Rebilius Crūsō

Illud iterāvī ter quaterque, hominum miserrimus. At subitō vōcem quandam sēnsī, nōn auribus, sed corde: “Tūne omnium miserrimus? Tū, quī summā pāce frueris, in pulcherrimā ūberrimāque īnsulā, sānō validōque corpore! At nē tē Deus Maurīs iterum praedam prōjiciat vel morbō feriat!” 124. Cohorruī. Tum reputābam: “Anne hoc illud est, quod vātēs sacrī summā in sōlitūdine afflātum Deī quaerēbant? Numne igitur mē quoque intrat ille afflātus?” Mīrē profectō agitābar. Dein mēmet increpuī: “Ō fatue Rebilī, sānae nōn es mentis. Imāgināriā sapientiā vērāque dēlīrātiōne capiēris, sī dīvīnam crēdēs tē audīre vōcem.” Prōtenus velut dēmortuus hominibus, vīvus necessāriē cōram Creātōre meō, mīrā quādam ac novā audentiā illum compellābam, et quasi vōtum concipiō. “Ō Suprēme! quisquis es (inquam), nimius tū es mihi: pavēscō fānāticam dēmentiam. Sed dulcem redde hominum aspectum; tum prūdentius tē cognōverō, plēnius venerābor.” Post haec tranquillior fīēbam: sed perīculōsa esse sēnsī intervālla industriae, nisi oblectātiōne aliquā sōlārer. Quārē pictam avem psittacum, sī possim, capere ac mānsuēfacere dēcernō, sī forte mēcum colloquātur. Dē macacō[L] cōgitāveram; sed timuī hās bēstiās, nē malignō forent ingeniō: sānē aliōrum generum aliī sunt mōrēs: itaque hoc cōnsilium dēposuī.

125. Mox leporēs quoque volō capere. Quippe saepius captāveram, neque ars mea prōcesserat. Leporēs illī (seu rēctius cunīculī: ita crēdō: sed quia carō leporem potius referēbat, idcircō ex prīmā illā nocte leporēs semper appellāveram;) attamen gallīnārum domesticārum mōre sē gerēbant. Quam proximē sinēbant mē adīre, tangere nōn sinēbant; sed in cava terrae prōrumpentēs, inde mē intuēbantur. Laqueōs īnstrūxeram plūrēs, sed frūstrā: jam piscandō experiendum esse arbitror. Super nāve flagra aliquot rōbusta erant, quae (nam fatendum est) ad flagellandōs nigrītās comportābāmus, sī ratiō tulisset. Hōrum tria offenderam, āvēxīque propter lōrōrum ūsūs. Nunc ūnīus in fīne hāmum piscātōrium grandiōrem affīgō. 126. Virgam quoque praeparō tamquam piscātōriam, sed breviōrem, resticulā īnstrūctam: huic fasciculum tenerārum herbārum adnectō. Trēs sacculōs super humerō portāns cum virgā flagrōque, leporum adeō locōs. Sinistrā fasciculum jactāns, ad lūdum alliciō. Post paulō lepus incipit, ut fēlium catulī, persequī fasciculī cursum ac grāmina ejus subinde rōdere. Flagrum ego dextrā tenēns, opportūnitātem reī gerendae opperior, subitōque prōjectō hāmō, super caudā leporem opprimō. Cōnfestim arreptum attineō, sacculōque immersum. Tantōs ille ciet strepitūs, ut cēterī accurrant mīrābundī; dumque obstupēscunt, alterum verbere hāmī assequor. Animadvertō marem esse ac fēminam; quārē satis habeō, laetusque dēvehō praedam. Sub rūpe ubi cava loca abundābant, crēdō nōn male habitātūrōs; posteā ad mānsuēfaciendōs operam adhibuī.

126* Dē calceāmentīs pauca sunt explicanda. Quoniam labāscēbant omnium caligārum coria, sēnsī validiōre esse opus tegumentō pedum: idque juncīs ac lentā quādam cortice plicātīs concinnāvī. Ē juncīs, quōs ⸤dīversī generis plūrimōs⸥ in sōle siccāveram, eōs dēligō quī lentī simul et relūcentēs vidērentur: nam quidquid relūcēret, id caunārum mōre pluviās optimē rejectūrum crēdidī. Ex hīs plicāvī marsūpium, cujus fōrma erat pedis īnstar ā convexō ad calcem praecīsī. Dein ē corticibus, quās mācerāveram, lōra plicāvī, lāta minus duo digitōs. Veterum caligārum fundum vel soleam sub marsūpiō illō positum, dum pēs meus inerat, lōrīs illīs circumligāvī, nōdāvīque super tālō. Rudis sānē hic calceus erat, attamen aliquātenus certē pedem prōtēxit vulneribus. Nōn absurdum erit hīc dīcere, mē ipsā in Brazīliā contrā īnsectās saepe Persicōs gestāsse socculōs, ē tapēte factōs. Per hōs nōn possunt culicēs mordēre, sed spīnae sentēsque facile penetrant.

CAPUT (VI.) SEXTUM.

127. Circā Īdūs Jānuāriās ad montem explōrandum accingor. Lacernam capiō cibumque, sī forte pernoctārī opus sit. Mollissimōs induor calceōs: prōspeculum adnectō balteō. Adsūmō canem. Sed ante exortum sōlem ēdūcō haedōs, et (quod mōris meī erat) commodō in locō paxillīs dēstinō. Tum ex convalle dextrōrsum surgēns juxtā aquam dēsilientem pergō, saltum versus meum. Sed ascendō jugum, quō lātius prōspectem, saltumque subtus in laevā faciō. Modica erat acclīvitās, sed continua. Sub soleā mihi breve erat grāmen,—molle, frīgidulum, nōn impediēns. Quō magis īnsurgēbam, largior erat aura ac plēna vigōris. Facile līberēque incēdēbam. Dextrā, caprōrum videō scopulōs ac pāscua; sed ad sinistram magnō flexū redeō, dein convallem flūminis nōtam attineō suprā, moxque hortōs meōs. Hōs simul ac praeterīveram, sinistrōrsum lēnī dēflexū contendēbam, incēpīque ipsum montem oblīquē ascendere. Jamque intellēxī, longē facilius hōc cursū ⸤quamvīs longō⸥ hortōs adīrī; nam propter aurās montānās, siccius solum, breviōrēs herbās, nōn modo nōn dēfessus, immō recreātus sum itinere. Ubi aquula quaedam ā monte dēsilit, canis incipit lambere. Sīc monitus, cibīs commūnicātīs, vēscor bibōque. 128. Ut prīmum monte dē summō prōspexī, praegestiēns cūncta admīror. Valdē praeceps erat mōns occidentem ac Septentriōnēs versus, id est, ad mare. Ipsa aetheris clāritās extentusque Ōceanus pulcherrima erant. At ego propius circumspectō alterum in latus, unde clēmentissimē surgēbat tanta altitūdō, illam vallem lūstrātūrus in quā superne hortī erant meī. Penitus dēspicere nequīvī, sed per oppositōs clīvōs cursum ejus usque ad mare indāgō. Aestus tunc quam maximē recesserat; laetus tamen animadvertō rīvum sē in mare effundentem, duōsque ⸤quasi hujus tribūtāriōs⸥ dē dīversīs rīpīs rīvulōs, quōrum utervīs scapham meam possit excipere. Per prōspeculum dispiciēns, facile vīdī palmās astāre praegrandēs ⸤ōstium rīvī versus⸥ et paene ad ōram maris. Postquam illāc satiāvī oculōs, conversus in aliam terrae regiōnem aspectō. Vasta hīc subjecta est silva usque ad ultimum īnsulae lītus. Dēclīvitās modica erat, nec continua: quīndecim mīllia silvae ad minimum haec aestimābam. Nē prōspeculī quidem ope ultimārum poteram arborum nātūram cognōscere, cēterum proximae ultimaeque valdē erant dissimilēs. Ad Aquilōnēs Juga Caprīna (sīc enim nōminābam) scaenam conclūdēbant, sed mare superēminēbat. 129. Haec dum commeditor, prōspectōque circumcircā, repente terram ē longinquō videor vidēre merīdiem versus. Dispiciō, anne sit nebula. Etiam atque etiam contemplor: dēmum agnōscō lātissimē porrēctam terram, valdē humilem, sed terram tamen. Prīmō mē spē illud ac gaudiō affēcit. Continentem Americae merīdiānam esse prōnūntiō: mox fateor, nihil id ad mē. Etenim tālis regiō sōlitūdō est vastior, foedior, immānior longē quam haec est īnsula. Fac abesse barbarōs hominēs panthērāsque; at illīc sī forem, aut in lātissimā atque inhūmānā arēnā prōjicerer, aut (quod crēdō potius) in aggeribus silvōsīs maximī alicujus fluviī, inter palūdēs immēnsās atque īnsalūberrimōs vapōrēs. Sānē haec īnsula prae continente illā tamquam Paradīsus est. 130. Retorqueō oculōs meum versus rēgnum, contentus, laetiorque; tum dīrēctā incipiō viā dēscendere, dōnec tōta mihi vallis patet. Mox hortōs meōs cōnsīderāns, fruticēs observō grossulāriīs[M] nōn dissimilēs, quibus propiōrēs clīvī distīnctī sunt. Hōs versus dīrigō gradum. Magis magisque ūvidum inveniō hoc latus jugī, velut spongiam; id quod rīvum perennem prōmittit, herbīs pluviālem aquam multōs per mēnsēs sustentantibus. Fruticēs autem illī in sicciōre stābant ōrā, quamquam prope ad ūmida. Vītēs recognōscō, et ūvās crēdō posse suā in tempestāte hinc dēferrī. Porrō crūda māla citrea colligō plūra līmōnāsque ad dēliciās bibendī.

