Sa pagkamánunulat si Gat Bonifacio ay nápabantóg sa mg̃a tudlíng̃ niyáng̃ linagdaan ng̃ «May Pagaasa» at «Agapito Bagumbayan».
Sísipiin namin dito ang̃ bahagi ng̃ isáng̃ tulâ niya na iniing̃atan ng̃ isang̃ mapagmahál sa kanyáng̃ mg̃a lathalà.
Halaw sa mga Tula ni Gat Bonifacio
PAGIBIG SA BAYAN
[1] Sa tiklop ng papel na sinipian namin ng mga talatang nasaitaas ay dî na mabasa ang hinalinhan namin ng malalaking titik P ang K.
Nagbasá ng̃ mg̃a aklát na «La Triste Italia», «Historia de la Revolución Francesa», «Ciencias Políticas» (Karunung̃an sa Pamamahalà) «Derecho Internacional», «Historia Universal» ni Cesar Cantú, at «Las Memorias de un Soldado» (Mg̃a talâ ng̃ isáng̃ sundalo). May isá siyáng̃ aklatan saganà sa mabubuting̃ aklát, ng̃uni't kinain mandín ng̃ lahò nang̃ siyá'y mamatáy.
Si Mabini at si Rizal ay nagíng̃ lagî niyáng̃ kasang̃gunî sa mg̃a kilusáng̃ náuukol sa Bayan, at sa pagkákita niyáng̃ ang̃ «Liga Filipina» na itinatag ni Gat Rizal, ay laging̃ nabubulabog ay inakalà niyáng̃ ihalili roón ang̃ pinagpalang̃ «K. K. K.» na siyáng̃ bumigkis na tulad sa iisang̃ taó sa tanang̃ pilipino na nagbagong̃ buhat sa pagkakahimbing̃ upáng̃ pawiin sa Kapuluan ang̃ taták ng̃ kaalipinan.
Unang̃ bung̃a ng̃ kanyáng̃ dî karaniwang̃ kisláp ng̃ diwâ ay ang̃ pagtatátag ng̃ dakilang̃ «K. K. K.» (Kataástaasán, Kagalang̃galang̃, Katipunan) ng̃ mg̃a anák ng̃ Bayan. Katipunang̃ unang̃unang̃ nagtaním sa pusò ng̃ mg̃a tagarito ng̃ isáng̃ marubdób na pagibig sa Tinubuang̃ Lupà. Kapisanan ng̃ mg̃a magiliwing̃ anák sa Ináng̃ Bayan palibhasà ang̃ nang̃agsisibuò ng̃ Katipunang̃ yaón na itinatag ni Andrés Bonifacio, ay pawang̃ may likás na pagibig sa Tinubuang̃ Lupà, isáng̃ kapatirang̃ kahilihilî; kayá't minamarapat naming̃ sipiin ang̃ kanyáng̃ dakilang̃ arál upáng̃ uliranín ng̃ atíng̃ mg̃a hulíng̃ sibol ang̃ simulâ at binhî ng̃ mg̃a kalayaan nating̃ sa ng̃ayó'y tinatamasà.
MG̃A ARAL NG̃ KATIPUNAN.
«Ang̃ kabuhayang̃ hindî ginugugol sa isáng̃ malakí at banal na kadahilanan ay kahoy na waláng̃ lilim kundî damóng̃ makamandág».
«Ang̃ gawáng̃ magaling̃ na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili, at hindî sa talagáng̃ nasang̃ gumawâ ng̃ kagaling̃an, ay hindî kabaitan».
«Ang̃ tunay na kabanalan ay ang̃ pagkakawang̃gawâ; ang̃ pang̃ibig sa kapuwà, ay ang̃ isukat ang̃ bawa't kilos, gawâ at pang̃ung̃usap sa talagang̃ katuwiran».
«Maitím man at maputî ang̃ kulay ng̃ balat, ang̃ lahát ng̃ tao ay magkakapantáy; mang̃yayaring̃ ang̃ isá'y higtán sa dunong̃, sa yaman, sa gandá; ng̃uni't dî mahíhigtán sa nagkatao».
«Ang̃ may mahál na kalooban ay iuuna ang̃ puri kay sa pagpipita sa sarili; ang̃ may hamak na kalooban ay iuuna ang̃ pagpipita sa sarili kay sa puri».
«Sa taóng̃ may hiyâ ang̃ salitá ay panunumpâ».
«Huwag mong̃ sayang̃in ang̃ panahón: ang̃ yamang̃ nawawalà ay mang̃yayaring̃ magbalik; ng̃uni't ang̃ panahóng̃ nagdaán na ay dî na muli pang̃ dadaán».
«Ipagtang̃gól mo ang̃ ináapí at kabakahin ang̃ umáapí».
«Ang̃ taóng̃ matalino ay ang̃ may pagiing̃at sa bawa't sásabihin, at mátutong̃ ipaglihim ang̃ dapat na ipaglihim».
«Sa daáng̃ matiník ng̃ kabuhayan, ang̃ lalaki ay siyáng̃ patnugot ng̃ mg̃a anák; kung̃ ang̃ umaakay ay patung̃o sa kasamaán, ang̃ inaakay ay sa kasamaán din».
«Ang̃ babai ay huwag mong̃ tignáng̃ isáng̃ líbang̃an lamang̃ kundî isáng̃ katuwang̃ at karamay sa mg̃a kahirapan nitóng̃ kabuhayan; gamitan mo ng̃ boóng̃ pagpipitagan ang̃ kanyáng̃ kahinaan, at alalahanin ang̃ iná na pinagbuhatan at nagiwi sa iyóng̃ kasang̃gulan».
«Ang̃ di mo ibig gawín sa iyóng̃ asawa, anák at kapatid ay huwag mong̃ gágawín sa asawa, anák at kapatid ng̃ ibá».
