ forð, swâswâ nostra. generis neutri uestrum iudicium êower dôm, uestri iudicii êowres dômes and swâ forð æfter neutri generis.
Of þâm frumcennedan sui cymð ân diriuatiuum suus his: suus ager his æcer, sui agri his æceres and swâ forð, swâswâ ðâ ôðre. femininum sua uxor his wîf, suae uxoris his wîfes and swâ forð, swâswâ ðâ ôðre. neutrum suum rus his land, sui ruris his landes and swâ forð æfter neutri generis.
Wê wyllaþ secgan, hwæt sŷ betwux þâm genitiuum þǣra frumcennedra pronomina and ðǣra ofgangendra. mei, tui, sui, nostri, uestri, gyf hîg bêoð frumcennede genitiui, þonne magon hîg bêon gefêrlǣhte eallum casum and ǣgðrum getele. mei ager est mîn æcer hyt ys, mei terra mîn land, mei agros aro mîne æceras ic erige, mei uerba audisti mîne word þû gehŷrdest. ealswâ tui seruus arat ðîn ðêowa man erað, tui ancilla texit ðîn wyln wefð, tui agros metis þû rîpst þîne æceras. ealswâ sui: sui equus est his hors hit is, sui homines pergunt his men gâð, sui animalia sunt his nŷtenu hit synt, sui ancilla laborat his wyln swincð. nostri hominis equus est ûres mannes hors hit is, nostri seruum arguo ûrne þêowan man ic ðrêage, nostri agros depastas þû etst ûre æceras. uestri sermo êower sprǣc, uestri congregatio êower gegaderung, uestri iudicia laudo êower dômas ic herige.
Gif ðâs casus bêoð of ðâm diriuatiuum, þonne sceolon hîg habban him gelîce casus and gelîc getel: meus ager mîn æcer, mei agri semen mînes æceres sǣd, meo agro et cetera; tuus seruus þîn ðêowa mann, tua ancilla ðîn wyln, tuae ancillae filius þînre wylne sunu, tui hominis equus ðînes mannes hors, tuum iudicium laudo þînne dôm ic herige; suus faber est his smið hê is, sui fabri opus his smiþes weorc, suum fabrum diligit his smiþ hê lufað; noster piscator est ûre fiscere hê is, nostri piscatoris rete ûres fisceres nett, nostro piscatori do nauem ûrum fiscere ic gyfe scip; uester sutor est êower sûtere hê is, uestri sutoris instrumenta êower sûteres tôl, uestra locutio mihi placet êowor sprǣc mê lîcað, uestrum uerbum audiui êower word ic gehŷrde, uestri uerbi êowres wordes et cetera.
DE FIGVRA.
Figura is gecweden on englisc hiw oððe gefêgednyss. þâra synt twâ: simplex ânfeald et composita and gefêged. þâs pronomina bêoð gefêgede ðus þurh sume casus: iste and hic bêoþ tôgædere gefêgede on þrîm casum ðus: istic þes, istunc þisne, ab istoc fram ðisum. femininum istaec ðêos, istanc þâs, ab istac fram þissere. nis hêr nân menigfeald getel. neutrum istoc iudicium þes dôm, istoc ðisne, ab istoc fram ðisum. hêr is menigfeald getel: istaec iudicia ðâs dômas, istaec accussatiuus, istaec uocatiuus. aduerbium hic hêr; ôðre gefêgede aduerbia: adhuc gyt (lege adhuc rǣd gyt), abhinc heonon.
Is sê byð gefêged tô ðâm aduerbio demum æt nêxtan ðus: idem se ylca, eiusdem þæs ylcan, eidem þâm ylcan, eundem þone ylcan, ab eodem fram ðâm ylcan; et pluraliter idem uel eidem þâ ylcan, eorundem ðǣra ylcra, eisdem þâm ylcum, eosdem þâ ylcan, ab eisdem fram ðâm ylcum. generis feminini eadem sêo ylce, eiusdem þǣre ylcan, eidem, eandem, ab eadem; et pluraliter eaedem þâ ylcan, earundem et cetera. generis neutri idem þæt ylce, eiusdem ðæs ylcan, eidem, idem, ab eodem; et pluraliter eadem þâ ylcan, eorundem, eisdem et cetera.
Þrŷ êacan synd met, pte, ce, þe man êacnað on lêdensprǣce tô sumum casum þises partes for gesceâde oððe fægernysse. egomet ic sylf, meimet mînes sylfes, mihimet mê sylfum, memet mê sylfne. on ðâm ôðrum hâde on genitiuo tuimet þînes sylfes (forþan ðe tumet ys word: tumeo ic tôðinde, tumes þû tôðindst, tumet hê tôðint), tibimet þê sylfum, temet ðê sylfne. ðâm nominatiuo hê mæg bêon êac geðêod, gif ðû setst ânne scortne te betwux: tutemet þû sylf; êac tute getâcnað þæt ylce. et pluraliter nosmet wê sylfe, nobismet ûs sylfum, uosmet gê sylfe, uobismet êow sylfum: nys hêr nâ mâ. on ðâm þriddan hâde suimet his sylfes, sibimet him sylfum, semet hyne sylfne.
Se ôðer êaca bið fîf ablatiuum wîflîces cynnes gefêrlǣht: meapte on mîne wîsan, tuapte on ðîne wîsan, suapte on his wîsan, nostrapte on ûre wîsan, uestrapte on êower wîsan.
Se þridda êaca gǣð þus: huiusce þises, hisce þisum, hosce þâs; hasce þâs.
Sume hîg bêoð gefêgede þus: eccum, þæt is on andgyte, lôca efne, þû gesihst hine; eccos lôca efne, þû gesihst hîg; eft ellum for illum hine. ad femininum tô wîflîcum hâde ealswâ ellam for illam; eccam lôca efne, ðû gesihst hîg and menigfealdlîce eccas.
Eft mecum mid mê, tecum mid ðê, secum mid him, nobiscum mid ûs, uobiscum mid êow.
Hic is ǣgðer gê pronomen gê aduerbium: hic þes and hic hêr. tantundem is nama, þæt is eft swâ mycel. his genitiuus is tantidem eft swâ myceles oððe ealswâ myceles. næfð hê nâ mâ casa. totidem ealswâ fela ys êac nama and næfð nâ mâ casa.
DE NVMERO.