131. Regredior paulātim dēscendēns, dōnec ad jūnctūram vallium pertingō. At ipsō in laevō vallis latere quasi viam nātūrālem caespite obductam cōnspicor, quae dēclīvitāte perquam modicā ⸤saltum versus meum⸥ dūcit. Per hanc libet dēgredī. Nusquam minus decem pedēs lāta erat. Suprā ad laevam, īnfrā ad dextram, clīvus satis arduus erat, herbīs multōrum generum abundāns, sed in fundō arboribus cōnsitus dēnsissimīs. Agnōvī prōtinus, facillimē posse in trahulā meā ex hortīs hāc viā frūctūs ad rūpēs super cavernīs dēvehī; nam caespes erat brevis, dūrissimō in solō atque (ut arbitrābar) calcāriō; jamque ūnō in cōnspectū prope tria mīllia viae hujus patēbant. Dēambulāns alacer, saltum tandem meum in laevā praetereō, mox dēsilientem illum rīvulum assequor, videōque nōn posse trahulam sine ponte hāc trānsīre. Sed tālem pontem nōn magnī esse operis jūdicō.

132. Praeclārum sānē vidēbātur hujus diēī iter. Laetus, atque idcircō līberālior, trīticō atque hordeō Eurōpaeō columbās largiter pāscō. Hās frūgēs ⸤in sacculīs conditās⸥ ē nāve asportāveram, sed parvī aestimābam; nunc columbīs largior. Neque umquam sānē hās avēs neglēxī, sed inter famulōs reputāns, plūs minusve cibī impertiēbam. 133. In ūniversum aestimantī, trēs partēs ⸤nātūrā dīversās⸥ īnsula exhibēbat,—frūctiferam, sterilem, silvestrem. Sterilia ac sicca Caprīnum opīnor Jugum collēsque vel grūmōs inde porrēctōs usque ad portum meum: ultrā Jugum quidnam fuerit, nōndum vīderam. Spatiō longē minimō fortasse erat frūctifera; sed ubi tantae silvae, ibi frūgēs aliquandō esse possent.

134. Equidem postquam sēnsī quantō cum labōre rādīcēs ēsculentās ē convalle humerīs portem, placuit cymbā dēvehere, sī cum aestū maris flūmen ascendere possem. Quōdam diē hōs propter ūsūs solitō mātūrius illātenus ascenderam, ubi quaedam humō nāscentia colligerem; tum, nisi contrā aestum mē dēfatīgāre vellem, duās ferē hōrās erat cōnsīdendum. Quārē cymbā trānsgressus flūmen, regiōnem ex Occīdente oppositam explōrō. Ōstium versus flūminis valdē praeceps erat rīpa, sed ubi aestus maris dēsinit, lēniōrem habēbat clīvum. Collis calcārius esse vidēbātur, alterī illī super cavernīs meīs simillimus. 135. Simul ac culmen attigī, mare versus omnia esse praecipitia intellegō. In brevibus herbīs prōstrātus, caput ultrā marginem rūpis prōtendō, ejusque rādīcēs subtus videō undīs etiamnum lavārī. Ulterius ad Septentriōnēs surgēbat mōns īnsulae ille altissimus, quam explōrāveram. Celeriter ea vīdī quae maximī erant, redeōque properus. 136. Vix attingō cymbam, atque trēs cōnspicor psittacōs in rāmīs cōnsīdentēs. Flagrum arripiō (id erat in cymbā), item illicō virgam dēcīdō. Concitātiōre flagrī verbere psittacum assequor, hāmōque dēprehendō. Rōstrum ejus metuēns, sarmentō oculōs meōs prōtegēbam. Ille autem subitō dolōre territus, prōrsus exuit fortitūdinem, neque valdē reluctābātur. Itaque sarmentō, quod in laevā tenēbam, caput ejus opprimō, mox pede inculcō sarmentum, expedītōque cultellō ūnam plūmam circumcīdō. Nē longus sim, fūniculō attentum dēvehō domum, asperiōre captūrā nihil gravius perpessum. Fūne pede dēligō, perticā ad īnsidendum datā. Facilius id vidēbātur, quam caveam ē cancellīs facere.

137. Ego autem captīvīs leporibus cōnsulēns, dōlium quoddam ē perfrāctīs trānsennā īnstrūxeram: hīc in cavō rūpis dēgēbant. Fīmus caprīnus, quem ē stabulō ēgererem, in sicciōre humō appositus, locōs praeparābat in quibus caespitēs herbāsque leporibus dīlēctās dēfoderem. Leporēs summā cūrā pāscō ac mānsuēfaciō.

138. Sed in nārrātiōne meā paulum nunc regredī opus est. Ut mē oblectārem, saepius librum sūmēbam; aliās mathēmaticum illum, quī teneram cūram prīmī meī atque optimī patrōnī revocābat; aliās geōgraphicum. Hinc quōdam diē dē Indīs ēdiscō, quam prūdenter ferōs elephantōs mānsuēfaciant. Equidem dē caprīs meīs ad trahulam jungendīs cōgitāveram, sed nōndum grandēs erant: hārum autem opperīrī aetātem, longum vidēbātur. Jam, hīs perlēctīs, crēdidī, posse caprum ferum pariter ac ferum elephantum ad quamlibet aptārī disciplīnam, cujus quidem ⸤ipsīus nātūra⸥ foret capāx: cūncta in eō vertī, ut feram in manū tenērēs. 139. Rē ponderātā, dēmum ēgressus sum, certus dēpugnandī. Duās succingor pistolās, quibus mē in extrēmīs prōtegam; sed restibus laqueīsque sum frētus. Laqueīs duōbus tribulōs ferreōs, sī rēctē rem nōminō, validissimē annexueram. Tribulī autem tālī erant nātūrā, ut, hominis pede oppressī, trīna spīcula in solō dēfīgerent. In rēticula herbās comportābam eās quās maximē dēligēbant caprī. Canem domī cōnstringō, atque sīc armātus sēdēs petō caprīnās. Plūrēs ibi videō caprās atque haedōs; mox caprum quendam grandem ac rōbustum contemplor, (vix minor erat quam bonus asinus) quī vīribus cōnfīsus seorsum agēbat. Hunc adeō, herbās suāvissimās porrigēns. 140. Ille autem neque territus neque īrātus, accēdit rōditque libenter. Herbās in humum prōjiciō, dumque pāscitur, laqueōs cum tribulīs super cornibus impōnō. Tribulum ūnum pede pressum humī īnfīgō; dein, antequam sentiat, inculcō alterum quoque, et sub pede attineō. Prōtinus gnārus sē illigātum, in posteriōribus crūribus sē ērigit, sūrsum capite nītēns: ego autem tertiō laqueō pedēs ejus prīmōrēs involvō. In eō erat ut alterum extraheret tribulum, quandō artē cōnstrictīs prīmōribus pedibus, quōs in āere habēbat, ego asperrimē trūdēns dējiciō eum in latus. Cōnsīdō in armum, inculcāns cornū. Ille autem sīc dēpressō capite pedibusque correptīs, onus violentissimē dētrectābat, sed nequībat excutere. Ego nōn invītus sinō eum sē dēfatīgāre calcitrantem, sūbulamque[N] grandem ac lōrum expediō. 141. Summā in tranquillitāte labrum ejus superius perfodiō, atque īnserō lōrum, quod ānulī īnstar concinnō, plūriēs nōdātum. Tribulīs novō in locō dēfīxīs, amplius paulō lībertātis pedibus ejus permittō, ut amplius sē dēfatīget frūstrā connītendō. Tandem dēfessus, sūdōre perfūsus, requiēscit. Herbīs in reticulum recollēctīs, surgō; convellō tribulōs, appendōque cervīcī ejus; tum labrō trahō lēniter. Is, dolōre gemēns, ērēxit sē, invītusque sequēbātur, pedibus etiamnum cōnstrictīs, sed nōn adductē. 142. Sīc quīnquāgintā forsitan passūs eum dēdūxī. Tum subitō reluctābātur; sed dolōre labrī percitus, cornū mē feriēbat: id vērō facile caveō, lōrō subtrahēns; simul, iterum adductō laqueō, praepediō crūra. Sānē ille tōtus contremīscere, praeteritōrum memor et posthāc mē sequitur oboedientissimē: quod simul atque animadvertō, porrigō herbās ante nārēs. Nōlēbat rōdere, sed odōrem libēns captābat; jamque facile eum in saltum meum dēdūcō. Ibi arborī firmiter alligātum famē parō expugnāre. Porrō id nūllīus erat labōris; etenim postquam haedōs jūxtā affīxeram, mixtā crūdēlitāte et clēmentiā mox plēnissimē est domitus.