«Ang̃ kamahalan ng̃ tao ay walâ sa pagkáhari, walâ sa pagpapatang̃os ng̃ ilong̃ at puti ng̃ mukhà, walà sa pagkápari na kahalili (raw) ng̃ Dios, walâ sa mataás na kalagayan sa balat ng̃ lupà; wagás at tunay na mahál na tao, kahit lakíng̃ gubat at waláng̃ nabábatid kundî ang̃ sariling̃ wikà, yaóng̃ may mágandáng̃ asal, may isáng̃ pang̃ung̃usap, may dang̃al at puri, dî umáapí, yaóng̃ marunong̃ magdamdám at marunong̃ luming̃ap sa Bayang̃ Tinubuan».
Lumaganap ng̃ gayón na lamáng̃ ang̃ mg̃a dakilang̃ aral ng̃ Katipunan sa lahát halos ng̃ nasasakupan ng̃ Walong̃ Lalawigang̃ Tagalog; at kahit na nakasapit sa kaalamán ng̃ Marang̃ál na henerál ng̃ Hukbóng̃ kastilà na si Don Ramón Blanco, palibhasà ay isáng̃ dalubhasàng̃ Pámunuán na dî kaayon sa kagahasaan ay dî napadalá sa mg̃a bulóng̃ na paghihímagsík ng̃ kanyáng̃ mg̃a nasasakupan. Ang̃ unang̃ balitang̃ itó na boóng̃ katahimikang̃ lumaganap sa matataás na kagawaran ng̃ Pámunuáng̃ Páng̃lahát nitóng̃ Kapuluaán, ay nang̃yari niyaóng̃ iká 9 ng̃ Agosto ng̃ taóng̃ 1896 sa sumbóng̃ ng̃ Kura sa Tundó na Fr. Mariano Gil, at sapagká't dî pinansín at di pinahalagahán ng̃ Marang̃ál na si Henerál Blanco, ay nagkaroón ng̃ mg̃a lihim na kilusán at pakanâ na nagpasapit sa Pámahalaán sa Madrid ng̃ pang̃agailang̃ang̃ magpadalá rito ng̃ isáng̃ «waláng̃ paulikulik» na Henerál, upáng̃ máiligtás ang̃ kapang̃yarihan ng̃ Espanya sa isáng̃ dî maiiwasang̃ Hímagsíkan. At si Henerál Polavieja, ay kagyát dumating̃ upáng̃ humalili sa dating̃ Henerál Don Ramón Blanco.
Unang̃ binang̃sakán ng̃ kalupitán ng̃ bagong̃ Henerál ay si G. Pío Valenzuela at Aguedo del Rosario at sa isáng̃ maigsing̃ bugsô ng̃ kapusukán ng̃ pikit matáng̃ panúnupád ng̃ kabang̃isang̃ waláng̃ kahulilip, ay mahigit sa tatlóng̃ daáng̃ magitan ng̃ pagpapadakip ng̃ waláng̃ anó mang̃ abogabóg sa bawa't mátamaán ng̃ malas ng̃ kaniláng̃ mg̃a tiktík na gumágaláw sa lilim ng̃ kapang̃yarihan ng̃ mg̃a kaaway ng̃ ating̃ paglayà.
Halos araw araw ay may binábaríl na kulang̃ palad, at kabilang̃ sa mg̃a itó, ang̃ nang̃yari niyaóng̃ iká 30 ng̃ Disyembre ng̃ taóng̃ 1896, ang̃ lalong̃ kálakílakihang̃ upasalà sa Bayang̃ Pilipinas, ang̃ kálakílakihang̃ kabuhung̃án, na sa pang̃alan ng̃ Espanya ay ginanáp ng̃ banyagang̃ Pámunuán dito sa Kapuluan na pagpapabaríl sa lalong̃ pinaká dakilang̃ Tagalog, sa Bayani ng̃ mg̃a Bayani, na si Gat José Rizal at Mercado.
Ang̃ Himagsíkan ay lumaganap nang̃ gayón na lamáng̃ sa lahát ng̃ pusong̃ may bahagyáng̃ hinanakít sa Pámahalaáng̃ nápakabigát na at dî na ibig na talimahin, at buhat sa Hiyáw ng̃ Layà sa Balintawák niyaóng̃ iká 20 ng̃ Agosto ng̃ taóng̃ 1896, hang̃gang̃ Abril ng̃ taóng̃ 1897 ay itinaguyód ng̃ «amá» ng̃ Katipunan ang̃ Hímang̃síkang̃ nápasimulán ng̃ walâ sa panahón sa kapusukán ng̃ mg̃a masasamáng̃ Pámunuán ng̃ kastilà rito sa Pilipinas.
At lumaganap ang̃ lakás ng̃ mg̃a Katipunan sa lahát ng̃ dako, subalit sa Kawit, ang̃ lakás ni Aguinaldo ay kahang̃áhang̃à.
Dî kawasà ay kinilala si Aguinaldo na Pang̃ulong̃ Hukbó, sanhî ng̃ ipinagkahatî ng̃ mg̃a «katipunan» sa dalawáng̃ malakíng̃ pang̃kát, na: Aguinaldista at Bonifacista.
Nang̃ panahóng̃ yaón si Bonifacio ay nása Kawit, ng̃uni't sa pagilag sa mg̃a dî maiiwasang̃ pagbubung̃guan ng̃ dalawáng̃ pang̃kat ay linisan ni Bonifacio ang̃ Kawit at tutung̃o sana sa Batangas, ng̃uni't sa Limbóng̃, isáng̃ Nayóng̃ sakop ng̃ Indáng̃, ay kanyáng̃ násagupà ang̃ mg̃a kawal ni Pawa, at ang̃ inilagang̃ pagbubung̃gô ay sumapit; si Bonifacio ay nasugatan at ang̃ kanyáng̃ dalawáng̃ kapatíd, si Ciriaco at si Procopio ay nang̃asawíng̃ nápatáy.