Numerus is getel, singularis ânfeald et pluralis and menigfeald. ânfeald getel byð on ðisum parte ego ic, tu ðû, ille hê, and menigfeald getel bið nos wê, uos gê, illi hîg. sume hîg bêoð ǣgþres geteles: idem homo se ylca man and idem homines þâ ylcan men. sume bêoð ǣgðres cynnes: haec ancilla þêos wyln and menigfealdlîce haec mancipia þâs wealas. þâ seofon diriuatiua pronomina, þæt synd ofgangendlîce naman speligendan, habbað twŷfeald getel, ân wiðinnan, ôðer wiðûtan. gif ðû âxast: cuius sunt hi libri? hwæs synd ðâs bêc? and ic cweðe on lêden: mei sunt mîne hîg synd, þonne byð on þâm forman stæfgefêge me ânfeald getel, and on ðâm ôðrum stæfgefêge i bið menigfeald getel. ealswâ tua uerba sunt ðîne word hit synd: on ðâm tu byð ânfeald getel and on ðâm a menigfeald. hîg habbað êac ealle twegen hâdas and twâ cynn: ân hâd and ân cynn byð on þâm hlâforde, þe cweð meus mîn, and ôðer hâd and ôðer cynn byð on ðâm ǣhte, þe hê embe sprecð, forðan ðe þæt forme stæfgefêg ys ðrêora cynna: masculinum and femininum and neutrum, and þæt ôðer stæfgefêg ys âwendendlîc fram cynne tô cynne: meus ager mîn æcer, mea terra mîn land, meum aratrum mîn sul. hî synd êac gecwedene possessiua, þæt synd geâgnigendlîce, forðan ðe hî getâcnjað oftost ǣhta, ac nâ swâ ðêah symle: gif ic cweðe meus dominus mîn hlâford oððe meus pater mîn fæder, ne byð ðǣr nân ǣht geswutelod. suus his is ǣgðres geteles gê ânfealdes gê menigfealdes, bûton priscianus luge, forðan ðe his frumcenneda sui is ǣgðres geteles: sui causa facit for his intingan hê hit dêð et sui causa faciunt and for heora intingan hî hit dôð; sibi prodest him sylfum hê fremað et sibi prosunt and him sylfum hî fremjað; se custodit hine sylfne hê hylt et se custodiunt and hîg healdað hî sylfe; a se expulit hostem fram him hê âdrǣfð þone fêond, a se expellunt hostes hî âdrǣfað heora fŷnd him fram et similia.
DE CASV.
Ðâ pronomina, þe habbað uocatiuum, þâ habbað syx casus and ðâ ôðre ealle nabbað, bûton fîf gebîgednyssa. on ðâm ôðrum hâde tu ðû and uos gê, þǣr ðǣr byð tôsprǣc, þǣr mæg bêon uocatiuus. eft on þâm ânum diriuatiuum, þæt ys ofgangende, meus mîn hæfð uocatiuus nâ þæs âgneres, ac ðæs ôðres hâdes, þe hê tô sprecð: o pater mi, doce filium tuum êalâ ðû fæder mîn, lǣr þînne sunu; o mater mea, uesti filium tuum êalâ ðû mîn môdor, scrŷd ðînne sunu; êac menigfealdlîce o noster amice êalâ ðû ûre frêond, o nostra soror êalâ ðû ûre swuster [o nostra soror, da nobis bibere êalâ ðû ûre swuster, syle us drincan] et cetera. nostras ûres landes man, uestras êowres landes mann habbað gelîce nominatiuum and uocatiuum, and nys nâ mâ pronomina, þe hæbbe syx casus.
Âne nigon naman synt, ðe habbað þâ ylcan declinunga, þe pronomina habbað, and for ðî wǣron sume bôceras swâ bepǣhte, þæt hî tealdon ðâ nigon naman tô ðisum dǣle, þe wê hâtað pronomen, ac se lârêow priscianus segð, þæt man sceal tôcnâwan ǣlces dǣles mihte and getâcnunge and swâ undergytan, hwæt hê sŷ, nâ be þǣre declinunge. gif sêo declinatio, þæt is, declinung, sceal tôsceâdan, hwæt gehwylc dǣl sî, þonne bêoð ealle ðâ seofon pronomina, þe wê nû embe sprǣcon, and êac participia, þæt synd dǣl nymende, getealde betwux namum; ac þæt ne byð nân gesceâd. þâs nigon naman, þe wê embe sprecað, sind appellatiua, þæt sind gecîgendlîce. proprium nomen is âgen nama and appellatiuum byð ǣlc ôþer nama. hêr synd ðâ naman: quis hwâ, unus ân, ullus ǣnig, nullus nân, solus âna, totus eall, alius ôðer oððe sum, alter ôðer, uter heora ôðer. þâs naman synd mobilia per tria genera, þâs naman synd âwendendlîce geond þrêo cynn. quis hwâ is werlîc hâd; quae hwylc is wîflîc; quod hwylc nys nâþres cynnes. heora ealra genitiuus byð cuius hwæs oððe hwylces and heora ealra datiuus cui hwâm oððe hwylcum, quem uirum laudas? hwylcne wer herast ðû? a quo uel a qui fram hwylcum oððe fram hwâm; et pluraliter qui hwilce oððe ðâ, quorum hwylcera oððe ðǣra, quis uel quibus hwylcum oððe ðâm, quos laudas? hwylce herast ðû? oððe ðâ, a quis uel a quibus fram hwylcum oððe fram þâm. þes nama hæfð twŷfealdne nominatiuum: quis and qui. se qui byð ânfealdes geteles and menigfealdes: qui uir sê wer, qui uiri þâ weras, and hî habbað twŷfealdne ablatiuum, swâswâ wê ǣr sǣdon. generis feminini quae hwylc, cuius hwylcere, cui, quam, a qua uel a qui; et pluraliter quae hwylce, quarum hwylcera, quis uel quibus, quas, a quis uel a quibus, ac se quibus ys gewunelîcor, forðan ðe quis is ðâm ôðrum gelîc. generis neutri quod uel quid hwylc oððe þæt, cuius ðæs oððe hwylces, cui, quod, a quo uel a qui; et pluraliter quae hwylce oððe ðâ, quorum, quis uel quibus, quae, a quis uel a quibus. hit is tô witenne, þæt ðâs naman habbað mislîc andgyt, be ðâm ðe hî gesette bêoð. gif ic cweðe: quis hoc fecit? hwâ dyde ðis?, þonne byð se quis interrogatiuum, þæt is, âxigendlîc. gif ic cweðe: nescio, quis hoc fecit nât ic, hwâ ðis dyde, þonne byð se quis infinitiuum, þæt is, ungeendigendlîc. gif ic cweðe: tu scis, quis hoc fecit þû wâst, hwâ ðis dyde, þonne byð se quis relatiuum, þæt ys, edlesendlîc. of ðisum bêoð gefêgede quisque gehwâ, quaeque, quodque gehwylc. heora ealra genitiuus ys cuiusque; cuique and swâ forð, swâ þâ ôðre. ealswâ on ðrêo wîsan quispiam, quaepiam, quodpiam ǣnig and heora ealra genitiuus cuiuspiam ǣniges and swâ forð. eft quisquam, quaequam, quodquam ǣnig. heora ealra genitiuus cuiusquam and swâ forð. eft quisquis swâ hwâ, quaequae swâ hwylc, quodquod swâ hwylc. heora ealra genitiuus cuiuscuius; cuicui et cetera. eft quidam, quaedam, quoddam sum and heora ealra genitiuus cuiusdam et cetera. eft quicumque swâ hwâ, quaecumque swâ hwylc, quodcumque and heora ealra genitiuus cuiuscumque et cetera. eft aliquis sum, aliqua sum, aliquod sum and heora ealra genitiuus alicuius sumes et cetera.