143. Explōrātō, posse feram sīc subigī, post aliquot diēs capram pariter aggressus, hanc quoque vel facilius dēdūxī. Duo haedī grandēs ac paene adultae mātrem ad praesaepe volentēs secūtae sunt; tum novā veterī admixtā catervā cito maerēre dēstitit. Itaque grex meus jam caprum habēbat ac capram, item trēs haedōs duāsque juvencās caprās. Ego vērō cūnctōs incipiō trahulā cōnsuēfacere. Difficile sānē est rēs gestās ōrdine statō nārrāre. Quippe perpetuō variābantur labōrēs meī, neque umquam ūnō quasi nīsū ūllum opus perfēcī, sed particulātim operābar, seu tempestāte caelī mōtus, seu phantasiā, vel subitō aliquid recordāns; et sīquid parum bene valēre crēderem, reficiēbam in melius. Dē piscātiōne meā mox sum dictūrus. Sīc, inter labōrēs multōs et ōtiī paulum, praeteriēre mēnsēs.

144. Circā Kalendās Aprīlēs, ut crēdō, imber mātūtīnus (dē quō memorāvī) largior et almior cecidit. Mīrum inde vigōrem nacta sunt omnia quae gignit humus, mīramque ego ipse voluptātem percēpī. Exspatiandum dēcernō. Ad speculam meam (dē quā ante memorāvī) ēnīsus, prōgredior ut lītus ad Orientem amplius cognōscerem. Duo mīllia fortasse passūs prōcesseram, quum viam quandam Lūnātam videō (sī sīc licet appellāre), quae flexū continuō, acclīvitāte modicā, ab ōrā maris palmārum ferācī ad culmen hujusce regiōnis dūcēbat. Jam praeter ōram maritimam duo numerābam prōmontoria duōsque sinūs: nunc Tertium hunc appellō sinum. 145. Cēterīs in rēbus prīmō nihil novī exhibēbātur, nisi quod arēnae extendēbantur lātissimae. Plūribus hās rēbus distīnctās vidēbam. Expedītō prōspeculō, marīnās dispiciō testās,—immō testūdinēs,—dīversissimās magnitūdine. Id quidem gaudeō. Porrō hōc in sinū palmae ita dominābantur, ut vix quidquam aliud inter arborēs dēsuper vīderim. Palūdēs autem longiōrēs in rūpibus continuābantur suprā palmās illās. Ut explōrem cūncta propius, palūde quādam nōn facile circuitā, dēscendō ad ōram maris. Tria palmārum genera agnōscō, flectō sēnsim ad sinistram, dēmum Lūnātā illā viā domum redeō. 146. Posteā mēcum excutiēns, cūr in portū meō cactī optimē crēscerent, palmārum nihil esset; colligō, quia palūdēs apud mē super rūpibus nōn sint, idcircō neque cocōs neque aliās palmās nāscī. 147. Jam dē grege quotīdiāna mē incessit cūra, ignārum quid sānitātī necessārium foret, et quantus ac quālis hujus aestātis calor. Multa fēcī, mox īnfecta reddidī; quae nārrāre nōn opus est. In saltū meō novum praesaepe meditābar. Sed haedōs nōn effugitūrōs crēdō, retentīs caprō caprāque; igitur solvō. Canis autem tunc mēcum erat, ipsum ad saltum. Is, simul ut haedī excurrere in prāta coepērunt, novā lībertāte gestientēs, ipse lūdī fit particeps: quippe collūsōrem diū nōn habuerat. Tum mihi aspectus sānē erat jūcundissimus. 148. Caper, immō capra, ut crēdō, brevī in curriculō plērōsque canēs vēnāticōs superat, sed canī perdūrat vēlōcitās. Ipsae sē haedī tam pernīcēs ostendēbant, ut nōn sine magnā contentiōne canis eās praeverterit. Neque volēbant effugere; nam iterum iterumque redībant. Ego vērō omnium hilaritāte exhilarātus, increpō mēmet, quod cicurēs animantēs tam innocentī voluptāte prīvāverim.

149. Caprōs hōs dictitō; attamen nēquāquam erant nostrātium caprōrum ad normam. Antilopās equīnōs vel ὄρυγας fortasse quis illōs appellāverit. Cervīx hōrum carnōsa et arcuāta, armus amplus plānusque, equum generōsum referēbat. Pellis brevissimō dēlicātissimōque villō sīve lānūgine, colōre mustēlīnō, vestiēbātur; neque saeta inerat neque pilus, praeterquam in jubā atque in maris barbā. Juba ferē tōta in ipsō sēdit armō. Lacertōsiōrēs erant quam dāmae fulvae; ferō potius cervō comparāverim. Cētera erant rotunda, bene compācta; crūra autem gracilia, ex osse dēnsissimō. Os frontis valdē rōbustum crēdidī. Cornua nōn recurva, sed propiōra taurīnīs; id quod arcuātae cervīcī crēdēbam aptius. Caprae cornua divergēbant aliquantum. 150. Antehāc cūnctōs in trahulā exercueram, sed sine pondere: pondus nūdō dorsō saepius impōnēbam: nunc caprō capraeque quotīdiānum labōrem adjūdicō, sī rēctē possim apparāre. Retinācula fūnālia trahulae adaptāveram, sed collāre tractōrium longē erat difficilius. Quidquid compēgeram, rudius esse sēnsī: id enim erat agendum, ut nē pulmōnem onus opprimeret. Vīdī tamen armōs cervīcemque equīnīs esse tam compariā, ut sī male rēs cessisset, artifex culpandus foret, nōn animal. Nihilōminus totiēs male rem gessī, ut dēstiterim amplius hāc in viā cōnārī. Fūnēs dēmum meōs circum frontem, cornibus sustentātōs, composuī; id quod sī nōn optimē, at satis bene cōnfēcit rem.

151. Ligna quae superne ad rūpis marginem convēxī, ⸤ut plūrimum⸥ dēvolvō, trahulā suprā relictā. Ferē quotīdiē post fīnītum imbrem haedōs cum cane submittō in clīvīs lūsūrōs. Valdē mihi placēbat, quod canis circumcurrere et circumscrībere eās, pāstōrīciī canis mōre, magis in diēs discēbat. Ego autem, sī longiusculē abesse vidērentur, jubēbam: “īret, redūceret:” quod quidem ille, quasi probē intellegēns, cōnfestim faciēbat. Porrō grex ipse canem dīligere vidēbātur. Jam spērābam nōn necesse fore ut hās vincīrem, quae ferae lībertātis nōn recordārentur. 152. Aliud quoque mox excōgitāvī. Ex virgulā quādam, puerōrum nostrōrum mōre, cavātā ac terebrātā, fistulam cōnfēcī. Hāc clārē canēbam quotiēs gregem eram pāstūrus: immō, sī in viā inter trahendum caprō forem vēscendī factūrus cōpiam, fistulā anteā sēdulō sonābam; neque umquam eōs frūstrābar, sed post illum cantum, aut cibātum illīs aut pōtum fidēlissimē afferēbam. Inde factum est, ut sonō fistulae libentissimē accurrerent. 153. Dē cibō meō restat aliquid nārrandum. Pānem nauticum ac farīnam ē nāve eō magis cōnsūmēbam, quia verēbar nē mūcēscerent. Videō autem, sī Summī Nūminis dēcrētō hīc diūtius mihi sit dēgendum, domesticīs opus esse cōpiīs. Quidquid herbārum, arōmatis, frūctuumve condiat cibōs, sī nec ponderōsum sit et cōnservārī queat, id fateor ā longinquō nōn male importārī: sed quidquid sit quō vēscar praesertim, hoc omne sub meā esse manū oportēre crēdō. Igitur agellum vel angulum potius in portū dioscōreīs dēstināveram, sī humum idōneam afferre possem. Siccātae carnis paululum restābat, neque id jūcundum. Leporem, praeter prīmum illud ā cane, nōn gustāveram; sed piscēs facile capiō,—id quod explicandum est. 154. Prīmō līneā hāmīs īnstrūctā piscābar, sed hujus valdē taedēbat mē. Posteā pōne cymbam parvum verriculum trahēbam, quod identidem scrūtābar, plūrēsque hōc modō piscēs capiēbam. Mox alia succurrit ratiō,—ut ōstium portūs verriculīs trājicerem; idque fēcī, quamvīs difficile erat valida ferrāmenta in scopulōs illōs (Postēs quōs dīxī) īnfīgere. Clāvōs spīcātōs ē ferrō optimō postquam satis acuī, malleō artillātōris sīc impēgī, ut angustās rīmās inter saxa exsculperem: hūc adēgī ferrāmenta, quibus rētia innīterentur. 155. Aestus alluēbat piscēs, quōrum aliquot saltem numquam nōn relinquēbantur in verriculīs. Interdum magna vīs capiēbātur; tunc maritimae avēs per rētia irruentēs mēque et praedam meam vexābant. Quoniam ⸤corticibus sublāta⸥ natārent verricula, piscēs attinēbantur sub aquā, quae profunda erat in ōstiō. Itaque hoc meum aestimō esse vīvārium, unde piscēs, quotiēs velim, nōn magnō labōre capiō. Magnum mihi labōrem attulerant verricula; sed animum meum, dē cibātū canis fēliumque ānxium, sōlābantur.