Binihag si Bonifacio ng̃ kanyáng̃ mg̃a kaaway at ihinaráp sa Húkumang̃ digmâ na naglagdâ sa kanyá ng̃ hatol na kamatayan, ng̃uni't hindî isinagawâ ni Aguinaldo, at bagkús pinatawad, ng̃uni't itinagubiling̃ siyá'y papanawin.
Dinuyan si Bonifacio upáng̃ ihatíd sa poók na kanyáng̃ pagdúrusahan, ng̃uni't siyá'y ibinulíd ng̃ nang̃aguusong̃, sa isáng̃ bang̃ing̃ malalim sa Marigondon, na kanyang̃ kinálibing̃án ng̃ buháy. Itó'y nang̃yari niyaóng̃ iká 26 ng̃ Abril ng̃ taóng̃ 1897.
Kalunoslunos na wakás na itinalagá ng̃ kalupitán sa amá ng̃ dakilang̃ kilusáng̃ tung̃o sa paglayà.
Ang̃ araw na itó ay ipinagluluksà hang̃gá ng̃ayón ng̃ mg̃a tunay na «Katipunan» ang̃ kaing̃gitan ay nagtagumpáy, ang̃ isáng̃ pulutóng̃ na kawal ng̃ ating̃ ding̃ Hukbóng̃ naghíhímagsík ay nagpatunay minsan pa ng̃ isáng̃ dî na mababawing̃ kamálian at ang̃ buhay ni Gat Andrés Bonifacio ay linapastang̃an ng̃ walâ sa panahón, tinampalasan ng̃ isáng̃ kahatuláng̃ nápakalupít na tang̃ing̃ ang̃ kasaysayan ang̃ makatúturól ng̃ táhasan kung̃ sino ang̃ dapat managót ng̃ gayóng̃ nakalulunós na wakás. Ani Bonifacio sa kanyáng̃ mg̃a salaysay: «Hindî tayo dapat matakot kang̃ino man kundî sa kasaysayan.»
Talagáng̃ ang̃ isáng̃ bayang̃ bagong̃ umúunlád sa pagtatang̃gól ng̃ kanyáng̃ katuwirang̃ naáapí ay nagháhandóg ng̃ lalong̃ dakilang̃ buhay. Sa kalupitan ni Polavieja ay pinatigís ang̃ dugô ng̃ diwà ng̃ Hímagsíkan: Si Gat José Rizal y Mercado; at sa kabilisán ng̃ isáng̃ hatol na ágaran ay pinadanak ang̃ mahalagáng̃ dugô ni Gat Andrés Bonifacio, na siyáng̃ tunay na bisig ng̃ Hímagsíkan natin.
Nang̃ si Gat Andrés Bonifacio ay isakdál sa kasalanang̃ «Taksíl sa Tinubuang̃ Lupà» ay boóng̃ lung̃kót na nagsabi ng̃ ganitó:
«Taksíl akó pagkatapos na kayóng̃ lahát ay akíng̃ matipon at maiparuto sa landasing̃ itó na patung̃o sa isáng̃ ganáp na kalayaan? Taksíl akó? ... ¡Salamat!»
At ang̃ kanyáng̃ kamatayan ay nagíng̃ pasimulà ng̃ kanyáng̃ buhay na waláng̃ hang̃gán sa bayang̃ Pilipinas, na sa kanyáng̃ karáng̃alan ay nagpúpuri namímintuhò at lubós na gumágalang̃; at ang̃ isáng̃ pagkawaláng̃ kamatayan na gaya ng̃ sa lahát ng̃ dakilang̃ Bayani na nagpakatang̃î sa pagliling̃kód sa kanyáng̃ Tinubuang̃ Lupà, ay kanyáng̃ kinamtán.
Isáng̃ Páaraláng̃ bayan sa Tayumán ang̃ itinayo upáng̃ papurihan siyáng̃ lagî ng̃ mg̃a sisipót na ang̃kán; upáng̃ doón ay pagáralan ang̃ mg̃a dakilang̃ aral na isinulat niyá ng̃ kanyáng̃ malinis na dugô; upáng̃ ubos kayang̃ pabulaanan ang̃ paratang̃ na «taksíl» na ibig ibabaw sa kanyá ng̃ mg̃a nagsiusig na manánagót sa kasaysayan ng̃ ating̃ bayan.
Isáng̃ araw na pang̃ilin sa loób ng̃ isáng̃ taón, ang̃ putong̃ na pambawî ng̃ kalapastang̃anan sa kanyá, ang̃ iginawad sa kanyáng̃ karang̃alan ng̃ Pámahalaáng̃ kasalukuyan.
«Minsán santaón, ay binábawî ng̃ bayang̃ Pilipinas ang̃ kalaitlait na paratang̃ na nagíng̃ halagá ng̃ buhay ni Gat Bonifacio. Siyá'y may matuwíd ng̃ kanyáng̃ sabihing̃: «Upáng̃ ipagtang̃gól ang̃ usapin ng̃ bayan ay dî lamang̃ ang̃ lakás ng̃ loób at tapang̃ ang̃ kailang̃an.»
«Isáng̃ malakás ang̃ loób at matapang̃ na pinagagalaw ng̃ diwang̃ dî nasasalig sa katarung̃an at katuwiran, ay maáaring̃ makabawî ng̃ upasalâ, makapinsalâ, makagunaw at pumatáy, ng̃uni't kaylán ma'y dî makapagtatatag ng̃ isáng̃ bayang̃ may ganap na kalayaan».
P. JACINTO ZAMORA
Niyaong̃ Agosto iká 14 ng̃ taóng̃ 1835, sa kalapit na bayan ng̃ Pandakan, Maynilà, ay sumiláng̃ sa Maliwanag ang̃ isáng̃ sang̃gól na tinawag na Jacinto Zamora.