Vnus ân, una ân, unum ân and heora ealra unius ânes; uni ânum; et cetera.
Vllus, ulla, ullum ǣnig and heora ealra ullius ǣniges; ulli ǣnigum; et cetera.
Nullus, nulla, nullum nân; nullius nânes; nulli nânum; et cetera.
Solus, sola, solum âna and heora ealra solius ânes; soli ânum; et cetera.
Totus, tota, totum eal; totius ealles; toti eallum; et pluraliter toti ealle; totorum ealra; totis; et cetera.
Alius, alia, aliud ôðer and heora ealra genitiuus alius ôðres; alii ôþrum; et cetera.
Vter, utra, utrum heora ôðer oððe uncer ôðer; heora ealra genitiuus utrius heora ôðres; utri heora ôðrum. ealswâ gǣð of ðisum gefêged uterque heora ǣgðer, utraque, utrumque heora ǣgðer and heora ealra utriusque heora ǣgðres; utrique heora ǣgðrum; et cetera. neuter nâðor of ðisum gefêged ne gǣþ nâ swâ, ac gǣð æfter þǣre ôðre declinunge. neuter nâðor, neutri nâðres, neutro nâðrum; femininum neutra nâðor ðǣre forman declinunge: neutrae et cetera; neutrum nâðor, neutri nâðres et cetera. and ealle þâs habbað langne i on genitiuo, ac hê byð swâ ðêah on lêoþcræfte ǣgðer gê lang gê scort, bûton alius: sê byð ǣfre lang.
Alter, altera, alterum ôðer and heora ealra alterius ôðres: on ðisum byð se i ǣfre scort; alteri ôðrum; et cetera. of ðisum ys gefêged alteruter, alterutra, alterutrum heora ǣgðer. heora ealra genitiuus alterutrius and datiuus alterutri et cetera.
Gyt syndon sume naman, þe wǣron unrihtlîce getealde betwux naman speljendum, forðan ðe naman speljend ne mæg habban þâ getâcnunga, ðe hî habbað. ân þâra ys qualis and quale hwylc, þæt getâcnað þrêo ðingc: interrogationem, þæt is, âxunge and infinitionem endelêasnysse et relationem and edlesunge. gif ic cweðe: qualis est rex? hwylc ys se cyning?, þonne byð hê interrogatiuum, þæt is, âxjendlîc. gif ic cweðe: nescio, qualis est rex nât ic, hwylc se cyning is, þonne byð se qualis infinitiuum, þæt is, ungeendigendlîc. gif ic cweðe: tu scis bene, qualis est þû wâst wel, hwylc hê is, ðonne byð hit relatiuum, þæt ys, edlesendlîc. talis and tale swylc andwyrd þâm ôðrum. þû cwyst: qualis est ille? hwylc ys hê? ic cweþe: talis est swylc hê is. þâs twegen naman gâð æfter ðǣre ðriddan declinunge, þe macjað heora ablatiuum on i. eft quantus hû micel getâcnað þrêo ðing: âxunge and endelêasnesse and edlesunge. him andwyrt tantus swâ mycel; and hî begen synd mobilia æfter þǣre ôðre declinunge. eft quot hû fela getâcnað ðrêo ðing. him andwyrt tot swâ fela. ðâs twegen naman synd ðrêora cynna. wê cweþað: quot homines? hû fela manna? quot litterae? hû fela stafa? quot uerba? hû fela worda? tot libri swâ fela bôca; tot paginae swâ fela trameta; tot folia swâ fela lêafa; and hî synd undeclinjendlîce, ac hî andwyrdað swâ ðêah eallum casum: hi quot, horum quot; hi tot, horum tot. of ðisum bêoð gefêgede quotus and totus, þâ gebyrjað swŷðost tô endebyrdnysse. quotus es in ordine monachorum? hwylcere endebyrdnysse eart ðû betwux munecum? ic cweþe secundus se ôþer uel tertius oððe se ðridda. him geandwyrt totus: totus sum swylcere endebyrdnysse ic eom. hî syndon mobilia æfter þǣre ôðre declinunge.
Of ðâm naman quis cumað ðrêo genitiui æfter ealdre sprǣce: cuius masculinum, cuia femininum, cuium neutrum. ac wê ne gŷmað nâ swîðe on ðisum dagum þissera genitiuo, ac brûcað þæs ânes on ǣlcum cynne. cuius hominis hwylces mannes oððe ðæs mannes, cuius feminae, cuius animalis. êac bûton þison cwǣdon ðâ ealdan: hic et haec cuias et hoc cuiate, huius cuiatis. þæt byð þus on lêdensprǣce: cuias es? hwylcere þêode eart þû? uestras sum êowre þêode ic eom oþþe êower landes man; swâswâ cwæþ se ealda plautus: quid est? cuiates estis aut quo ex oppido? hwæt is lâ? hwylcere þêode sind gê oððe of hwylcum fæstene?
Is êac tô witenne, þæt ullus and nullus, nemo and ambo nê nân þǣra namena, þe andwerd ne byð on sprǣce, næfð nânne uocatiuum. eft alter and uter nê nân þǣra, þe gǣð on twâ, næfð nǣnne uocatiuum, forðan ðe se uocatiuus, þæt ys, sêo clypjendlîce gebîgednys, wyle bêon ǣfre tô andweardum menn geclypod and tô ânum hâde.
INCIPIT DE VERBO.