156. Profectō quandō dē meīs labōribus mēcum reputō, illa mihi interdum subit animum contemplātiō, anne, sī optimus parēns, ut erat tenerrimus, sīc sagāx fuisset meaeque intellegēns indolis, posset forsan mē domī apud sē tenēre, contentum atque beātum. Nae, sī probē mē nōsset, nōn in Anglicārum lēgum studia,—semper ārida, jejūna, saepissimē praeposterā,—incumbere mē voluisset; sed impigrum ac strēnuum aliquod opus, ubi oculus manusque viget, tālī commendāsset fīliō. Poteram autem patriae lītora vel agrum lātius pervagārī, parentibus nōn dērelictīs. Etenim meminī, quandō eram in Brazīliā, quamdiū nova erat opera, mīrā mē vehementiā eam semper persecūtum esse. Nempe ut fortis equus īre vult, sed quōrsum aut quārē, nescit; sīc impetū quōdam ad agendum īnstīgābar, nūllō satis certō āctiōnis fīne prōpositō: itaque, rem quampiam assecūtus, simul fastīdiēbam. Nec ūlla profundior causa in fūnestam illam et scelerātam nāvigātiōnem mē prōpulit, ex quā in exilium trīstissimum et labōriōsissimum sum dētrūsus.

CAPUT (VII.) SEPTIMUM.

157. Dē capiendīs piscibus memorāvī: dē coquinandīs addō pauca. Octo decemve piscēs, vel pauciōrēs sī grandēs erant, rapidō igne leviter ēlixābam, tum pinnās,—id est, tōta latera,—capita, caudās, fēlibus meīs reservābam. Magnā spīnā extractā, cēteram carnem aut super crāticulā leviter torrēbam, aut cum fabīs vel grānō admiscēbam prō canis cibātū. Equidem in verriculō saepius marīna animālia inveniēbam, quālia nēmō piscēs nōmināverit: porrō piscium genus valdē carnōsum, quod magnī aestimābam, squātinīs nostrīs simillimum. Illud addō: sī vellem, poteram facillimē grallātōriās avēs quae inter cautēs aut ipsō in portū piscābantur, igne dējectās capere: sed carnem piscōsam fore crēdidī, pulveris nitrātī dispendiō male ēmptam.

158. Farīnā autem ēlixā cum piscibus vēscēbar prīmō; mox Arabum mōre assās placentās faciēbam. Nempe, combustīs super ferreā lāminā vel plānō saxō lignīs, prūnās submovēbam; placentās ūdās in calidā superficiē positās sub patellā ferreā obtegēbam: huic iterum superingerēbam prūnās. Placentae subter, velut in furnō, coquēbantur: sed fermentāre placentās nesciēbam. 159. Dē hīs hāctenus. Cēterum dē pulchritūdine rērum quae domicilium meum cingēbant, nōn eram incūriōsus. In flōribus aut foliīs sī quid excelleret, plūriēs reportāvī aut rādīcem aut sarmentum, quod dēfoderem in cavernārum vīcīniā. Summā in aestāte cocī nucem, quae suā ex arbore dēciderat, reportāvī mēcum, plēnē mātūram crēdēns; mox ipsō in portū meō serendam dēcrēvī. Etenim sīc commentābar mēcum: “sī properē in Angliam āvehar, numquam mē paenitēbit hanc sēvisse arborem, plūrium fortasse parentem, aliōrum hominum domicilium ōrnātūram: sīn hāc in īnsulā dētinear ultrā biennium, gaudēbō arbusculam vidēns surgentem.” Sēdulō dēlēgī locum serendī, congessīque humum ūberrimam; statuō irrigandam esse dīligentissimē. 160. Post diem sānē labōriōsum, dum sub astrīs vēscor et bibō, antequam mē in aquārum lavācrum committam, mīror quamnam ob rem mē tantopere fatīgem. “Anne, Ō fatue Rebilī, nihil tibi esse operis putās? Timēsne, nē facile nimis vīvēns, socordiā opprimāris?” Tum respondeō: (etenim mōris meī erat, multa clārē loquī. Nisi hoc fēcissem, patriae linguae forem oblītus: immō ipsum mentis acūmen hebetātum foret. Sed prope omnia mea difficiliōra cōnsilia, plēnā ōrātiōne prōnūntiandō, dēfīniēbam magis et cōnsummābam.) Itaque respondeō: “Cibus, vestis, domicilium, vītam asservant hominis; sed pulchritūdō beātam facit vītam. Ad portum meum adōrnandum, in honōrem ejus et pulchritūdinem, cocum nucem cēterāsque rēs cōnsēvī.” Extemplō etiam clārius, “Ōh fatue Rebilī! (inquam) hominum neutiquam miserrimus es tū, quī adōrnandō domiciliō dās operam.”

161. Aliam rem, absurdum forsitan, nōn absurdum erit lēctōrī commūnicāre. Quārtō diē postquam cocum īnsēvī, longius dūrante pluviā, tempus computābam, inveniōque nātālī mātris diē mē illam sēvisse nucem. Mox meminī, quam incertum sit, vīvatne māter an mortua sit. Mīrē tangēbar et tenerā perfundēbar memoriā. Tum quia plūrēs nōveram vel audīveram, quī praesāgium mortis alicujus sē habuisse crēderent, hoc mihi ipsī mātris mortem ōminārī vidēbātur. Etenim jam fassus sum, mē, simul ac opere cessārem, maestum saepius ēvāsisse frāctumque animō. 162. Quandō mē ineptiārum incūsō, respondeō, “fortasse nōn esse ineptum.” Nam sī restituat mē Deus in patriam, tum aut gaudēbō vīvam inveniēns mātrem, aut rēctissimē praecēperō dēbitam maestitiam. Sīn numquam restituar, sed sōlitārius peream, minus sum inhūmānus, minus ab omnibus necessitūdinibus abruptus, quandō cāritāte praeteritōrum ēmollior. Melius autumō, propter ficta hūmānārum rērum flēre, quam rēbus hūmānīs omnīnō nōn tangī, et prō mē sōlō vīvere. 163. Quamobrem ubi nōna venit diēs, dēcernō in honōrem mātris novemdiālem praebēre cēnam. Hospitēs autem, quōs sōlōs potuī invītāre, erant psittacus, canis, grex, leporēs, fēlēs, columbī. Hīs optimam, quantum possim, parō cēnam. Cēterōs facile satiō, sed duās capellārum experior avidissimās. Magnitūdine in diēs crēscēbant. Omnēs, cibō succulentō pāstōs, spērābam majōrēs pinguiōrēsque quam fera animālia fore, sī semper largiter praebērem. Etenim vēlōcitātem in caprīs minimē cupiēbam. Pondus corporis trahulae conveniēbat vel lac prōmittēbat ūberius; itaque largā manū pāscēbam libēns. In pābulō autem erat grāmen merum, frondēs item herbae plūrēs dēlicātae, quās in mātris honōrem suggesseram. Hās cūnctās comedunt, concupīscuntque etiam. Imber dēstiterat commodē: cēnseō igitur fīniendam in saltū novemdiālem cēnam. 164. Quam celerrimē ānulō lōreō caprum apparō, ejusque caudae capram adjungō: cēterōs solvō. Falcātum gladium in balteum īnserō, caprumque dūcēns nōtum ascendō trāmitem. Illī sequuntur. Canis in fronte excurrit, psittacus humerō meō īnsēderat, suō mōre garriēns incontinenter. Fēlēs ⸤mīrābundae ēmigrātiōnem⸥ ejulant, tamquam plōrātrīcēs (opīnābar) ad sepulcrum, mox nōlēbant prōgredī: cum leporibus domī remanēbant. Magnam vēlī laciniam cum fūniculīs in dorsum caprī conjēceram; sīc saltum attinēmus. Haedī alternīs pāscuntur, lūdunt. Sed ego gladiō falcātō herbās frondēsque mollēs, quae sub quotīdiānā pluviā luxuriābant, largiter succīdō,—aliās laciniā vēlī obvolvō, aliās merō fūne colligō,—super dorsō jūmentōrum appōnēns. Opportūnum erat, quod tunc haec pābula dēportāvī, nam posteā propter pluviās paulō difficilior fuit convectiō. Cēterum animantium hilaritās et mea ipsīus excitātiō maestitiam mihi dispulit.