Sa kabataan pa ay nagpakita na ng̃ kabaitan at pagsisigasig sa pagáaral, hang̃gáng̃ sa nagíng̃ Parè.
Hindî magágawâ ng̃ sino mang̃ pilipino ang̃ sumambit ng̃ mg̃a biyayà ng̃ Hímagsíkan, nang̃ dî mákikita sa pagsuysóy ng̃ sanhî noón ang̃ dakilang̃ binhî na dinilig ng̃ sariling̃ dugô niyaóng̃ 1872 ng̃ tatlóng̃ banál na paring̃ Tagalog, si Pari Burgos, si Pari Gómez at si Pari Zamora.
Iká 15 ng̃ Pebrero ng̃ taóng̃ 1872 ng̃ basahin ang̃ kalaitlait na hatol kiná José Burgos, Mariano Gómez Jacinto Zamora (mg̃a Parè) at siná Máximo Inocencio, Crisanto de los Reyes, Francisco Saldua at Enrique Paraiso, na nagásakdál na mang̃uupat at mg̃a may kinálaman sa aklasang̃ kawal na nang̃yari sa Liwasan ng̃ Kabite niyaóng̃ iká 20 ng̃ Enero ng̃ 1872.
At iká 18 ng̃ Pebrero ng̃ nasabing̃ taón ay nakyát sa bibitayán ang̃ nang̃áhatulan, upáng̃ pagpalain ng̃ kaniláng̃ malilinis na buhay ang̃ kamatayang̃ kalaitlait.
Sa karang̃alan ng̃ Tatlóng̃ Pari ay ihinandóg ni Rizal ang̃ pang̃alawáng̃ bahagi ng̃ «Noli» na pinamagatáng̃ «El Filibusterismo».
Ang̃ pagaani sa punlâ na ihinasik ng̃ Tatlóng̃ Párè ay kasalukuyang̃ tinatamasa ng̃ kaniláng̃ mg̃a kabarò sa Pilipinas.
Niyaón, ay hindî man lamang̃ makapamahalà ng̃ isáng̃ Simbahan ang̃ mg̃a Paring̃ Tagalog, at ng̃ayón ay hindî lamang̃ nakapamamahalà ng̃ simbahan ó nagiging̃ Kura, kundî marami pa ring̃ sumapit na sa mataás na katung̃kulang̃ Obispo, at anó ang̃ malay natin kung̃ sa hináharáp ay makapág Arsobispo na rin at Kardenal ang̃ mg̃a Paring̃ Tagalog.
Isá sa mg̃a waláng̃ patawad na kamaliang̃ nágawâ ng̃ iginuhong̃ Pámahalaán ng̃ mg̃a kastilà, ang̃ pagkakápabitay sa marilág na si Pari Jacinto Zamora.
Anáng̃ mg̃a kasulatang̃ náuukol sa bagay na itó, na may kinálaman sa aklasang̃ kawal niyaóng̃ 1872, ang̃ utos na pagpapadakip ay hindî sa Paring̃ itóng̃ binitay nálalagdâ, kundî sa isáng̃ nagng̃ang̃alang̃ José Zamora, Parì rin, ng̃uni't hindî ng̃â lamang̃ nákatulong̃ sa hindî malílimot na kilusáng̃ ginampanán ng̃ tatlóng̃ dakilang̃ Paring̃ Tagalog na siná Burgos, Gómez at Zamora, at dahil sa bagay na itó ang̃ kautusán sa pagdakíp ay nabago sa pamamagitan ng̃ mahiwagang̃ pakanâ ng̃ mg̃a kaaway ng̃ tatlóng̃ kawaní sa Lupon ng Pagbabago (Comité Reformador) at si Pari Jacinto ang̃ ipinadakip, at nang̃ halung̃katin ang̃ kanyáng̃ sulatán ay nátuklás ang̃ isáng̃ liham na ipinadalá sa kanyá ni Pari Duran, Kura sa San Anton, na nagsasabi ng̃ gayari:
«Dakilang̃ pagkakatipon. Dumaló kayó nang̃ waláng̃ pagkukulang̃. Ang̃ mg̃a kaibigan ay pawang̃ may tagláy na maraming̃ pulburá at pung̃lô.»
Ang̃ sulat na itó ang̃ tang̃ing̃ pinang̃hawakan, upáng̃ igawad sa kanyá ang̃ kalaítlait na hatol na bitayin.
Nang̃ panahóng̃ yaón na ang̃ mg̃a konbento ay siyang̃ pinagtitipunan ng̃ mg̃a mánunugal kung̃ pintakasi, ang̃ «pulbura» at «pung̃lô» ay nang̃ang̃ahulugáng̃ «salapi», at ang̃ panyayang̃ itó kay Pari Zamora ng̃ Kura sa San Anton ay sa isáng̃ pagtitipon ng̃ magkakaibigan.
Kung̃ si Pari Jacinto Zamora ay di kinatulong̃ ng̃ pagtatang̃gól sa usapin ng̃ «Clero Filipino» disin di nabitay ang̃ kababayang̃ itó.
Nang̃ panahóng̃ yaón ang̃ pagibig sa Tinubuang̃ Lupà ay daáng̃ patung̃o sa mg̃a balaho at kamatayan, samantalang̃ sa kapanahunan natin gayón, ang̃ mg̃a tagapagtaguyod ng̃ gayón ding̃ simulain ay tumatahak sa mg̃a sampaga, sinusuób ng̃ kamanyang̃ na nagbabang̃uhan, nagsisihimláy sa malúlundóg hihigán at pawang̃ awit ng̃ papuri ang̃ naring̃ig.
Mápanuto kayà tayo sa ganitong̃ kiyás ng̃ kapanahunan?
Ang̃ panahón na siyáng̃ saksí ng̃ lahát ng̃ pang̃yayari, ay siyáng̃ magúulat sa araw ng̃ bukas ng̃ ipamámana sa atín ng̃ waláng̃ tutong̃ katuturán ng̃ mg̃a ng̃ayó'y «nagsisiibig at nagliling̃kód sa ating̃ Tinubuang̃ Lupà».