Verbum est pars orationis cum tempore et persona sine casu aut agere aliquid aut pati aut neutrum significans, uerbum ys word, ân dǣl lêdensprǣce mid tîde and hâde bûtan case getâcnjende oððe sum ðing tô dônne oððe sum ðing tô þrôwigenne oððe nâðor. uerbum habet septem accidentia word hæfð seofon gelimplîce ðing. him gelimpð significatio, þæt ys, getâcnung, hwæt þæt word getâcnige, dǣde oððe þrôwunge oððe nâðor; tempus tîd, modus gemet, species hiw, figura gefêgednyss, coniugatio geþêodnyss, persona hâd, numerus getel. wê wyllað nû secgan endebyrdlîce and gewislîce be eallum þisum.
Significatio ys getâcnung, hwæt þæt word getâcnige. ǣlc fulfremed word geendað on o oððe on or. on o geendjað actiua uerba, þæt synd dǣdlîce word, þâ ðe geswuteljað, hwæt men dôð. amo ic lufige geswutelað mîn weorc; ealswâ doceo ic tǣce, lego ic rǣde, audio ic gehŷre: on eallum þisum wordum ys mîn weorc geswutelod. þâs and ðyllîce synd actiua gehâtene, þæt synd dǣdlîce, forðan ðe hî geswuteljað dǣda: dô ǣnne r tô ðisum wordum, þonne bêoð hî passiua, þæt synd ðrôwjendlîce; nâ swylce hî ǣfre pînunge getâcnjon, ac, þonne ôðres mannes dǣd befylð on mê oððe on ðê, þonne byþ þæt on lêdensprǣce passiuum uerbum. ic cweðe nû: amo ic lufige, þonne cwyst ðû: quem amas? hwæne lufast ðû? ic cweþe: te amo þê ic lufige; þonne befylð mîn lufu on ðê, and ðû miht cweðan: amor a te ic eom gelufod fram ðê. doceo te ic tǣce ðê, and ðû cwyst: doceor a te ic eom gelǣred fram ðê; et cetera. nû synd þâ word gehâtene actiua, þæt synd dǣdlîce, þâ ðe geendjað on o and macjað of him sylfum passiua uerba, þæt synd þrôwjendlîce word, gif se r byþ þǣrtô genumen, swâswâ wê nû sǣdon. þâ word, þe geendjað on o and ne magon æfter andgyte bêon passiua, þâ synd neutra gehâtene, þæt is nâðres cynnes: uiuo ic lybbe, spiro ic orðige, sto ic stande, ambulo ic gange, sedeo ic sitte. ne mæg hêr bêon nân passiuum on ðisum wordum, forðan ðe heora getâcnung ne befylð on nânum ôðrum menn, bûton on ðâm, ðe hit cwyð. swâ ðêah sume of ðisum neutrum macjað passiuum on ðâm ðriddan hâde, nâ tô mannum, ac tô ôðrum ðingum. aro ic erige, aras þû erast, arat hê erað. ne cweð nân mann: ic eom geerod, ac on ðâm ðriddan hâde ys gecweden: aratur terra þæt land ys geerod; bibo ic drince, bibitur uinum þæt wîn ys gedruncen; manduco ic ete, manducatur panis se hlâf is geeten; laboro ic swince, laboratur uestis þæt hrægl is beswuncen; et cetera. þâ word, þe geendjað on or, habbaþ ðrêo getâcnunga. ân ys ðrôwjendlîc, swâswâ wê ǣr sǣdon. ôþer ys commune, þæt ys, gemǣne twegra getâcnunga, forþan þe on ðâm worde byð ǣgðer gê dǣd gê ðrôwung: osculor te ic cysse ðê et osculor a te and ic eom fram ðê cyssed; complector te ic ymbclyppe þê et complector a te and ic eom fram ðê ymbclypped. þâs word and ðyllîce ne bêoð nâ lêdenword, gif se r byð aweg gedôn. þâ ðriddan getâcnunge hæfð deponens uerbum, þæt is, âlecgende word, forðan ðe hê legð him fram ðâ âne getâcnunge and hylt ðâ ôþre. deponentia uerba significant actum þâ âlecgendlîcan word getâcnjað dǣde, swâswâ actiua, ac hî geendjað on or, swâswâ passiua. luctor ic wraxlige, loquor ic sprece: hêr is dǣd on ðissere getâcnunge. hî ne bêoð nâ lêdenword, gif se r byð awege. ðâ word, þe synd passiua, bêoð actiua, gif se r byþ aweg gedôn: armor ic eom gewǣpnod, armo te ic wǣpnige ðê et cetera. twâ dǣdlîce word synd, ðe habbað þwyrlîce getâcnunge: þæt ðe geendað on o, getâcnað þrôwunge and, þæt ðe geendað on or, getâcnað dǣde. timeo ic mê ondrǣde, metuo ic mê ondrǣde. sê ðe him ondrǣt, sumes ðinges hê him ondrǣt. timeo deum ic mê ondrǣde god. timeor ic eom ondrǣd, þæt is, þæt sumum men stent ege fram mê. metuor a pueris nostris, þæt is on andgyte, ûrum cildum stent ege fram mê. ðâ word êac sume, þe synd neutra gecwedene, habbað þrôwjendlîce getâcnunge, swâswâ ys uapulo ic eom beswungen, ueneo ic eom geseald; ac hî ne geendjað nǣfre on or, swâ hwæðer swâ hî getâcnjað.
DE TEMPORE.
Tempus accidit uerbo tîd gelimpð worde for getâcnunge mislîcra dǣda. æfter gecynde synd þrêo tîda on ǣlcum worde, þe fulfremed byð: praesens tempus ys andwerd tîd: sto ic stande; praeteritum tempus ys forðgewiten tîd: steti ic stôd; futurum tempus is tôwerd tîd: stabo ic stande nû rihte oððe on sumne tîman. ac swâ ðêah wîse lârêowas tôdǣldon þone praeteritum tempus, þæt is, ðone forðgewitenan tîman, on þrêo: on praeteritum inperfectum, þæt is unfulfremed forðgewiten, swilce þæt ðing bêo ongunnen and ne bêo fuldôn: stabam ic stôd. praeteritum perfectum ys forðgewiten fulfremed: steti ic stôd fullîce. praeteritum plusquamperfectum is forðgewiten mâre, þonne fulfremed, forðan ðe hit wæs gefyrn gedôn: steteram ic stôd gefyrn. forðî is se forðgewitena tîma on ðrêo tôdǣled, forðan ðe nâht ne byð swâ gemyndelîc on gecynde, swâ þæt ys, þæt gedôn byð.
DE MODIS.