165. Sub longiōre pluviā multum ego cum psittacō loquēbar; quod quidem ab initiō fēceram. Sed postquam cōnsuētus est nucēs atque aliōs cibōs ē manū meā capere, gaudēbatque meō adventū, properē discēbat loquī, et valdē mē rīsū alloquiōque sōlābātur. Etenim, ut plūrimum, docēbam eum sīc prōnūntiāre: “Ō fatue Rebilī!” sīc enim mēmet appellāre solēbam. Atquī ille vocābulum “fatue” aut nōn potuit dīcere aut nōn voluit, meum autem nōmen libentissimē ac plēnissimē prōferēbat. 166. Aliquandō audiēbam, Ō debilī Rebilī; vel, Ō febilī Rebilī; aliās, Ō hebilī Rebilī; quae quidem sīc interpretābar, ut essent, Ō dēbilis, Ō flēbilis, Ō habilis! dubitābamque subrīdēns, numne habilis magis an dēbilis essem. Sed longē saepius meum nōmen ipsum iterābat, et quasi variābat amātōriē. Ō Rebilī Rebilī, inquiēbat; tum accelerāns semper sonōrum cursum, Ō Rebī bilī, Rebī rebī, Rebī relilī, Rebī libilī, Ō!—Et quum ego trīstī cum misericordiā vocābulum Ō! prōnūntiārem, ille mē imitāns prīmō tragicā sevēritāte dīcēbat Ō! sed in fīne tamquam cavillāns dērīdēnsque illud Ō! joculāriter efferēbat, dōnec in cachinnōs solvor.—Neque vincīre eum opus erat; itaque ligāmina dētrāxī.

167. Omnium ūvidissimus, ut opīnor, Jūnius erat mēnsis, numquam tamen quīnque vel sex hōrās exsuperābant pluviae. Quōdam diē post imbrem splendida fuit caelī serēnitās cum aurā mollissimā. Interrogāvī mēmet, quidnam facere oportēret. Statim respondī,—“Nunc, sī vir es, Rebilī! testūdinem marīnam reportābis.” Hoc namque saepe cupīveram, cōnātus eram numquam; sed hāc in ⸤clāritāte sōlis⸥ post pluviam, testūdinēs crēdēbam summā in aquā suspēnsum īrī. 168. Cymbā expedītā prōgressus sum. Lātō lēnīque mōtū fluctuābat aequor maris, molle, rūgōsum, et quasi oleō perfūsum. Fervōrem sōlis aura marīna discutiēbat: itaque pergō. Tertium illum attingō sinum; mox videō testūdinēs plūrimās, summīs in aquīs aprīcantēs, fortasse dormītantēs. Cautissimē circumspiciō, et modicā dēligō[O] magnitūdine ūnam, cujus caput erat āversum. 169. Lēnissimō mōtū allābor, omnēsque caveō strepitūs; dein pedēs testūdinis posteriōrēs trānsversīs manibus arripiēns, dum ad prōram genibus innītor, ūnō mōlīmine ac jactū praedam mediā in cymbā teneō supīnam. Morsus testūdinis horrendus est: hunc sī cavēbis, cētera erunt in facilī: in dorsum autem conjecta, jacet immōbilis. Cōnfestim redeō, tam citō successū laetus. Postmodo haec praeda majōris mihi erat quam putāveram.

170. In diēs mox foedior ingruēbat tempestās. Tandem inter nimbōs nigerrimōs prōdībant fulgura tremenda, quae frīgus maximum incutiēbant: grandinis procellae sequēbantur. Tonitrua per plūrēs hōrās erant paene continua. Mare vehementer furēbat; aestus ipsās ad rūpēs pertigit. Quandō pluvia paulisper dēstitit, exeō prōspectūrus: ecce autem carīna nāvis nostrae decem mēnsibus post naufragium, ipsīs in arēnīs intrā cautēs prōjecta. 171. Extrā cautēs mare montōsum erat; intrā tam perfrāctum, ut nūlla posset esse cymbae ūtilitās: sed valdē brevem esse intellegō aquam. Tantā sum cupiditāte incēnsus, ut caligīs ac bracchiīs exūtīs, mare ingressus nāvis fragmina scānserim. Summae sānē partis nōn multum restābat: quid remanēret in alveō, volō inquīrere. Facile videō et multa inesse et nihil posse mē id temporis āmōlīrī: itaque postquam satis explōrāvī, redeō domum, per aquās praeter rūpēs necessāriō vādēns. 172. Sed algēbam, crepitābantque dentēs meī. Mūtō vestīmenta: fricō cutem: sed algeō tamen. Ignem accendō, neque inde multum acquīrō calōris. Sēnsim invēnī, penitus in vīscera dēscendisse frīgus, et morbō mē pertentārī. Prōjectus in cubīlī, quidquid ibi erat vestīmentōrum circumvolvor. Nēquicquam. Ignārus quid facere oporteat, pavēscō nē vesper ingruat, tenebrīs obtegar, inops auxiliī cōnsiliīque. Tandem algōribus meīs nimius fervor succēdēbat, valdē profectō violentus. 173. Interdum Maurōrum fōrmulam adhibēns, in pectore aspīrāvī: “Ō Deus! ā tē prōdīvī, ad tē redeam!” Quid foret, esse sōlitārium, tum dēmum cognōveram. Jacēre, stāre, sedēre, cūncta dolēbant; flagrābat caput. Corporis dolōrēs angor mentis exsuperābat. Tenebrās, omnium rērum maximē, metuēbam. Surgō, pede titubante incēdō, aquam pōtulentam et citrea māla quaerēns. Ōs interius plānē siccum erat; lingua sī buccās, sī palātum tangeret, ibi adhaerēbat. Quārē mālum citreum in tenuissimās quasi assulās concīdī, quārum ūnam linguae apposuī: aliās in pōculō compressī, deinde aquā commiscuī. Hoc medicāmentum sorbillābam, interdum bibēbam. Crēdidī fervōrī vīscerum id fore ūtile. Alteram mox atque alteram super linguam compōnō assulam citricam, siccitātis levāmentum. Jam nox adveniēbat, recordorque animālia nōn esse pāsta. Fēlēs vehementer ejulābant. Neque potuī eās abigere, neque, dum fervor capitis īnstat, sufficiunt mihi vīrēs ad ministrandum.

174. Tandem in sūdōrem solvor: post hōrās dolentissimās mēns sē aliquantum recuperat. Spissō obvolūtus palliō, cibātum praebeō fēlibus, leporibus, caprīs, canī, quamquam dēbilis tōtō corpore. Jam certum habeō, quālis sit febris hujus nātūra; fēlīcemque mē jūdicō, quod lūx in tantum dūrāverit. Mente levātus, plūrimīsque vestibus opertus, somnum captō; sed quandō dormītō paulisper, morbida mē terrent īnsomnia, prāvā religiōne plēnā. Sānē plūribus hōrīs ante lūcem ipse sūdor cessat; tum, quamvīs dēfessus, labōriōsē cutem perfricō, et quidquid ē vestīmentīs maximē sit villōsum, libēns amplector: ligna in culīnā accendō. Dē remediō morbī tum meditor. Dīxī mē cinchōnam ē valle apportāsse, atque in ūsum coriī adhibuisse. Bonam hinc esse medicīnam nōveram; nunc vērō contrā amāritūdinem ejus firmāns mentem, aquā commixtam līberē pōtō. Nec dubitō quīn mē sagāciter cūrāverim; nam febris nōn rediit. Māne autem ē cubīlī surgēns, cōgitō quid posteā faciendum.

