Produced by Karl Hagen, Tapio Riikonen and Online

Distributed Proofreaders

RITCHIE'S FABULAE FACILES

A FIRST LATIN READER

EDITED WITH NOTES AND A VOCABULARY

BY JOHN COPELAND KIRTLAND, Jr. Professor of Latin in The Phillips Exeter Academy

THE LITTLE THAT IS MINE IN THIS LITTLE BOOK I GRATEFULLY DEDICATE TO PROFESSOR JOSEPH HETHERINGTON M'DANIELS TEACHER AND FRIEND

PREFACE

Some time ago a fellow-teacher brought the Fabulae Faciles to my notice, and I have since used two of them each year with my class of beginners in Latin with increasing appreciation. Indeed, I know nothing better to introduce the student into the reading of connected narrative, and to bridge the great gulf between the beginner's book of the prevailing type and the Latinity of Caesar or Nepos. They are adapted to this use not merely by reason of their simplicity and interest, but more particularly by the graduating of difficulties and the large use of Caesarian words and phrases to which Mr. Ritchie calls attention in his preface.

Doubtless many American teachers have become familiar with portions of the Fabulae, for they have been freely drawn upon in several Latin readers recently published in this country. I venture to hope that those who have made the acquaintance of the work in this way will welcome a complete edition.

In England the little book has had a large use. Its pedagogical excellencies are well summed up in a letter addressed to Mr. Ritchie by the Very Rev. E.C. Wickham, formerly Head-Master of Wellington College, the well-known editor of Horace:—

"It launches the student at once in ancient life. The old classical stories, simply told, seem to me much the best material for early Latin reading. They are abundantly interesting; they are taken for granted in the real literature of the language; and they can be told without starting the beginner on a wrong track by a barbarous mixture of ancient and modern ideas.

"It combines, if I may say so, very skilfully, the interest of a continuous story, with the gradual and progressive introduction of constructions and idioms. These seem to me to be introduced at the right moment, and to be played upon long enough to make them thoroughly familiar."

In revising Mr. Ritchie's book for the use of American schools it has seemed best to make extensive changes. Long vowels have been marked throughout, and the orthography of Latin words has been brought into conformity with our practice. Many liberties have been taken with the text itself, especially in the latter part, in the way of making it approximate more closely to our rather strict notions of the standards of model prose. A few words and uses of words not found in the prose writers of the republic have been retained, but nothing, it is hoped, that will seriously mislead the young student. I shall welcome any criticism that may lead to further changes in the text in future editions.

The notes are entirely new, and are intended for students who have but just finished the beginner's book or have not yet finished it. Some notes may appear at first sight unnecessary or unnecessarily hard, but the reason for their insertion should be evident when the student begins the reading of classical Latin, the difficulties of which will be less likely to appal the beginner if some of them have been already conquered. I believe it a mistake to postpone all treatment of the uses of the subjunctive, for instance, or of the constructions of indirect discourse until the study of Nepos or Caesar is begun. Besides, it is easier to neglect notes than to supply them, and the teacher who prefers to do the first reading without much attention to the more difficult constructions will only need to tell his students to disregard certain of my notes—or all of them.

There are no references to the grammars, but syntax has been given such treatment as seemed needed to supplement its treatment in the beginner's book. Teachers will therefore be able to postpone the use of a formal manual of grammar, if they so desire. Those who wish their classes to begin the reading of Latin at the earliest possible moment will find it feasible to use this book as soon as the inflections and the more elementary principles of syntax have been mastered.

In the vocabulary, the derivation or composition and the original meaning of words have been indicated wherever these seemed likely to prove helpful. Principal parts and genitives have been given in such a way as to prevent misunderstanding, and at the same time emphasize the composition of the verb or the suffix of the noun: for example, abscídó, -cídere, -cídí, -císus; aetás, -tátis.

The lists of works of English literature and of art in which the myths are treated are only suggestive. Occasional readings from the one and exhibitions of representations of the other, either in the form of photographs or by the stereopticon, will not only stimulate interest in the Latin text but aid also in creating in the student a taste for literature and for art.

I planned at first to add some exercises for retranslation, but after careful consideration it has seemed not worth while. Most teachers will prefer not to base composition upon the Latin read at this stage, and those who wish to do so will find it an easy matter to prepare their own exercises, or can draw upon the copious exercises prepared by Mr. Ritchie and published separately under the title Imitative Exercises in Easy Latin Prose.