Modus ys gemet oððe þǣre sprǣce wîse, and ðǣra synd fîf. indicatiuus ys gebîcnjendlîc: mid ðâm wê geswuteljað, hwæt wê dôð oððe ôðre menn. ic cweðe nû: lego ic rǣde; þǣr bið mîn dǣd geswutelod. and ðis modus ys fulfremed on eallum tîdum and on eallum hâdum and ys forðî fyrmest. þæt ôðer modus ys imperatiuus, þæt ys, bebêodendlîc: mid þâm gemete wê hâtað ôðre menn dôn sum ðing oððe sum ðing þrôwjan. lege rǣd ðû; legat rǣde hê; flagella istum puerum beswing ðis cild; flagelletur sŷ hê beswungen. þis gemet sprecð forðwerd and næfð nânne praeteritum, forþan ðe nân man ne hǣt dôn, þæt ðe gedôn byð. hê sprecð tô ôðrum and nâ tô him sylfum: forþan ðe gehwâ hǣt ôðerne, nâ hyne sylfne. þæt ðridde gemet ys optatiuus, þæt ys, gewîscendlîc, and hit hæfð forðgewitenne tîman and behôfað ôðres wordes him tô fultume, þæt hê fulfremednysse hæbbe. utinam amarem deum êalâ gif ic lufode god, swylce ðû cweðe: forgeâfe god, þæt ic hine lufode. utinam legerem nunc êalâ gif ic rǣdde nû. utinam legerem heri êalâ gif ic rǣdde gyrstan dæg, þonne cûðe ic nû âgyfan. utinam legissem in iuuentute êalâ gif ic rǣdde on jugoðe, þonne cûðe ic nû sum gôd. utinam ys aduerbium, þæt ys, wordes gefêra, and hê fylst þisum gemete ðus. þæt fêorðe gemet ys subiunctiuus oþþe coniunctiuus, þæt ys, underðêodendlîc, forðâm ðe hyt is under þâm foresǣdum gemetum and behôfað ôþres wordes him tô fultume. cum legam ðonne ic rǣde. cum legam, ueni ad me ðonne ic rǣde, cum tô me. cum doceam, discas þonne ic tǣce, þû leornast et cetera. þæt fîfte gemet ys infinitiuus, þæt is, ungeendigendlîc, forðan ðe þǣr ne byð nân sprǣc geendod, bûton man ðâr dô tô þrêo ðing, þæt is, hâd and tîd and getel. amare lufjan: nys ðǣr nân gewis on ðǣre sprǣce, bûton ðû cweþe amare uolo ic wylle lufjan. on ðâm uolo ys se forma hâd and andweard tîd and ânfeald getel. þis gemet gǣð geond ealle tîda and ealle hâdas and ealle getel. legere uis þû wylt rǣdan ys se ôðer hâd and andweard tîd and ânfeald getel. legere uolui ic wolde rǣdan, legere uoluistis gê woldon rǣdan sint forðgewitene tîda; et cetera. gyt ys ân gemet gehâten inpersonale, þæt gǣð ofer ealle ðâ ôþre fîf on ðâm ðriddan hâde passiuum: amatur; amatur a me ic lufige; legitur a me ic rǣde. ac wê nellað nâ mâre be ðisum hêr sprecan.
DE PERSONIS.
Sunt igitur personae uerborum tres þrŷ hâdas synt worda. se forma hâd ys, þe sprecð be him sylfum âna ðus: dico ic secge, oððe mid ôþrum mannum on menigfealdum getele: dicimus wê secgað. se ôðer hâd is, þe se forma sprecð tô: dicis þû segst, oþþe menigfealdlîce dicitis gê secgað. se þridda hâd ys, be þâm ðe se forma hâd sprecð tô ðâm ôðrum hâde: dicit hê segð, oððe menigfealdlîce dicunt hî secgaþ. se forma hâd and se ôðer sprecað him betwŷnan and synd andwerde and geendode, sôþlîce se þridda hâd nys nâ andweard nê geendod, and forðî hê nymð him hwîlon tô fultume pronomen naman speljend: ille dicit. ealle ðrŷ hî magon êac him tô genyman naman speljende: ego lego ic rǣde, tu legis þû rǣtst, ille legit hê rǣt. naman sôðlîce bêoð ǣfre on ðâm ðriddan hâde: rex equitat se cyningc rît, episcopus docet se bisceop lǣrþ, and swâ on eallum casum, bûton uocatiuus, sê ðe byð ǣfre on ðâm ôðrum hâde: o puer, lege êalâ ðû cild, rǣd. êac se nominatiuus mæg bêon on ðâm ôðrum hâde, gyf ðǣr byð pronomen betwux: lego ego priscianus ic priscianus rǣde; legis tu puer þû cild rǣdst. nama mæg bêon êac on ðâm forman hâde on ðâm worde, ðe getâcnað edwiste: priscianus sum ic eom priscianus, and ealswâ on ðâm wordum, ðe clypunge getâcnjað: priscianus uocor ic eom gecîged priscianus, priscianus nominor ic eom genemned priscianus, priscianus nuncupor ic eom gehâten priscianus. manega word synd, þe ne magon habban þâ twegen forman hâdas, ac habbað þone þriddan: tinnit swêgð, pluit hit rînþ, tonat hit ðunrað, fulminat hit lîht, ningit hit snîwð, grandinat hit hagelað, gelat hit frŷst. ealswâ be nŷtenum: canis latrat hund byrcð, lupus ululat wulf ðŷtt, equus hinnit hors hnǣgð, bos mugit oxa hlêwð, ouis balat scêp blǣt, sus grunnit swîn grunað et similia. þâs word and ðyllîce man mæg cweðan, gif man wyle, ongeân gecynde on eallum þrîm hâdum, ac hit byð swîðe dyslîc, þæt se man beorce oððe blǣte.
DE NVMERO.
Numerus accidit uerbis uterque, singularis et pluralis getel gelimpð wordum ǣgðer gê ânfeald gê menigfeald. ânfeald getel byð on ânum: lego ic rǣde, and menigfeald tô manegum: legimus wê rǣdað, et cetera.
DE CONIVGATIONIBVS.
Coniugationes uerborum quattuor sunt secundum priscianum. coniugatio uerborum ys worda geðêodnys, and þǣra sind fêower æfter priscianes tǣcinge. naman habbað fîf declinationes, and word habbað fêower coniugationes. declinatio mæg bêon gecweden gebîgednys, forðan ðe on ðǣre bêoð ðâ naman gebîgede fram case tô case. coniugatio mæg bêon gecweden geðêodnys, forðan ðe on ðǣre bêoð manega word geðêodde on ânre declinunge.