175. Imprīmīs statuō: sī possim, noctem īnsequentem nōn sine lūmine mē āctūrum. Aut candēlās aut lucernam aliquam jūdicō necessāriam. Nihil facilius vidēbātur, quam Maurōrum rītū rem cōnficere, sī aut oleum aut sēbum habērem. Sed quicquid fuit, id omne crēdidī cōnsūmptum esse, aut in cibātū canis aut in scaphā resarciendā, sīve in retināculīs jūmentōrum vel in serrā. Tum testūdinis reminīscor: hujus adipem volō adhibēre. Item carnem ejus, ut novum quiddam, prō cibō statim concupīscō. Dē mactandā, fateor, haesitābam; nam tāle fēceram nihil. Caput testūdinis sī amputābitur, tamen (ajunt) post vīgintī quattuor hōrās mordēbit tenācissimē. Quid ergō occīdet eam? Ego vērō opīnor, amputātō capite, nihil dolōris sēnsūrum corpus. Igitur ipsō in dōliō, ubi in aquā marīnā servābātur, amputō caput: hoc cautē forcipe abjiciō: cētera concīdō et plūrima intus ōva inveniō. Hōrum quattuor prōtinus torreō, vēscorque cum placentā. Maximam vim adipis excipiō. Partem hujus (eam ferē quae solidior erat) prō placentīs assandīs vel prō sartāgine reservāvī: longē plūrimam prō oleō sūmpsī. Tum dē līnāmentīs cōgitō. 176. Fēlīciter accidit, quod huic reī nōn opus est vīribus: līnāmenta contorquēre, puellārum potest esse opera. Veterum fūnium quidquid esset corruptum, prō stuppā reposueram. Inde duābus hōrīs līnāmenta cōnfēcī, quot trīgintā noctibus facile sufficerent. In ferreā patellā dēpōnō adipem ac līnāmentum sīc circumtortum, ut fīnis hujus super labrō patellae minimum tantum dēpendat. Ipsum līnāmentum liquidā adipe saturātum accendō, experiorque rem bene prōcēdere. Equidem sī dormīrem, nēmine līnāmentum subinde extrahente, post paulō extīnctum foret: attamen id parum rēferre cēnseō; nam per igniāria possem accendere, ut prīmum ēvigilārem. Posteā juvat mē invēnisse, tālem febrem posse subigī.

177. Post trīduum fīnītae sunt pluviae, et sōl prōcessit clārissimus. Ego quoque prōdeō, tepōre gaudēns. Invīsō lītus. Videō dōliīs strātum, cadīs, arcīs perfrāctīs, lignīs omnis fōrmae et ferrāmentīs. Paene in siccō erat ipse nāvis alveus, cum ancorā atque ancorālī. Cūncta jam prō meīs dēstinō, sed volō relaxārī paulisper; etenim minus firmum mē sēnsī: igitur ab hīs redeō in portum. 178. Fēlēs videō, utramque cum catulīs recēns nātīs. Tum mē subit: “Āh! illud erat, quārē adeō ejulāvēre; nōn tamquam fūneris plōrātrīcēs, sed ut expostulārent catulōrum alimenta.” Bonīs mātribus collaudātīs, praetereō. Jamque recordor, feram fēlem prīmō illō diē esse ā mē vīsam; dē quō posteā aliquotiēs dubitāveram. Agnōscō, aut in saltū aut in silvā magnā tālēs invenīrī bēstiās. 179. Gregem dēambulāns assequor. Haedōs omnēs grandēscere ac pinguēscere notāveram; jamque videō jūniōrēs capellās spem prōlis dare. Invīsō leporēs: ēn autem, lepus fēmina lepusculōs ēdiderat. Nōn rīdēre nōn poteram: immō cachinnāvī. Sīc autem interpretātus sum: Teneram prōgeniem male nāscī ante fīnītās pluviās: quārē sīc esse ā Nātūrā comparātum, ut quam proximē posteā nāscerentur.

180. Lēctōrī dēnūntiandum est, inde ab illā febre pietātis mē cōnscium novae factum. Rē nōn prōrsus nova erat; nam inde ab ipsō naufragiō quasi fermentātiō mentis coepta est. Tum prīmum didicī, quantī esset hūmāna cāritās, quam jūcundus ipse aspectus hominis. Mox ergā ipsa animālia ēmolliēbar, quōrum cāritātem plūris quam ūtilitātēs aestimābam. Deinde intellēxī, quam ingēns esset inter generōsissimum brūtōrum atque īnfimum hominem discrīmen: etenim quemvīs ē servīs meīs Brazīlicīs locō canis optimī vehementissimē amplexus forem. 181. Jam paenitēbat mē dē parentibus: nēminem praeter mēmet culpābam. Ergā hōs reverentia, ergā omnēs impetus quīdam amōris ac dēsīderiī mē exercēbat: itaque, ut opīnor, ad rēctam religiōnem eram mātūrus. Etenim dīxit nesciō quis: “Quī īnferiōra bene amat, hic superiōrem bene venerābitur.” Attamen ante hanc febrem ipse Deus ignōtus quīdam ac nimius vidēbātur mihi; quem quidem dīligere, praeter nātūram esse cēnsēbam. Nec hīs dē rēbus singillātim juvat explicāre. Quippe neque ego ab aliīs neque cēterī ā mē eam religiōnem ēdiscent, quae pectoris est, nōn merae mentis. 182. Sed ipsā in febre, quandō tranquillē Deō mē commīsī, intellēxī prīmum, quam nōn longinquus esset Deus; immō, ipsō illō in locō adesse illum, sī uspiam alibī. Exinde profundior dē religiōne mē invādēbat cōgitātiō; neque cōgitātiō sōlum, sed cordis quīdam mōtus, quī mē tunc prīmum ad sacram lēctiōnem īnstīgābat.

183. Ē quattuor meīs librīs, ūnum dīxī esse precum Lūsitānārum secundum fōrmās Papālēs. Idcircō sprēveram. Nunc autem legēns, plūrēs inveniō versiculōs ē Jūdaicīs et Chrīstiānīs librīs, quī cūnctōrum sunt, nōn Papistārum modo. Duo mē praesertim commovēbant. “Quem dīligit Dominus Deus, hunc castīgat, per virgārum disciplīnam ērudiēns fīliōs.” Item. “Quārē homō, quī vēscitur aurā, dē poenīs dēlictōrum conquerātur? nae, prōdest in juventā sustinēre jugum.” 184. Tālī lēctiōne affectum, precēs et vērae et vehementēs sānctō mē gaudiō tum prīmum pertentārunt. Porrō hinc repperī, unde sōlitāriae vītae dērīvārem sōlātia. Inquiētissimus sānē interdum eram, pertaesus sōlitūdinis et suspīrāns ad alloquium; attamen tria tandem plēnē didicī:—cōnstantius ea quae animō, quam ea quae oculō percipiuntur, permanēre:—Deum nōn minus mihi esse praesentem, quod abessent hominēs:—dēnique, Ut ex hōc taediō mē potuit ēripere, sīc in eōdem posse illum ⸤pūrgātō mihi animō⸥ plēniōrem dare līberātiōnem.—Sed haec pedetentim et plūrēs per mēnsēs. Quippe vēra religiō vīta est, nōn disceptātiō ingeniōsa, nec nisi multā pectoris exercitātiōne ipsārumque rērum experientiā percipitur.

CAPUT (VIII.) OCTĀVUM.