May isáng̃ kasabihán dito sa atin, na: «ang̃ mg̃a una raw tao rito sa Kapuluan ay pinamámahalaan ng̃ mg̃a patáy» sa malinaw na sabi, ang̃ mg̃a halimbawà ng̃ nang̃agsiyao, ay siyáng̃ pinapatnubay iginagalang̃ at linálandás.
Subalit sa ng̃ayón, na, «ang̃ mg̃a patáy ay pinamamahalaan ng̃ mg̃a buháy na tao» ang̃ pagkámakabayan ay napakaginhawa, ang̃ waldasan ay naging̃ isáng̃ karaniwang̃ bagay, ang̃ pagibig sa bayan ay ipinagtitimpalakan sa apat na sulok ng̃ daigdig, ng̃uni't ang̃ katotohanan ay dí mababago, at ang̃ tanikaláng̃ gintô na ibinibigtí sa ating̃ kalayaan bilang̃ bung̃a ng̃ «maginhawang̃ pagibig sa bayan» ay sumisiból; ang̃ agos ng̃ kayamanan na lumulunod sa ating̃ kalayaan ay bumabalong̃, bumúbukál, bumbabahâ, at..... oh! kung̃ magkalupitlupit, bigyán man tayo ng̃ layà, ang̃ layang̃ iyon marahil ay magiging̃ isáng̃ sagabal sa atin, sa pagká't di tayo makagigitaw sa nakatabong̃ gintò na winaldás na ng̃ mg̃a walang̃ patumang̃gang̃ «umibig sa bayan, ng̃ boóng̃ ginhawa.»
Bantayog kay Dr. Rizal sa Atimonan, Tayabas.
GAT JOSE RIZAL AT MERCADO
Lahat ng̃ sásabihin tung̃kól sa dakilang̃ Bayaning̃ itó ay nasabi na ng̃ mg̃a lalong̃ Pantás at mg̃a Dalubhasang̃ tao ng̃ sansinukuban, pagkápalibhasà ay nápatang̃i siyá ng̃ gayón na lamang̃ sa lahát ng̃ Bayaning̃ sumipót dito sa Pilipinas at siyá'y nápabilang̃ sa mg̃a dakilang̃ Bayani ng̃ sang̃katauhan.
Lahát ng̃ paraán ay sinikap ng̃ kanyáng̃ mg̃a kapanahón upáng̃ siyá'y manatili sa pusò ng̃ madlâ.
Sa lalong̃ mababang̃ halagáng̃ selyo, ang̃ kanyáng̃ larawan ay nároroón upáng̃ ang̃ kanyáng̃ aláala ay huwag máliblib sa lalong̃ katagutaguang̃ nayon at kaabáabaang̃ buhay na dî makapaging̃at ng̃ isáng̃ larawan niyáng̃ nakapagbibigay siglá sa mg̃a pusong̃ lumálamlám sa pagibig sa Tinubuang̃ Lupà.
Si Gat Rizal ay pinarang̃alán din ng̃ Pámahalaán natin na taglayin ng̃ salaping̃ papel na dadalawahing̃ piso ang̃ kanyáng̃ larawan, upáng̃ magpalipatlipat sa mg̃a kamáy ng̃ lahát ng̃ naninirahan dito sa ating̃ lupain at sa labás man, na makapaging̃at ng̃ salaping̃ yaón na nákikilala sa tawag na «isáng̃ Rizal».
Mg̃a aklát na násusulat halos sa lahát ng̃ wikà ang̃ iniukol sa kanyang̃ karang̃alan. Isáng̃ malaking̃ bantayog na pinaggugulan ng̃ salapî ng̃ ating̃ Pámahalaán ang̃ sa gitnâ ng̃ Luneta ay nagpápaalala ng̃ kanyáng̃ kagiting̃an. Ang̃ kanyáng̃ pang̃alan ay kilalá ng̃ lahát ng̃ pilipino, pinipintuhò at pinarárang̃alan sa ating̃ Kapuluán ng̃ banyagà at kababayan man, ng̃ batà at ng̃ matandâ, ng̃ Pantás at ng̃ hang̃ál; ng̃ puhunan at ng̃ paggawâ; at sa ibang̃ lupaín ay pinaúunlakán din ng̃ lahát ng̃ pilipino sa kanyáng̃ dakilang̃ araw, sa araw na ang̃ kanyáng̃ buhay ay kinitil ng̃ kalupitan.
Sumilang̃ si Gat José Rizal niyaóng̃ iká 19 ng̃ Hunyo ng̃ taóng̃ 1861, sa bayan ng̃ Kalambâ, Laguna, at siyá'y anák ni G. Francisco at ni Gng̃. Teodora Alonso.
Anák sa bayang̃ Tagalog at liping̃ Tagalog na tunay, kayá't ang̃ pagibig sa Tinubuang̃ Lupà ay kalang̃káp ng̃ kanyáng̃ pagkátao. Aral sa táhanan, sa pagtuturò ng̃ mg̃a magulang̃ na nagnasang̃ magmulat ng̃ kanyáng̃ bait sapól sa pagkámusmós, ay nagawâ sa kanyáng̃ murang̃ bait ang̃ gulang̃ na siyam na taón pa lamáng̃ ay makalikhâ na ng̃ isáng̃ dulà na kinagiliwan ng̃ Kápitan sa bayan.