In the reading of proof I have had generous help from Dr. F.K. Ball of The Phillips Exeter Academy, Mr. J.C. Flood of St. Mark's School, and Mr. A.T. Dudley of Noble and Greenough's School, Boston. The proof-sheets have been used with the beginner's class in this Academy, and I have thus been able to profit by the criticism of my associate Mr. G.B. Rogers, and to test the work myself. The assistance of my wife has greatly lightened the labor of verifying the vocabulary.

JOHN C. KIRTLAND, Jr.

EXETER, N.H., 7 March, 1903.

CONTENTS

THE MYTHS IN ENGLISH LITERATURE. THE MYTHS IN ART. INTRODUCTORY NOTE. PERSEUS. HERCULES. THE ARGONAUTS. ULYSSES. NOTES. VOCABULARY.

LIST OF ILLUSTRATIONS

THE CARPENTER SHUTTING UP DANAE AND PERSEUS IN THE ARK AT THE COMMAND
    OF ACRISIUS (Vase-painting)
HERCULES, NESSUS, AND DEJANIRA (Pompeian Wall-painting)
MEDEA MEDITATING THE MURDER OF HER SONS (Pompeian Wall-painting)
ULYSSES AND CIRCE (Roman Relief)

THE MYTHS IN ENGLISH LITERATURE

PERSEUS

Hawthorne, A Wonder-Book: The Gorgon's Head.
Kingsley, The Heroes: Perseus.
Cox, Tales of Ancient Greece: Medusa, Danae, Perseus, Andromeda,
    Akrisios.
Francillon, Gods and Heroes: The Adventures of Perseus.
Kingsley, Andromeda.
William Morris, The Earthly Paradise: The Doom of King Acrisius.
Lewis Morris, The Epic of Hades: Andromeda.
Dowden, Andromeda.
Shelley, On the Medusa of Leonardo da Vinci.
D. G. Rossetti, Aspecta Medusa.

HERCULES

Hawthorne, A Wonder-Book: The Three Golden Apples.
Cox, Tales of Ancient Greece: The Toils of Herakles.
Francillon, Gods and Heroes: The Hero of Heroes.
William Morris, The Earthly Paradise: The Golden Apples.
Lewis Morris, The Epic of Hades: Deianeira.
Lang's translation of Theocritus, Idyls xxiv, xxv.

THE ARGONAUTS

Apollonius of Rhodes, The Tale of the Argonauts, translated by Way.
D.O.S. Lowell, Jason's Quest.
Hawthorne, Tanglewood Tales: The Golden Fleece.
Kingsley, The Heroes: The Argonauts.
Cox, Tales of Ancient Greece: Phrixos and Helle, Medeia.
Church, Heroes and Kings: The Story of the Ship Argo.
Francillon, Gods and Heroes: The Golden Fleece.
William Morris, The Life and Death of Jason.
Bayard Taylor, Hylas.
John Dyer, The Fleece.
Lang's translation of Theocritus, several of the Idyls.

ULYSSES

Homer, The Odyssey, translated by Bryant (verse), William Morris
    (verse), Palmer (prose), Butcher and Lang (prose).
Lamb, The Adventures of Ulysses.
Hawthorne, Tanglewood Tales: Circe's Palace.
Cox, Tales of Ancient Greece: The Lotos-Eaters, Odysseus and Polyphemos,
    Odysseus and Kirké.
Church, Stories from Homer: The Cyclops, The Island of Aeolus, Circé.
Tennyson, The Lotos-Eaters.
Matthew Arnold, The Strayed Reveler.
Dobson, The Prayer of the Swine to Circe.

THE MYTHS IN ART

Burne-Jones, Perseus and the Graeae.
Caravaggio, Head of Medusa.
Leonardo da Vinci, Head of Medusa.
Canova, Perseus.
Benvenuto Cellini, Perseus, and Perseus saving Andromeda.
Piero di Cosimo, Perseus and Andromeda.
Charles Antoine Coypel, Perseus and Andromeda.
Domenichino, Perseus and Andromeda.
Rubens, Perseus and Andromeda.
Giovanni da Bologna, Hercules and the Centaur.
Bandinelli, Hercules and Cacus.
Guido Reni, Dejanira and the Centaur Nessus.
Canova, Hercules and Lichas.
Sichel, Medea.
Genelli, Jason and Medea capturing the Golden Fleece.
Burne-Jones, Circe.
L. Chalon, Circe and the Companions of Ulysses.
Rivière, Circe and the Companions of Ulysses.