185. Dē grege erat quod mē male habēbat. Caprī maximī quamquam labrum perfōderam, tamen expertus sum aliquandō ferōciter eum cornibus petere; idque perīculōsum esse sēnsī, quandō ad trahulam eum vellem ligāre. Rē perpēnsā, nē mihi aliquandō sit īnfēstus, cornuum ejus maximam partem serrā amputō. Relinquō tantum, quantum helciīs sustentandīs sit opus. Exinde gnārus dēminūtārum vīrium, tranquillior factus est. 186. Nē posthāc oblīvīscar, hīc libet nārrāre, quidnam cornibus ejus fēcerim. Solidiōra erant, quam caprārum quae asservāveram: jam arcum terebrandī grātiā cōnficere statuō. Saxum quotiēs vellem perforāre, nihil ē meā supellectile placēbat. Erat mihi terebra,[P] erat cestrum[Q] fabrīle, utrumque tenue nimis; nōn nisi lignō vel cornuī terebrandō idōneum. Ad saxum terebrandum clāvīs spīcātīs ūtēbar multō cum labōre; nunc arcum rītū Maurōrum libet adhibēre. 187. Imprīmīs ē vēlōrum fūniumque trochleolīs ūnam dēlēgī bonam, perfectō orbe, cujus in mediō quadrātum erat forāmen. Ferreolum item dēligō; (multa in lītore tālia tunc jacēbant) quae illud forāmen tantum[R] nōn intret. Hujus ūnum fīnem igne mollītum valdē tundō, ut sit et solidior et paene acūtus: alterum fīnem in teretius concinnō. Mox līmā hīc atque hīc dētrītam, in forāmen trochleolae impingō. Acūtiōrem fīnem molā quoque exacuō: sīc ipsam terebram perfēcī. 188. Arcus restat. Anquīsītō rōbore solidō, ūnum fragmentum circumcīdō serrā; dein duo forāmina paulō oblīqua terebrō, quōrum in utrumque īnferciātur cornū īnfimum. Spatium inter haec relinquō, velut manūbrium, quod firmiter possim prehendere: duōbus lāminīs ferreīs ac fūne rōbustō cōnfirmō jūnctūram: Cacūmina cornuum laxō nervō connectuntur: hic est arcus. 189. Nervus, trochleolae convolūtus trānsversusque, fit tēnsus: tum arcus, citrō ultrōque tractus, terebram rotat. Porrō in angustō axe forāmen faciō, quod alter terebrae fīnis facile intret. Axem hunc in dextrā tenēns, dīrigō terebram, dum sinistrā arcū operor. Simplicī hōc apparātū saxa dehinc longē facilius terebrō.

190. Vereor nē taediō sim lēctōrī, sī plūrima quae ēlabōrāvī accūrātē explicem. Nova atque ampla māteriēs ē ferrō lignōque, quam cum reliquiīs nāvis nostrae nactus eram, novā mē implet ambitiōne: item auctus grex vim novam trahendī offert. Idcircō, plūrima convehenda dēstināns, majōrem volō cōnstruere traham, tam lātam, ut aequā fronte jūmenta trahant tria, mēque ipsum, quotiēs velim, habēnās retinentem, vehant. Quidquid lignō ferrōve cōnficiendum erat, cōnfēcī; sed corium dēerat. 191. Pellēs sī habērem, nec depsendī eram perītus, nec libēns propter pellēs caprōs occīderem. Tantum animal, tam plēnum sanguine, mactāre, āvehere, concīdere, nauseam mihi movēbat. 192.Sed ē fruticibus maritimīs ūnum repperī, cujus folia fūniculīs comparāverim. Haec in sōle siccāta, mox oleō tīncta, leviter contorsī, tum ex connexīs rōbustiōrēs strūxī fūnēs. Inde māteriem habēbam, ē quā habēnās, retinācula, etiam helcia atque aliās rēs jūmentīs ūtilēs cōnficiō. Hīs sī nōn optimē īnstruēbar, meīs tamen ūsibus fuēre idōneī.

193. Vix opus est dīcere quam cūriōsē omnia ferrāmenta ex lītore collēgerim; nihil equidem sprēvī ē lignīs, dōliīs, arcīs, frācta an solida essent. Majōra quaedam ligna, multō mōlīmine sūrsum tracta ipsīs in calōribus, prō ponte dēstinō, per quem traha mea aquulam ē saltū trāmeet. Crātibus superjactīs et fiscōrum frustīs, cum tabulīs et humō, viam tandem cōnsolidāvī. 194. Alteram quoque viam sub rūpibus crēdō necessāriam, nē aestū maris interrumpātur trahae commeātus. Tornō meō (id est, novā terebrā) saxa cavō, nitrātō pulvere discutienda; et ⸤minus labōriōsē quam expectāveram⸥ objicēs āmoveō viae. Profectō hanc viam facilius cōnfēcī, quam ponticulum illum, quī quidem nōn magnō poterat esse ūsuī, dōnec trāmitem super rubrā rūpe fēceram trahae pervium. Omnium meōrum operum hoc vīrēs meās ūnicē exhausit, praesertim quia aurae tum maximē stāgnābant. Sed prōtinus magna habuī adjūmenta frūgibus vel frūctibus dēportandīs, sīve ab hortīs meīs sīve ā convalle.

195. Quīntō diē ante Kalendās Sextīlēs, caprae duae partum ēdidērunt, ūnaquaeque bīnam prōgeniem. Prīmō lac mihimet avēbam, cōnorque mulgēre. Huic reī inhabilis fuī, reputānsque dēclīnō mulgendī labōrēs, nē ego potius pecorī quam pecus mihi īnserviat; nam sī mulgendī negligēns forem, id pecorī foret crūdēle, mox lactis cohibēret prōfluvium. Tum in dēlicātiōrēs cibōs lac adhibēre, longē nimiī temporis erat et cūrae. Spērō mē cocīs nucibus cito abundātūrum, atque hārum lac semper fore in prōmptū. Hīs autem dē nucibus sunt quaedam explicanda, quae praetermīseram. 196. Nōlueram barbarōrum mōre prōcērās arborēs scandere; id quod et labōriōsum fore et perīculōsissimum crēdidī. Novās scālās hanc ad rem, duōbus anteā mēnsibus, et propriam falculam commentātus sum. Et quidem prō falculā, ⸤perticae longae in fīne⸥ loculum incīdō, ubi inhaereat ānsa cultrī coquīnāris: tum ⸤fūniculō cērā oblitō⸥ (nam massam quandam cērae habēbam) ānsam illam perticamque circumvolūtam firmiter cōnstrīnxī. Atquī modica firmitūdō poterat sufficere; nam acūtō cultrō leviter amputantur nucēs.—Prō scālīs ipsō in cocōrum sinū pār idōneum arborum succīdō, trīgintā ferē pedēs longārum, postquam capita dētrāxī. Utramque dēdolātam ⸤quantum possim sine dētrīmentō rōboris⸥ extenuō, ut quam levissimae sint scālae. Sānē erant cavae, (medullā quādam plēnae,) idcircō rōbustiōrēs, quam sī ejusdem fuissent ponderis et longitūdinis, sed solidae. Gradūs scālārum addō, ē lignīs atque ē fūne, ut in cubiculāribus meīs: sed trēs in summō fūnēs valdē laxōs relinquō, ut scālae applicātae quasi amplectantur arborem, nec possint dēlābī. Tālī īnstrūmentō adjūtus, crēdidī posse mē amplam nucum vim dēcerpere, quamquam plūrimae cocī ⸤longē prōcēriōrēs⸥ macacīs opulentam reservābant praedam. Haec, crēdō, in Majō mēnse fīnīta sunt. 197. Equidem coeōrum ūtilitātēs parum intellegēbam; sed plūrimās esse gnārus, nihil rejēceram. Frondēs pennāsve (sī ita licet dīcere) parvae illīus cocī, quam prō rēmīs succīdī, animadvertī paene tegulōrum[S] esse īnstar. Hās fūniculīs ita cōnsueram, ut cucullī[T] vicem optimē gesserint. Medullam cocōrum arborum atque aliārum palmārum statuō explōrandam: corticem omnem asservō.

198. Grex, (quem propter sānitātem mātūrius in saltum trānsdūxī,) ēvulsīs solō pedicīs, in vallem rediit. Cūnctōs inveniō circā vetus praesaepe, herbās ⸤ūberrimās atque apprīmē succulentās⸥ summō cum gustātū rōdentēs. Pedicās dētrāxī, ipsās animantēs reputāns ā Nātūrā melius quam ā mē ēdocērī, ubinam potissimum dēgere oportēret. Quoniam cicurēs inveniō sībilōque fistulae oboedientēs, id mihi sufficit. Succurrit animō, quantum rōboris āmīserint vaccae nostrātēs domesticae, quam saepe difficilī partū torqueantur, per nostram importūnam cūrātiōnem. Vereor nē meum gregem immūtem, sī stultē ego mē immisceam. 199. Sērius, quum aurae stāgnārent calorque ingrueret, nōn ad saltum perrēxēre, sed ad apertum ac summum collem; fortasse quia culicēs vel oestrī urgēbant. Multō māne (crēdō) pāscēbantur, ante lūcem; posteā auram captantēs mīrē aprīcābantur summō in colle, ibīdem dormientēs. 200. Ego quoque in stāgnante aurā pertaesus cavernārum, postquam aliquot noctēs iterum inter rāmōs arboris dormīveram, melius fore crēdō, sī gregem sequar. Quārē multā ac difficilī māchinātiōne trēs asserēs longissimōs summō in colle sīc ērēxī, ut dē colligātīs capitibus lectus pēnsilis sustinērētur. Ego per fūnem ascendō, quī dēsuper fluitāns quasi in ānulōs nōdātur, in quōs ingredior. Ut prīmum lectulum attingerem, fūnem illum ad mē recipiēbam. Tālis erat novī cubīlis fōrma.