Sa kanugnóg na bayan ng̃ Binyáng̃ ay nagáral siyá kay G. Justiniano Aquino at Cruz at sa loób lamang̃ ng̃ iláng̃ buwan ay walâ nang̃ máiturò sa kanyá ang̃ Gurong̃ Bayan, yamang̃ nátutuhan na niyáng̃ lahát ang̃ nálalaman noón kayá't nang̃ Hunyo, ng̃ taón 1872 ay lumipat siyá sa San Juan de Letrán, ng̃uni't dî siyá náwili rito, kayá't lumipat agád sa Páaralán ng̃ mg̃a Hesuita hang̃gáng̃ sa tinamó niyá ang̃ katibayan ng̃ pagká «Bachiller en Artes».
Lumipat siyá sa Universidad de Sto. Tomás, upáng̃ magáral ng̃ «Filosofia» «Medicina» at «Agrimensura» at yamang̃ nápansín niyáng̃ hindî mabuti ang̃ ting̃ín sa kanyá ng̃ mg̃a Guró doón, at sa payo ng̃ kanyáng̃ mg̃a kaibigan, niyaóng̃ Mayo ng̃ taóng̃ 1882 ay lumayag siyáng̃ patung̃o sa Europa, pagkatapos niyáng̃ tamuhín ang̃ katibayang̃ pagká «Agrimensor».
Dumáan siyá sa Singapur, Kanal ng̃ Sues, at sa Marselya siyá lumunsád, at buhat doón ay napatung̃o sa Barselona na kinakilalanan niyá sa mg̃a kalupaíng̃ dóroón. Tumung̃o siyá sa Madrid at sa «Universidad Central» doón, ay nagpatuloy siyá ng̃ pagáaral ng̃ «Medicina», «Literatura» at «Filosofia»; kasaliw ng̃ pagáaral niyá ng̃ mg̃a karunung̃ang̃ nábangít ay dî niyá napaglabanan ang̃ hilig ng̃ kanyáng̃ diwà sa sining̃, kayá't nagáral din siyá ng̃ Paglililok (escultura) at ng̃ pagkuha ng̃ larawan sa pamamagitan ng̃ lápis at ng̃ kulay na lubhâ niyáng̃ ikinatang̃î.
Pagkátapos niyáng̃ tamuhin ang̃ mg̃a katibayan sa «Medicina», «Filosofia» at «Literatura» niyaóng̃ taóng̃ 1885 ay lumipat siyá sa Paris na kanyáng̃ kinátagpuán sa mg̃a kalupaing̃ Antonio at José Luna, at Pardo de Tavera; buhat sa Fransiya ay lumipat siyá sa Alemanya upáng̃ makinyíg ng̃ mg̃a bantóg na Panayám sa «Universidad de Heidelberg»: lumipat siyá sa Berlin at sa bayang̃ itó niyá tinapos ang̃ waláng̃ kamatayang̃ «Noli».
Si Dr. Jagor sa Berlin na masikháy na sumuysóy ng̃ mg̃a kapakanán sa Pilipinas ay nakátagpô sa ating̃ Rizal, ng̃ isáng̃ mabutíng̃ kaibigan. Buhat sa Berlin ay lumipat si Rizal sa Austria at dito niyá nakaniíg si Prof. Blumentritt; mulâ sa bayang̃ itó ay napatung̃o siyá sa Italya. Dito niya isinalin sa Tagalog ang̃ «Wilhem Tell» at saká umwî dito sa Pilipinas.
Si Rizal ay mawilihin sa pagáaral ng̃ wikà, at itó ang̃ sanhî ng̃ kanyáng̃ pagliklík sa lahát halos ng̃ mg̃a Pang̃ulong̃ bayan sa Europa, at nang̃ siyá'y dumatíng̃ dito sa ating̃ lupaín, upáng̃ harapín ang̃ pang̃gagamót ay nagsásalitâ na siyá ng̃ halos lahát ng̃ wikáng̃ lináng̃ sa Europa at Asia.
Noóng̃ 1888 ay ninasang̃ mulíng̃ maglakbáy sa mg̃a ibáng̃ dako ng̃ sansinukob at siyá'y dumaán sa Hong̃kóng̃ na kanyáng̃ kinátagpuán sa dakilang̃ Tagalog doón na si Ginoóng̃ José Basa; pagdaán sa Hapón, upáng̃ pagáralan sa sariling̃ lupà ang̃ wikang̃ Hapón, dumaán sa Amérika, bago nagtulóy sa Inglaterra at sa bayang̃ itò nákaniíg si G. Antonio Ma. Regidor. Sa Londres at sa bahay ni G. Regidor niyá isinalin at tinuligsà ang̃ Kasaysayan ng̃ Pilipinas na sinulat ni Pari Morga, na lubhà niyáng̃ ikinabantóg sa panitikan.
Iká 9 ng̃ Nobyembre ng̃ taóng̃ 1887 nang̃ sulatin ni Profesor Blumentritt ang̃ páunang̃ salitâ sa «Morga» ni Dr. Rizal.
Sa pánitikan ay may isá siyáng̃ mainam na bakás na naiiwan sa bawa't panahón. Bilang̃ páuná ng̃ kanyáng̃ panunulat ay násabi na namin na siyam na taón pa lamang̃ ang̃ kanyáng̃ gulang̃ nang̃ sumulat ng̃ isáng̃ dulà na noón pa ma'y kinábakasán na ng̃ dì karaniwang̃ indayog ng̃ kanyáng̃ diwà. Niyaóng̃ 1887 na magdaos ng̃ isáng̃ Timpalák ang̃ «Licco Artístico Literario» dito sa Maynilà na sinalihan ng̃ lubháng̃ maraming̃ mánunulat ay nápili at nagtagumpáy ang̃ kanyáng̃ tulà na may pamagat na «A la Juventud Filipina». Sa kapanahunang̃ si Rizal ay nagáaral pa sa Ateneo sa pagpaparang̃ál sa Mahal na Birhen ay sumulat siyá ng̃ isáng̃ dulà na pinamagatán niyáng̃ «Junto Al Pasig», na lubháng̃ kinágiliwan ng̃ nang̃agsipanoód na pawang̃ dalubhasá. Sa Timpalák na idinaos sa pagpaparang̃ál sa ikáapat na raang̃ taóng̃ ikinamatáy ni Cervantes, ay nagtagumpáy ang̃ titik ni Rizal na may pamagát na El Concejo de Los Dioses. Sa Madrid ay nagkaroón ng̃ ibáng̃ himíg ang̃ kanyáng̃ mg̃a sulat at dito na ng̃â nábunyáng̃ ang̃ tunay na pagibig sa Tinubuang̃ Lupà.