Photographs and lantern-slides of all the works mentioned above may be obtained of the Soule Art Company, Boston. The list might have been made much longer, but it seemed likely to prove most helpful if limited to works of which reproductions are so easily obtainable. For the treatment of the myths in ancient art, the teacher is referred to the numerous pertinent illustrations in Baumeister's Denkmäler des klassischen Altertums, or the same editor's Bilder aus dem griechischen und römischen Altertum für Schüler, the latter of which contains the cuts of the larger work, and is so cheap and so useful that it ought to lie on the desk of every teacher of Greek or Latin.

INTRODUCTORY NOTE

The Fabulae Faciles, or 'Easy Stories.' are four Greek myths retold in Latin, not by a Roman writer, however, but by an Englishman, who believed that they would afford interesting and pleasant reading for young folks who were just beginning the study of the Latin language. By myth is meant an imaginative tale that has been handed down by tradition from remote antiquity concerning supernatural beings and events. Such tales are common among all primitive peoples, and are by them accepted as true. They owe their origin to no single author, but grow up as the untutored imagination strives to explain to itself the operations of nature and the mysteries of life, or amuses itself with stories of the brave exploits of heroic ancestors.

The most beautiful and delightful of all myths are those that have come down to us in the remains of the literature and the art of ancient Greece and Rome; they are also the most important to us, for many of the great masterpieces of English literature and of modern art have been inspired by them and cannot be understood and appreciated by one ignorant of classical mythology.

Of this mythology the Fabulae Faciles give but a small part. If you wish to know more of the subject, you should read Gayley's The Classic Myths in English Literature, Guerber's Myths of Greece and Rome, or the books by Kingsiey, Cox, Church, and Francillon mentioned earlier.

PERSEUS

Acrisius, an ancient king of Argos, had been warned by an oracle that he should perish by the hand of his grandson. On discovering, therefore, that his daughter Danae had given birth to a son, Acrisius endeavored to escape his fate by setting both mother and child adrift on the sea. They were saved, however, by the help of Jupiter; and Perseus, the child, grew up at the court of Polydectes, king of Seriphos, an island in the Aegean Sea. On reaching manhood, Perseus was sent by Polydectes to fetch the head of Medusa, one of the Gorgons. This dangerous task he accomplished with the help of Apollo and Minerva, and on his way home he rescued Andromeda, daughter of Cepheus, from a sea-monster. Perseus then married Andromeda, and lived some time in the country of Cepheus. At length he returned to Seríphos, and turned Polydectes to stone by showing him the Gorgon's head; he then went to the court of Acrisius, who fled in terror at the news of his grandson's return. The oracle was duly fulfilled, for Acrisius was accidentally killed by a quoit thrown by Perseus.

1. THE ARK

Haec nárrantur á poétís dé Perseó. Perseus fílius erat Iovis, máximí deórum; avus éius Acrisius appellábátur. Acrisius volébat Perseum nepótem suum necáre; nam propter óráculum puerum timébat. Comprehendit igitur Perseum adhúc infantem, et cum mátre in arcá lígneá inclúsit. Tum arcam ipsam in mare coniécit. Danaé, Perseí máter, mágnopere territa est; tempestás enim mágna mare turbábat. Perseus autem in sinú mátris dormiébat.

2. JUPITER SAVES HIS SON

Iuppiter tamen haec omnia vídit, et fílium suum serváre cónstituit. Tranquillum igitur fécit mare, et arcam ad ínsulam Seríphum perdúxit. Húius ínsulae Polydectés tum réx erat. Postquam arca ad lítus appulsa est, Danaé in haréná quiétem capiébat. Post breve tempus á piscátóre quódam reperta est, et ad domum régis Polydectis adducta est. Ille mátrem et puerum benígné excépit, et iís sédem tútam in fínibus suís dedit. Danaé hóc dónum libenter accépit, et pró tantó benefició régí grátiás égit.

3. PERSEUS IS SENT ON HIS TRAVELS

Perseus igitur multós annós ibi habitábat, et cum mátre suá vítam beátam agébat. At Polydectés Danaén mágnopere amábat, atque eam in mátrimónium dúcere volébat. Hóc tamen cónsilium Perseó minimé grátum erat. Polydectés igitur Perseum dímittere cónstituit. Tum iuvenem ad sé vocávit et haec díxit: "Turpe est hanc ígnávam vítam agere; iam dúdum tú aduléscéns es. Quó úsque híc manébis? Tempus est arma capere et virtútem praestáre. Hinc abí, et caput Medúsae mihi refer."

4. PERSEUS GETS HIS OUTFIT

Perseus ubi haec audívit, ex ínsulá discessit, et postquam ad continentem vénit, Medúsam quaesívit. Diú frústrá quaerébat; namque nátúram locí ígnórábat. Tandem Apolló et Minerva viam démónstrávérunt. Prímum ad Graeás, sorórés Medúsae, pervénit. Ab hís tálária et galeam magicam accépit. Apolló autem et Minerva falcem et speculum dedérunt. Tum postquam tálária pedibus induit, in áera ascendit. Diú per áera volábat; tandem tamen ad eum locum vénit ubi Medúsa cum céterís Gorgonibus habitábat. Gorgonés autem mónstra erant specié horribilí; capita enim eárum anguibus omnínó contécta erant. Manús etiam ex aere factae erant.

5. THE GORGON'S HEAD

Rés difficillima erat caput Gorgonis abscídere; éius enim cónspectú homines in saxum vertébantur. Propter hanc causam Minerva speculum Perseó dederat. Ille igitur tergum vertit, et in speculum ínspiciébat; hóc modó ad locum vénit ubi Medúsa dormiébat. Tum falce suá caput éius únó íctú abscídit. Céterae Gorgonés statim é somnó excitátae sunt, et ubi rem vídérunt, írá commótae sunt. Arma rapuérunt, et Perseum occídere volébant. Ille autem dum fugit, galeam magicam induit; et ubi hóc fécit, statim é cónspectú eárum évásit.

6. THE SEA-SERPENT

Post haec Perseus in fínís Aethiopum vénit. Ibi Cépheus quídam illó tempore régnábat. Híc Neptúnum, maris deum, ólim offenderat; Neptúnus autem mónstrum saevissimum míserat. Hóc cottídié é marí veniébat et hominés dévorábat. Ob hanc causam pavor animós omnium occupáverat. Cépheus igitur óráculum deí Hammónis cónsuluit, atque á deó iússus est fíliam mónstró trádere. Éius autem fília, nomine Andromeda, virgó fórmósissima erat. Cépheus ubi haec audívit, mágnum dolórem percépit. Volébat tamen cívís suós é tantó perículó extrahere, atque ob eam causam imperáta Hammónis facere cónstituit.

7. A HUMAN SACRIFICE

Tum réx diem certam díxit et omnia parávit. Ubi ea diés vénit, Andromeda ad lítus déducta est, et in cónspectú omnium ad rúpem adligáta est. Omnés fátum éius déplórábant, nec lacrimás tenébant. At subitó, dum mónstrum exspectant, Perseus accurrit; et ubi lacrimás vídit, causam dolóris quaerit. Illí rem tótam expónunt et puellam démónstrant. Dum haec geruntur, fremitus terribilis audítur; simul mónstrum horribilí specié procul cónspicitur. Éius cónspectus timórem máximum omnibus iniécit. Mónstrum mágná celeritáte ad lítus contendit, iamque ad locum appropinquábat ubi puella stábat.

8. THE RESCUE

At Perseus ubi haec vídit, gladium suum édúxit, et postquam tálária induit, in áera sublátus est. Tum désuper in mónstrum impetum subitó fécit, et gladió suó collum éius graviter vulnerávit. Mónstrum ubi sénsit vulnus, fremitum horribilem édidit, et sine morá tótum corpus in aquam mersit. Perseus dum circum lítus volat, reditum éius exspectábat. Mare autem intereá undique sanguine ínficitur. Post breve tempus bélua rúrsus caput sustulit; mox tamen á Perseó íctú gravióre vulneráta est. Tum iterum sé in undás mersit, neque posteá vísa est.