Sêo forme coniugatio ys, þe macað ðone ôðerne hâd on langne as: amo ic lufige, amas ðû lufast, amat hê lufaþ; et pluraliter amamus wê lufjað, amatis gê lufjað, amant hî lufjað. eodem modo, id est, indicatiuo on ðâm ylcan gemete, þæt ys, gebîcnigendlîcum praeterito tempore inperfecto forðgewitenre tîde unfulfremedre amabam ic lufode, amabas ðû lufodest, amabat hê lufode; et pluraliter amabamus wê lufodon, amabatis gê lufodon, amabant hî lufodon. eodem modo tempore praeterito perfecto amaui ic lufode fulfremedlîce, amauisti þû lufodest, amauit hê lufode; et pluraliter amauimus wê lufodon, amauistis gê lufedon, amauerunt uel amauere hî lufodon. eodem modo tempore praeterito plusquamperfecto amaueram ic lufode gefyrn, amaueras ðû lufodest, amauerat hê lufode; et pluraliter amaueramus wê lufodon, amaueratis gê lufodon, amauerant hî lufedon. eodem modo on ðâm ylcan gemete futuro tempore on tôweardre tîde amabo ic lufige gyt tô dæg oððe tô merjen, amabis þû lufast, amabit hê lufað; et pluraliter amabimus wê lufjað, amabitis gê lufjað, amabunt hî lufjað. imperatiuo modo on bebêodendlîcum gemete tempore praesenti on andwerdre tîde ad secundam et nomen_tertiam personam tô ðâm ôðrum hâde and tô ðâm ðriddan ama lufa ðû, amet lufige hê; et pluraliter amemus lufjon wê, amate lufige gê, ament lufjon hî. eodem modo tempore futuro amato tu lufa ðû gyt, amato ille lufige hê; et pluraliter amemus lufige wê, amatote lufige gê, amanto lufjon hî. optatiuo modo gewîscendlîcum gemete praesenti tempore et praeterito inperfecto utinam amarem êalâ gif ic lufode nû oððe ǣr, utinam amares êalâ gif ðû lufodest, utinam amaret êalâ gif hê lufode; et pluraliter utinam amaremus êalâ gif wê lufodon, utinam amaretis êalâ gif gê lufedon, utinam amarent êalâ gif hî lufodon. eodem modo tempore praeterito perfecto et plusquamperfecto utinam amauissem êalâ gif ic lufode fulfremedlîce oððe gefyrn, utinam amauisses êalâ gif ðû lufodest, utinam amauisset êalâ gif hê lufode; et pluraliter utinam amauissemus êalâ gif wê lufodon; utinam amauissetis êalâ gif gê lufodon, utinam amauissent êalâ gif hî lufodon. eodem modo tempore futuro utinam amem forgife god, þæt ic lufige gyt, utinam ames þæt ðû lufige, amet þæt hê lufige; et pluraliter utinam amemus forgyfe god, þæt wê lufjon gyt, ametis þæt gê lufjon, ament þæt hî lufjon. subiunctiuo modo underðêodendlîcum gemete tempore praesenti cum amem þonne ic nû lufige, cum ames þonne ðû lufast, cum amet þonne hê lufað; et pluraliter cum amemus ðonne wê nû lufjað, cum ametis þonne gê lufjað, cum ament þonne hî lufjað. eodem modo tempore praeterito inperfecto cum amarem þâ ðâ ic lufode hwæt hwega, cum amares ðâ ðâ ðû lufodest, cum amaret þâ ðâ hê lufode; et pluraliter cum amaremus þâ ðâ wê lufodon, cum amaretis þâ þâ gê lufodon, cum amarent þâ ðâ hî lufodon. eodem modo tempore praeterito perfecto cum amauerim þâ ðâ ic lufode fulfremedlîce, amaueris þâ ðâ ðû lufodest, amauerit þâ ðâ hê lufode; et pluraliter cum amauerimus þâ ðâ wê lufodon, amaueritis þâ ðâ gê lufodon, amauerint ðâ ðâ hî lufodon. eodem modo tempore praeterito plusquamperfecto cum amauissem þâ ðâ ic lufode gefyrn, amauisses þâ ðâ ðû lufodest, amauisset þâ ðâ hê lufode; et pluraliter cum amauissemus þâ ðâ wê lufodon, amauissetis þâ ðâ gê lufedon, amauissent þâ ðâ hî lufedon. eodem modo tempore futuro cum amauero þonne ic lufige gyt, cum amaueris þonne þû lufast gyt, cum amauerit ðonne hê lufað gyt; et pluraliter cum amauerimus þonne wê lufjað gyt, amaueritis ðonne gê lufjað gyt, amauerint þonne hî lufjað gyt. infinitiuo modo ungeendigendlîcum gemete numeris et personis on getelum and on hâdum tempore praesenti et praeterito inperfecto amare lufjan, praeterito perfecto et plusquamperfecto amasse uel amauisse lufjan. infinitiuus ys ungeendigendlîc, ac dô ðǣr tô getel and hâd and tîde, þonne byð hit geendod sprǣc: amare uolo ic wylle nû lufjan; amare uolebam ic wolde lufjan; sciui te aliquando amasse deum ic wiste, þæt ðû hwîlon lufodest god. futuro amatum ire uel amaturum esse lufjan; uis amatum ire wylt ðû faran lufjan; uenatum pergo ic fare huntjan; uis doctum ire wylt ðû gân leornjan; lectum pergit hê gǣð rǣdan; bibitum pergo ic gange drincan; et cetera. þæt syxte gemet gǣð ofer ealle þâ ôðre fîf gemetu and nimð ǣfre þone þriddan hâd of ðâm passiuum: amatur; amatur a me ic lufige, amabatur a me ic lufode and swâ forð, ac hit nis nâ swîðe gewunelîc on lêdensprǣce nê hûru on englisc. quinque participalia uerba ueniunt a uerbo actiuo fîf dǣlnymendlîce word cumað of ðâm dǣdlîcum worde: amandi tô lufigenne, amando lufigende, amandum tô lufigenne, amatum wê sǣdon ǣr, amatu mid lufe. wê secgað þâs word gewislîcor: tempus est arandi hit ys tîma tô erigenne, arando proficio erigende ic geðêo, legendo doceo rǣdende ic tǣce, arandum est mihi mê ys to erigenne, legendum est nobis ûs ys tô rǣdenne, habes agros ad arandum hæfst ðû æceras tô erigenne, commoda mihi librum ad legendum lǣne mê ðâ bôc tô rǣdenne. amatum wê sǣdon ǣr. amatu byð geset for naman for ablatiuum, swâswâ priscianus âwrât: nec uisu facilis nec dictu affabilis ulli nys hit nânum êaðe on gesihðe nê on cwyde âsecgendlîc. ðâs fîf word synd swîðe wunderlîce and âwendað hî tô eallum hâdum and tô eallum tîdum and tô ǣgðrum getele and tô eallum cynnum: amando patrem, amando matrem, amando fratres et cetera. ðâs fîf word synd gehâtene participalia, forðan ðe hî synd gelîce dǣl nymendum on gebîgedum casum. hî synd êac gecwedene gerundia of ðâm worde gero ic bere, forðan ðe hî berað manega andgytu. hî synd êac gehâtene sopina. sopinum ys ûpp âwend, and hî synd ûp âwende and brâde, forðan ðe hî underfôð fela andgytu, swâswâ wê hêr beforan sǣdon. duo participia ueniunt a uerbo actiuo twegen dǣl nymende cumað of ðâm dǣdlîcum worde, praesentis temporis, ut amans: andwerdre tîde ys amans lufigende; futuri temporis, ut amaturus: tôwerdre tîde ys amaturus. manducans est hê ys etende, legens est hê ys rǣdende; lecturus sum cras ic sceal rǣdan tô merigen, lecturus es þû scealt rǣdan, lecturus est hê sceal rǣdan, lecturi sunt hî sceolon rǣdan; et cetera.