Ang̃ kanyáng̃ «Noli» ay sinimulán niyáng̃ sulatin sa Madrid at natapos sa Austria, ang̃ «Filibusterismo» ay sinulat niya sa Ghert Olanda, noóng̃ 1891.
Si Dr. Rizal at ang kanyang mga ginagamot sa Dapitan.
Hulyo iká 3 ng̃ taóng̃ 1892 nang̃ nagpulong̃ sa bahay ni G. Doroteo Ongjungco sa daang̃ Ilaya blg. 176 Tundó tung̃kól sa «Liga Filipina» at iká 6 ng̃ Hulyo ng̃ 1892 nang̃ ipinadakíp ni Henerál Eulogio. Despujol at ipapiit sa Fuerza Santiago.
Niyaóng̃ iká 11 ng̃ Pebrero ng̃ 1893 ay itinatag ni Dr. Rizal ang̃ «Liga Filipina» isáng̃ kapisanang̃ pilipino na pinagukulan ni Mabini ng̃ gayaríng̃ katagâ: «Nang̃ makitang̃ ang̃ lahát ng̃ sikáp ay waláng̃ tarós at salát sa kaayusan, at di nagbibigay ng̃ katampatang̃ wakasin, ay linikhâ ni Rizal ang̃ Liga Filipina».
Nang̃ si Rizal ay ipatapon sa Dapitan siyá'y nagsaka doón at nagtayô ng̃ Páaralán sa mg̃a tagaroón; kahit iisang̃ igláp ay hindî siyá nátahimik at pawáng̃ iniukol sa kabutihan ang̃ kanyáng̃ mg̃a gawâ. Ang̃ mg̃a maysakit doón ay nakatagpò sa kanyá ng̃ isáng̃ waláng̃ bayad na Mang̃gamot.
Samantaláng̃ siyá'y nároroón ay isáng̃ amerikanong̃ nagng̃ang̃alang̃ Taufer na kasama ng̃ isáng̃ anakanakan na nagng̃ang̃alang̃ Josefina Bracken ay dumalaw sa kanyá, upáng̃ ipagamót ang̃ mg̃a matáng̃ hindî makákita at pinasiyahán na ng̃ mg̃a ibang̃ Mang̃gagamot ng̃ waláng̃ lunas, ang̃ Josefinang̃ itó ay siyáng̃ naging̃ kapalad ni Dr. Rizal at nákasama niyá sa buhay na yaón sa tapunan.
Ang̃ mg̃a kahiling̃an ni Dr. Rizal upáng̃ siyá ay patawarin ay hindî dining̃ig ng̃ mg̃a makapang̃yarihan, ng̃uni't kailán ma'y dî nanawi sa kanyá ang̃ pagasa, at sa gayóng̃ kalagayan ay tumang̃gáp siyá ng̃ isáng̃ sulat ng̃ matalik niyáng̃ kaibigang̃ austriako na si Prof. Blumentritt, na kanyáng̃ hiling̃íng̃ sa Pamahalaáng̃ siyá'y makaparoón sa Kuba bilang̃ Mang̃gagamot ng̃ mg̃a kawal na kastilà doón, at ang̃ gayóng̃ kahiling̃an ay pinaking̃gan ni Henerál Blanco, kayá't siyá, sa paniniwâláng̃ siyá'y waláng̃ masamáng̃ nágawâ kang̃ino man na titigatig sa sariling̃ budhî, kasama ni Josefina at ng̃ kanyáng̃ pamang̃king̃ si Maria Luisa, ay agád napa Maynilà at sa kasamaáng̃ palad, nang̃ silá'y dumaóng̃ sa luók ng̃ Maynilà ang̃ sasakyáng̃ patung̃o sa Espanya ay nakáalis na, kayá't sila ay nang̃apilitang̃ maghintáy ng̃ panibagong̃ sasakyáng̃ lálayag, na dî iba't ang̃ «Castilla». At si Rizal ay tumulak na ng̃â, ng̃uni't ang̃ Hímagsíkang̃ pinang̃ung̃uluhan ni Gat Bonifacio ay nabunsód ng̃ walâ sa panahón at isáng̃ pahatid kawad na buhat kay Gobernador Polavieja ang̃ tinang̃gap, nang̃ ang̃ «Castilla» ay dumaóg sa Kanal ng̃ Sues, hatid kawad na naguutos na dakpin si Dr. Rizal, at sinalubong̃ sa Barselona ang̃ ating̃ kababayan upáng̃ ipiit doón.
Pagkaran ng̃ iláng̃ araw ay ilinulan siyáng̃ mulî upáng̃ ihatid sa Pilipinas. Nang̃ idaán sa Hong̃kóng̃ ay sinikap ni Dr. Regidor na siyá'y palayain sa pamamagitan ng̃ «Habeas Corpus» ng̃uni't hindî ipinagtagumpáy ni G. Regidor, ang̃ kanyáng̃ banál na nais na mapalayà si Dr. Rizal.
Siyá'y inusig dahil sa pagkakátatag ng̃ «Liga Filipina» at pagtataguyod ng̃ Himagsikan, at hindî siyá pinahintulutang̃ makapagtang̃gól máliban sa siyá'y pinapamili sa mg̃a Pámunuáng̃ doón ay nátitipon. Napili niyá si G. Luis Taviel Andrade, isáng̃ marang̃ál na kastilang̃ nagtang̃gól sa kanyá ng̃ ubos kaya, ng̃uni't hindî dining̃ig at hinatulan siyáng̃ barilín sa Liwasan ng̃ Bagumbayan.