9. THE REWARD OF VALOR

Perseus postquam ad lítus déscendit, prímum tálária exuit; tum ad rúpem vénit ubi Andromeda vincta erat. Ea autem omnem spem salútis déposuerat, et ubi Perseus adiit, terróre paene exanimáta erat. Ille víncula statim solvit, et puellam patrí reddidit. Cépheus ob hanc rem máximó gaudió adfectus est. Meritam grátiam pró tantó benefició Perseó rettulit; praetereá Andromedam ipsam eí in mátrimónium dedit. Ille libenter hóc dónum accépit et puellam dúxit. Paucós annós cum uxóre suá in eá regióne habitábat, et in mágnó honóre erat apud omnís Aethiopés. Mágnopere tamen mátrem suam rúrsus vidére cupiébat. Tandem igitur cum uxóre suá é régnó Cépheí discessit.

10. POLYDECTES IS TURNED TO STONE

Postquam Perseus ad ínsulam návem appulit, sé ad locum contulit ubi máter ólim habitáverat, sed domum invénit vacuam et omnínó désertam. Trís diés per tótam ínsulam mátrem quaerébat; tandem quartó dié ad templum Diánae pervénit. Húc Danaé refúgerat, quod Polydectem timébat. Perseus ubi haec cógnóvit, írá mágná commótus est; ad régiam Polydectis sine morá contendit, et ubi eó vénit, statim in átrium inrúpit. Polydectés mágnó timóre adfectus est et fugere volébat. Dum tamen ille fugit, Perseus caput Medúsae mónstrávit; ille autem simul atque hóc vídit, in saxum versus est.

II. THE ORACLE FULFILLED

Post haec Perseus cum uxóre suá ad urbem Acrisí rediit. Ille autem ubi Perseum vídit, mágnó terróre adfectus est; nam propter óráculum istud nepótem suum adhúc timébat. In Thessaliam igitur ad urbem Lárísam statim refúgit, frústrá tamen; neque enim fátum suum vítávit. Post paucós annós réx Lárísae lúdós mágnós fécit; núntiós in omnís partís dímíserat et diem édíxerat. Multí ex omnibus urbibus Graeciae ad lúdós convénérunt. Ipse Perseus inter aliós certámen discórum iniit. At dum discum conicit, avum suum cású occídit; Acrisius enim inter spectátórés éius certáminis forte stábat.

HERCULES

Hercules, a Greek hero celebrated for his great strength, was pursued throughout his life by the hatred of Juno. While yet an infant, he strangled some serpents sent by the goddess to destroy him. During his boyhood and youth he performed various marvelous feats of strength, and on reaching manhood succeeded in delivering the Thebans from the oppression of the Minÿae. In a fit of madness sent upon him by Juno, he slew his own children; and on consulting the Delphic oracle as to how he should cleanse himself from this crime, he was ordered to submit himself for twelve years to Eurystheus, king of Tiryns, and to perform whatever tasks were appointed him. Hercules obeyed the oracle, and during the twelve years of his servitude accomplished twelve extraordinary feats known as the Labors of Hercules. His death was caused unintentionally by his wife Dejanira. Hercules had shot with his poisoned arrows a centaur named Nessus, who had insulted Dejanira. Nessus, before he died, gave some of his blood to Dejanira, and told her it would act as a charm to secure her husband's love. Some time after, Dejanira wishing to try the charm soaked one of her husband's garments in the blood, not knowing that it was poisoned. Hercules put on the robe, and after suffering terrible torments died, or was carried off by his father Jupiter.

12. THE HATRED OF JUNO

Herculés, Alcménae fílius, ólim in Graeciá habitábat. Híc omnium hominum validissimus fuisse dícitur. At Iúnó, régína deórum, Alcménam óderat et Herculem adhúc ínfantem necáre voluit. Mísit igitur duás serpentís saevissimás; hae mediá nocte in cubiculum Alcménae vénérunt, ubi Herculés cum frátre suó dormiébat. Nec tamen in cúnís, sed in scútó mágnó cubábant. Serpentés iam appropinquáverant et scútum movébant; itaque puerí é somnó excitátí sunt.