201. Haec inter opera, ex novō quōdam juncō contexuī dorsuālem illam, dē quā dīxī, tegetem; item foliīs rōscidīs tum prīmum caput meum sub īnfulā condō. Etenim nimius erat fervor sōlis; quamquam calor nōn adeō suffōcābat quantum metueram. Illā in regiōne ipsīus aestātis nox longiuscula est, flābatque identidem siccā in tempestāte vespertīnus turbō ventī, quī āera refrīgerābat; necnōn quāvīs in nocte aura quaedam montāna superiōribus in locīs sentiēbātur. 202. Maris temperiem sēnsim augēscere crēdēbam; ego autem magis magisque lavācrīs captābam frīgus. Sī caput ac dorsum ā sōle dēfendās, aliō tegmine vix opus est, nisi propter culicēs; ego vērō, tenuissimē amictus, posse vidēbar multum labōris vel summā in aestāte perferre.

203. Fīnītō quod maximē urgēret, parō humum optimam ab ōstiō flūminis ad portum trānsvehere, in quā dioscōreae serantur. Locum dēlēgī, quem possem ex rīvulō ⸤quotiēs vellem⸥ irrigāre. Hunc ad ūsum ligna aliquot sīc cavāvī, ut compluviī[U] īnstar essent. Rōbustissimās meās tabulās ad traham cūrātius cōnstrīnxī, ut humus ingesta nē efflueret. Duōbus jūmentīs bīduum convehō humum: traha sub rūpibus in plānō currit: cava loca impleō; quidquid fimī uspiam rejectum est, comportō, opperiorque tempus dioscōreīs ipsīs plantandīs.

204. Multum fruēbar lectulō pēnsilī. Sub astrīs jūcundum erat frīgus, aliquandō tamen nimium. Nox decem hōrās dūrābat, ac sine crepusculō. Tot hōrās dormīre nōn possum, frīgēscō interdum sub nūdō aethere. Gregem comperiō pāscī trēs vel quattuor hōrās ante sōlem, dormīre post merīdiem: crēdō mē, iterum animālia imitantem, sequī Nātūram ducem. Ante sōlem exortum iīs rēbus operor, quibus lūx est minus necessāria: inter hās vēscendī operam numerō atque incēdendī sīve ad cavernās sīve ad vallem. Sed ūnusquisque diēs suum habuit colōrem suumque opus. 205. Jam crēdō advēnisse tempus frūctūs colligendī. Ūvās in hortīs inveniō multīs in locīs jam mātūrās. Aliquot gustātīs, magnam vim dēcerptam resticulīs suspendō, ut sōle ārēscant. Multōs per diēs hūc commeāns īdem faciō, plūrēsque frūctūs trahā reportō. 206. Tum ricinum inveniō fruticem, ē quā oleum illud quod “castōreum” vulgō appellant, cōnficitur. Multō cum gaudiō maniocam inveniō, ex quā cōnficitur cassāva pānis. Hanc in Brazīliā nōveram: inde etiam excoquitur Tapioca Anglōrum. Porrō banāna vel mūsa hīs in locīs nāscēbātur, īnfrā autem nānās quāsdam palmās dactyliferās esse comperiō. 207. Aliō diē optimum repperī in mangā arbore terebinthum, crēdidīque mē hinc satis habēre posse, tum stuppae, tum terebinthī aut rēsīnae. Plūrēs frūctūs colligō vix exortō sōle, postquam ante lūcem ad hortōs pedibus incessī. Sī quandō ⸤fabrīlem propter operam⸥ validā nervōrum exercitātiōne opus sit, id aut ante sōlem perficiō, aut sub stēllīs lūnaeve lūce, taedīs aliquandō adjūtus. 208. Jam paulō audentior factus, canem habēns comitem,—sī ūsus venīret, sub arbore dormiēbam hōrīs merīdiānīs. Ē sopōre experrēctus, apparō traham, jungō jūmenta, ipse vehor in trahā, hortōs pōmerīdiānō tempore invīsō. Tum frūctūs ingerō, jūmentīs ad pāscendum solūtīs. Sī nimis vagentur, canis redūcit. Dēmum jūnctīs iterum ad traham, dēscendō cum onere pretiōsō. Nova mox ingruit difficultās, quum nōn sufficerent arcae prōtegendīs thēsaurīs.

209. Tamen neutiquam satiāta est mea cupiditās. Ad cocōs nucēs dēmetendās falculam illam mēcum apportāvī; scālās novās ipsīs in hortīs relinquēbam. Dum autem īnfrā incēdō, ananassās videō multās, (māla pīnea vulgō nōs vocāmus): numquam ego anteā hās animadvertī. Jam intellegō et plūrimās esse et maximās, paene ex arēnīs cum cactīs nāscentēs. Ūnam illicō vīndēmiāvī, nec abstinuī quīn grande frustum comēderim. 210. Mox nucem cocōrum ⸤ab humō sūmptam⸥ perforandō experior num sicca sit. Paulum lactis exsūgō,—dulce, spissum, nōn cōpiōsum. Plūrēs hārum colligō reservōque seorsum. Tum applicātīs scālīs, quicquid nucum vidēbātur maximum, id dēcerpō, duōsque faciō acervōs. Properē domum redeō cum ananassā illā ac falculā, et, paulum recreātus, in cymbā regredī ad hortōs volō. Attamen statum aestūs quum videō, et prōmontoria quae essent superanda, id vērō nōn ausus sum. 211. Tum subit cōgitātiō, quantō melius foret, sī scaphā possem reportāre; tanta erat cōpia, tanta varietās frūctuum oculōs et mentem captantium. Bis trahā hortōs invīsere ūnō in diē facinus erat magnum: quantum trahā possem reportāre, quīnquiēs id scapha portāret. Post aurōram, crēdō, lēnis aura favēbit: maris ⸤plūrēs per diēs⸥ aequor fuerat undīs expers. 212. Jam dactylōs, banānās, cocōs nucēs, ananassās, ūvās, ad libitum mē habitūrum spērō: nimia mē spēs et nimia cupiditās festīnāvit. Crāstinō diē ⸤lēnī aurae⸥ vēla scaphae permīsī; illa per vitream ōceanī superficiem clēmentissimō mōtū dēlābitur; mox ultrā prōmontorium paulō vēlōcius dēvehor. Dēmum laetus ipsum attingō ōstium, et dētractō vēlō, rēmīs ingredior rīvum. 213. Multa avidīs oculīs lūstrāvī: quae acervāta erant, assūmpsī: plūrima alia abripuī. Sine morā impōnō omnia scaphae, et reciprocum iter cōnor. Tum vērō fortūna sē vertit. Stāgnante aurā, vēlum inūtile erat. Rēmīs incumbō, sed tardiusculē moveor. Nervīs contentīs, dēfatīgō mēmet, aestuōsā in hōrā. Tellūrem observāns, dubitō anne prōgrediar, maximā meā vī. Cohorreō, nē hāc in parte prōfluēns sit maris, quae mē in ignōtās aquās rapiat. Ūnī hominī certē nimia erat, nisi ventō marīque favente, hujus scaphae moderātiō. Igitur dēficior fortitūdine, et reflectō scapham in palmētum, quō tandem pervēnisse gaudeō, valdē dēfessus. 214. Ego vērō angor animī, quō pactō redūcī possit scapha. Rē amplius perpēnsā, crēdō numquam mē ausūrum eam marī committere iterum. Tunc maestissimē sōlitūdinem meam conquerēns, optābam ut iterum puer ille Maurus, quōcum ex Maurītāniā aufūgī, socius mihi nāvālis foret. Sed prōtinus mē cōnscientia objūrgat, quod propter servitūtem ejus, fortasse necessāriam, ego nummōs accēperim: itaque ingemēns, ōs in manibus recondidī. 215. Exinde tamquam in somniīs hilarem audīvī vōcem, Rebilī bebile libī bilī Ō! psittacus autem in humerō meō cōnsīdēbat. Is quidem rōstrō ac capitis plūmā genās meās dēmulcēbat, ac vōcēs profundēbat cārissimās. Sānē tangēbar. Quia sine comite meō prōcesseram, ille ad hortōs ⸤mē anquīrēns⸥ āvolāverat. Volāsse eum, minus accūrātē dīxī; quippe mancā etiamnum pennā, inter volātum atque oblīquum saltum prōcēdēbat. 216. Tum replētā fiscellā, experior quantum possim humerīs sufferre incēdēns. Modicum bananārum et dactylōrum onus assūmō: vēscor quantum libet, bibō ē rīvulō, et, relictā scaphā, ascendō vallem. Pedibus jam siccīs, (nam aquā marīnā immersī erant) sub umbrā citrī per fervōrēs maximōs recondor, dormiōque paulum; dēmum nōtum per trāmitem ēvādō, maestusque assequor cavernās.