Sa pagkamánunulat ni Rizal ay walâ nang̃ máitatawad. Masasabi nang̃ waláng̃ alinlang̃an, na ang̃ kanyáng̃ panitik ang̃ siyáng̃ lumikhâ ng̃ mg̃a kabaguhan sa kapamayanan, na kasalukuyan nating̃ tinatamasa at siyáng̃ nagpayanig ng̃ matibay na Pámahalaán ng̃ kastilà na mahigit ng̃ tatlóng̃ daang̃ taóng̃ sa atin ay naghari.
Ang̃ dakilang̃ Bayaning̃ itó na pinagúukulan namin ng̃ ulat ng̃ayón, ay siniíl ng̃ kalupitán nang̃ dî malilimutang̃ Henerál Polavieja at niyaóng̃ iká 30 ng̃ Disyembre ng̃ taóng̃ 1896 sa lawak ng̃ Bagumbayan ay pinapagdanak ang̃ kalinislinisáng̃ dugô ng̃ isáng̃ banál na anák ng̃ Pilipinas.
Ang̃ hagunót na hálakhakan ng̃ kanyáng̃ mg̃a kaaway ay nariring̃ig pa halos nang̃ dumating̃ ang̃ hatol ng̃ tadhanang̃ matapos ang̃ kalupitán ng̃ mg̃a kastilà rito sa atíng̃ lupaín at niyaóng̃ Mayo ng̃ 1898 ang̃ makapang̃yarihang̃ bayang̃ amerikano, sa likhà ng̃ mg̃a pang̃yayari ay nagpadalá rito ng̃ kanyáng̃ mg̃a sasakyáng̃ pandigmâ, upáng̃ sa pamamagitan ng̃ mg̃a pung̃lóng̃ ibinúbuga ng̃ mg̃a kanyón sa Hukbó ng̃ dating̃ Pang̃inoón at Harì ay mábabâ at mahalinhán ang̃ watawat na «gintô at dugô» na sumaksí rito sa ating̃ lupaing̃ mapagkaling̃à ng̃ mg̃a dî mahulilip nakalupitán.
At buhat noón ang̃ mg̃a unáng̃ banaag ng̃ Bagóng̃ Araw ng̃ Pilipinas ay namiták sa silang̃anan ng̃ kanyáng̃ pagasa.
Bilang̃ pagwakás sa ulat na itó ay ilalakip namin dito ang̃ huling̃ bung̃a ng̃ panitik ng̃ Bayaning̃ Tagalog na pinamagatán niyá ng̃ Mi Ultimo Adios.
ANG̃ AKING̃ HULING̃ PAALAM
(HANG̃O SA WIKANG̃ KASTILA)
Ang Bantayog kay Rizal sa Liwasan ng Bagumbayan.
ANG HIYAW NG LAYA SA BALINTAWAK
Bantayog sa Kagitingan
PINAGSANGUNIAN.
| C. N. VALDEZA | Great Filipinos | |
| P. A. DE PAZOS | Heroes Filipinos | |
| M. ARTIGAS | Historiografia Filipina | |
| " | La Primera Imprenta en Filipina | |
| " | Los Sucesos de 1872 | |
| JOSUE SUNCUYA | Historia Prehispana de Filipinas | |
| I. DE. LOS REYES | La Religión del Katipunan | |
| P. A. PATERNO | Historia de Filipinas | |
| G. DE SAN AGUSTIN | Conquista de Filipinas | |
| J. MA. RIVERA | Conferencias Literarias | |
| L. K. SANTOS | Discursos Públicos | |
| D. RIVERA | Informaciones varias | |
| H. CRUZ | Kung̃ sino ang̃ kumathá ng̃ Florante | |
| E. DE LOS SANTOS | Florante (Versión Castellana) | |
| " | Proceso del Dr. José Rizal | |
| " | Emilio Jacinto | |
| A. CRAIG | Lineage, Life and Labor of Dr. Rizal | |
| J. PARDO DE TAVERA | Biblioteca Filipina | |
| " | The Character of Dr. Rizal | |
| S. CALDERON | Patnubay ng̃ Bayan (articulos varios) | |
| P. H. POBLETE | Día Filipino | |
| W. RETANA | Vida y Escritos del Dr. José Rizal | |
| M. M. NORTTON | Builder of the Nation | |
| M. PONCE | Sun Yat Sen | |
| D. C. VELARDE | Ecos (Homenaje a Da. Susana Revilla) | |
| C. SALA | Cultura Social " " | |
| MANILO | Notas Biográficas | |
| R. L. SEVILLA | Informaciones varias | |
| A. GUEVARA | " | |
| D. GOMEZ | M. H. del Pilar (La Vanguardia) |
| Philippine Review |
| El Renacimento Filipino |
| Filipinas ante Europa |
| The Philippine People |
| La Solidaridad |
| The Independent |
| La Ilustración Filipina |
| The Orient |
| Cultura Filipina |
| Patnubay ng̃ Bayan |
| Ecos |
| Cultura Social |
| Día Filipino |
PASASALAMAT
Buhat dito ay pinasasapit namin ang pasasalamat sa mga pinagsangguniang naghandóg ng mahalagang tulong na ikinayari ng:
"SA LANGIT NG BAYANG PILIPINAS."
Gayon din sa balo ni Poblete at sa katotong Sofronio G. Calderón, alangalang sa mga "clise" na sa kanilang kagandahang loob ay ginamit namin sa aklát na ito.
Sa kanilang lahat ang aming boong pusong pagturing.
Sa aming mga mambabasa ay ihinihingi ng pagumanhin ang isang di naiwasang kapinsalaan ng pagkaligáw ng larawang na sa iká 88 dahon, na napalitan ng ibá.