Ǣlc ðâra worda, þe ðus gâð, bêo hit actiuum, bêo hit neutrum, ǣlc ðǣra ys ðǣre forman declinunge. þêos forme coniugatio macað hyre praeteritum perfectum on fêower wîsan.
Sume hî macjað on aui: amo ic lufige, amaui ic lufode, amatum gelufod, and byð ǣfre se a lang on lêdensprǣce. ealswâ gâð þâs: beo ic weligje, beaui ic welegode, beatum gewelgod; lanio ic tôtere; hio ic gynje; inchoo ic ongynne, inchoaui; uacuo ic æmtige; turbo ic gedrêfe; sudo ic swǣte; nauigo ic rôwe; triumpho ic sigerje; flo ic blâwe, flaui; armo ic gewǣpnige; orno ic gefrætwige; no ic swymme, naui; nato ic swymme; palpo ic grâpige; sedo ic gestylle; tenuo ic gewanige oððe ic dô sum ðing ðinre; laboro ic swince; aro ic erige; cribro ic syfte; quasso ic tôcwŷse; calco ic trede; ambulo ic gange; praecipito ic sceûfe; uexo ic drecce; euangelizo ic godspellige. ealle ðâs word and mâ macjað heora praeteritum on aui and sopinum on atum.
Se ôðer praeteritum is on twâm stafum, ui: frico ic gnîde, fricui ic gnâd, frictum gegniden; seco ic forceorfe, secui, sectum; mico ic scîmige, micui (nys hêr nân sopinum); domo ic temige, domui, domitum; sono ic swêge, sonui, sonitum; tono ic tonige, tonui, tonitum; ueto ic forbêode, uetui, uetitum; crepo ic tôberste, crepui, crepitum. sume macjað on twâ wîsan: plico ic fealde, plicui uel plicaui ic fêold, plicitum uel plicatum gefealden. ealswâ gǣð implico ic on befealde, replico ic ongeân fealde, complico ic samod fealde, explico ic fulfealde, applico ic tô fealde oððe ic gelende mid scipe. þâ ðe bêoð mid naman gefêgede, þâ macjað praeteritum on aui and sopinum on atum: duplico ic twŷfylde, duplicaui, -catum; triplico ic ðrŷfylde, -caui, -catum; multiplico ic menigfylde, -caui, -catum. cubo ic hlynige, cubui, cubitum. neco ic nǣce oððe ic âcwelle gǣð êac on twâ wîsan: necui uel necaui, nectum uel necatum.
Se ðridda praeteritum gǣð þus: iuuo ic fultumige, iuui ic fultumode, iutum gefultumod, and of ðâm gefêged adiuuo ic fultumige, adiuui, adiutum; lauo ic ðwêa, laui ic ðwôh, lautum âðwogen. sume cweðað lotum oððe lauatum.
Sêo fêorðe praeteritum gǣð þus: sto ic stande, steti ic stôd, statum gestanden; do ic gyfe, dedi ic geaf, datum forgyfen, and of ðisum gefêgede resto ic bêo tô lâfe oððe ic ætstande, restas, restiti, restitum; consto ic samod stande, constiti, constitum; praesto ic getîðige, praestiti, praestitum. ealswâ persto ic ðurhwunige; adsto ic æt stande; absto ic fram stande: circumdo ic embedô oððe ic ymbgange, circumdedi, circumdatum. þâ ôðre synd ðǣre ðriddan geðêodnysse.
DE VERBO PASSIVO.
Amor ic eom gelufod ys passiuum, swâ wê ǣr cwǣdon, amaris þû eart gelufod, amatur hê ys gelufod; et pluraliter amamur wê synt gelufode, amamini gê synd, amantur hî synd. praeterito inperfecto amabar ic wæs gelufod, amabaris ðû wǣre, amabatur hê wæs; et pluraliter amabamur wê wǣron gelufode, amabamini gê wǣron, amabantur hî wǣron. praeterito perfecto amatus sum uel amatus fui ic wæs fulfremedlîce gelufod, amatus es uel fuisti þû wǣre, amatus est uel fuit hê wæs; et pluraliter amati sumus uel amati fuimus wê wǣron gelufode, amati estis uel fuistis gê wǣron, amati sunt uel fuerunt uel fuere hî wǣron gelufode. praeterito plusquamperfecto amatus eram uel amatus fueram ic wæs gefyrn gelufod, amatus eras uel fueras ðû wǣre, amatus erat uel fuerat hê wæs; et pluraliter amati eramus uel fueramus wê wǣron gefyrn gelufode, amati eratis uel fueratis gê wǣron, amati erant uel fuerant hî wǣron. tempore futuro amabor ic bêo gelufod gyt, amaberis ðû bist, amabitur hê byð; et pluraliter amabimur wê bêoð gelufode gyt, amabimini gê bêoð, amabuntur hî bêoð gelufode. imperatiuo modo amare sŷ ðû gelufod, ametur sŷ hê gelufod; et pluraliter amemur bêon wê gelufode, amamini bêon gê gelufode, amentur bêon hî gelufode. tempore futuro amator tu sŷ ðû gelufod, amator ille sŷ hê gelufod; et pluraliter amemur bêon wê gelufode, amaminor bêon gê gelufode, amantor bêon hî. optatiuo modo tempore praesenti et praeterito inperfecto utinam amarer êalâ gif ic wǣre gelufod, utinam amareris êalâ gif ðû wǣre gelufod, utinam amaretur êalâ gif hê wǣre gelufod; et pluraliter utinam amaremur êalâ gif wê wǣron gelufode, utinam amaremini êalâ gif gê wǣron, utinam amarentur êalâ gif hî wǣron. praeterito perfecto et plusquamperfecto utinam amatus essem uel amatus fuissem êalâ gif ic wǣre fulfremedlîce gelufod oððe gefyrn, utinam amatus esses uel fuisses êalâ gif ðû wǣre, utinam amatus esset uel fuisset êalâ gif hê wǣre; et pluraliter utinam amati essemus uel fuissemus êalâ gif wê wǣron gelufode fulfremedlîce oððe gefyrn, utinam amati essetis uel fuissetis êalâ gif gê wǣron, utinam amati essent uel fuissent êalâ gif hî wǣron gelufode. tempore futuro utinam amer êalâ gif ic bêo gelufod gyt, utinam ameris êalâ gif ðû byst, utinam ametur êalâ gif hê byð; et pluraliter utinam amemur êalâ gyf wê bêoð gelufode gyt, utinam amemini êalâ gyf gê bêoð, utinam amentur êalâ gyf hî bêoð. subiunctiuo modo cum amer þonne ic eom nû gelufod, cum ameris þonne ðû eart, cum ametur þonne hê ys; et pluraliter cum amemur þonne wê nû synd gelufode, cum amemini þonne gê synd, cum amentur þonne hî synd. praeterito inperfecto cum amarer þâ þâ ic wæs gelufod, cum amareris þâ ðâ ðû wǣre, cum amaretur þâ ðâ hê wæs; et pluraliter cum amaremur þâ ðâ wê wǣron gelufode, cum amaremini þâ ðâ gê wǣron gelufode, cum amarentur þâ ðâ hî wǣron. praeterito perfecto cum amatus sim uel amatus fuerim þâ ðâ ic wæs fulfremedlîce gelufod, cum amatus sis uel fueris þâ ðâ ðû wǣre gelufod, cum amatus sit uel fuerit þâ þâ hê wæs gelufod; et pluraliter cum amati simus uel fuerimus þâ ðâ wê wǣron gelufode, cum amati sitis uel fueritis þâ ðâ gê wǣron gelufode, cum amati sint uel fuerint ðâ ðâ hî wǣron. praeterito plusquamperfecto cum amatus essem uel fuissem þâ ðâ ic wæs gefyrn gelufod, cum amatus esses uel fuisses þâ ðâ ðû wǣre gelufod, cum amatus esset uel fuisset þâ ðâ hê wæs gelufod; et pluraliter cum amati essemus uel amati fuissemus þa ðâ wê wǣron gefyrn gelufode, cum amati essetis uel fuissetis þâ ðâ gê wǣron gelufode, cum amati essent uel fuissent þâ ðâ hî wǣron gelufode. eodem modo tempore futuro cum amatus ero uel amatus fuero þonne ic bêo gelufod gyt, cum amatus eris uel fueris þonne ðû byst gelufod, cum amatus erit uel fuerit þonne hê byð; et pluraliter cum amati erimus uel amati fuerimus þonne wê bêoð gelufode gyt, cum amati eritis uel fueritis þonne gê bêoð gelufode, cum amati erint uel fuerint þonne hî bêoð gelufode. infinitiuo modo amari bêon gelufod, amari uolo ic wylle bêon gelufod, amari uolumus wê wyllað bêon gelufode. praeterito perfecto et plusquamperfecto amatum esse uel amatum fuisse. ic secge nû gewislîcor: olim uolui te amatum esse uel fuisse gefyrn ic wolde, þæt ðû wǣre gelufod; and swâ tô eallum hâdum. futuro tempore amatum iri bêon gelufod, uis amatum iri wylt ðû bêon gelufod, amatum iri uolo ic wylle bêon gelufod. duo participia ueniunt a uerbo passiuo twegen dǣl nymende cumað of ǣlcum ðrôwjendlîcum worde, praeteriti temporis forðgewitenre tîde amatus gelufod, futuri temporis tôwerdre tîde amandus sê ðe sceal bêon gelufod; amandus est ille hê ys tô lufigenne et cetera.
Ðus gâð êac ealle þâ word, þe synd gecwedene communia oððe deponentia, þissere geðêodnysse. commune uerbum ys osculor ic cysse, oscularis ðû cyst, osculatur hê cyst, and swâ forð. praeteritum perfectum osculatus sum ic cyste et cetera. ealswâ criminor ic leahtrje, praeteritum criminatus sum ic leahtrode; ortor ic tyhte, ortatus sum; auxilior ic fultumige, auxiliatus sum; adulor ic lyffette; abhominor ic onscunige; detestor ic onscunige; calumnior ic êhte mid têonan; dominor ic gewylde mid hlâfordscipe; frustror ic âîdlige; consolor ic gefrêfrige; scrutor ic smêage. priscianus cwæð, þæt ðâs word and ðyllîce habbað twâ getâcnunga, dǣde and þrôwunge, and ealle hî macjað heora praeteritum on atus: scrutatus sum et cetera. þâs ôðre synd deponentia, and hî getâcnjað dǣde: miror ic wundrige, miraris ðû wundrast, miratur hê wundrað; et pluraliter miramur wê wundrjað, miramini gê wundrjað, mirantur hî wundrjað. ealswâ glorior ic wuldrige, meditor ic smêage, sciscitor ic befrîne, uociferor ic hrŷme, contemplor ic ymbwlâtige, uagor ic wôrige, fabulor ic spellige, causor ic sprece stîðlîce for sumon intingan, gratulor ic blîssige, percunctor ic âxige, opinor and suspicor ic wêne, for ic sprece (faris ðû sprecst), laetor ic blîssige, praelior ic feohte, aduersor ic ðwyrige oððe ic wiðerige, imitor ic geefenlǣce, peregrinor ic wræcsîðige, rimor ic smêage, epulor ic wistfullige, dignor ic gemedemige, philosophor ic ûðwitige oððe ic smêage embe wîsdôm, testificor ic sêðe, ueneror ic ârwurðige, precor ic bidde, furor ic stele, recordor ic gemune, piscor ic fixje, aucupor ic fuglje, altercor ic cîde, mercor and negotior ic mangige, lucror ic gestrŷne, morigeror ic leornige þêawas, melioror ic betrige, uerecundor mê sceamað, moderor ic gemetegje, zelor ic andige, moror ic latige on sumre stôwe oððe ic elcige. þâs word macjað heora praeteritum on atus: miratus sum ic wundrode tô werlîcum hâde, mirata sum tô wîflîcum hâde, miratum tô nâðrum cynne. furatus est uir bouem se ceorl forstæl ǣnne oxan, furata est mulier, furatum est mancipium; et cetera.