13. HERCULES AND THE SERPENTS

Íphiclés, fráter Herculis, mágná vóce exclámávit; sed Herculés ipse, fortissimus puer, haudquáquam territus est. Parvís manibus serpentís statim prehendit, et colla eárum mágná ví compressit. Tálí modó serpentés á pueró interfectae sunt. Alcména autem, máter puerórum, clámórem audíverat, et marítum suum é somnó excitáverat. Ille lúmen accendit et gladium suum rapuit; tum ad puerós properábat, sed ubi ad locum vénit, rem míram vídit, Herculés enim rídébat et serpentís mortuás mónstrábat.

14. THE MUSIC-LESSON

Herculés á pueró corpus suum díligenter exercébat; mágnam partem diéí in palaestrá cónsúmébat; didicit etiam arcum intendere et téla conicere. Hís exercitátiónibus vírés éius cónfírmátae sunt. In músicá etiam á Linó centauró érudiébátur (centaurí autem equí erant sed caput hominis habébant); huic tamen artí minus díligenter studébat. Híc Linus Herculem ólim obiúrgábat, quod nón studiósus erat; tum puer írátus citharam subitó rapuit, et omnibus víribus caput magistrí ínfélícis percussit. Ille íctú próstrátus est, et pauló post é vítá excessit, neque quisquam posteá id officium suscipere voluit.

15. HERCULES ESCAPES SACRIFICE

Dé Hercule haec etiam inter alia nárrantur. Ólim dum iter facit, in fínís Aegyptiórum vénit. Ibi réx quídam, nómine Búsíris, illó tempore régnábat; híc autem vir crúdélissimus hominés immoláre cónsuéverat. Herculem igitur corripuit et in vincula coniécit. Tum núntiós dímísit et diem sacrifició édíxit. Mox ea diés appetébat, et omnia ríte paráta sunt. Manús Herculis caténís ferreís vinctae sunt, et mola salsa in caput éius ínspersa est. Mós enim erat apud antíquós salem et fár capitibus victimárum impónere. Iam victima ad áram stábat; iam sacerdós cultrum súmpserat. Subitó tamen Herculés mágnó cónátú vincula perrúpit; tum íctú sacerdótem próstrávit; alteró régem ipsum occídit.

16. A CRUEL DEED

Herculés iam aduléscéns Thébís habitábat. Réx Thébárum, vir ígnávus, Creón appellábátur. Minyae, géns bellicósissima, Thébánís fínitimí erant. Légátí autem á Minyís ad Thébánós quotannís mittébantur; hí Thébás veniébant et centum bovés postulábant. Thébání enim ólim á Minyís superátí erant; tribúta igitur régí Minyárum quotannís pendébant. At Herculés cívís suós hóc stípendió líberáre cónstituit; légátós igitur comprehendit, atque aurís eórum abscídit. Légátí autem apud omnís gentís sánctí habentur.

17. THE DEFEAT OF THE MINYAE

Ergínus, réx Minyárum, ob haec vehementer írátus statim cum omnibus cópiís in fínís Thébánórum contendit. Creón adventum éius per explórátórés cógnóvit. Ipse tamen púgnáre nóluit, nam mágnó timóre adfectus erat; Thébání igitur Herculem imperátórem creávérunt. Ille núntiós in omnís partís dímísit, et cópiás coégit; tum proximó dié cum mágnó exercitú profectus est. Locum idóneum délégit et aciem ínstrúxit. Tum Thébání é superióre locó impetum in hostís fécérunt. Illí autem impetum sustinére nón potuérunt; itaque aciés hostium pulsa est atque in fugam conversa.

18. MADNESS AND MURDER

Post hóc proelium Herculés cópiás suás ad urbem redúxit. Omnés Thébání propter victóriam máximé gaudébant; Creón autem mágnís honóribus Herculem decorávit, atque fíliam suam eí in mátrimónium dedit. Herculés cum uxóre suá beátam vítam agébat; sed post paucós annós subitó in furórem incidit, atque líberós suós ipse suá manú occídit. Post breve tempus ad sánitátem reductus est, et propter hóc facinus mágnó dolóre adfectus est; mox ex urbe effúgit et in silvás sé recépit. Nólébant enim cívés sermónem cum eó habére.

19. HERCULES CONSULTS THE ORACLE

Herculés tantum scelus expiáre mágnopere cupiébat. Cónstituit igitur ad óráculum Delphicum íre; hóc enim óráculum erat omnium celeberrimum. Ibi templum erat Apollinis plúrimís dónís órnátum. Hóc in templó sedébat fémina quaedam, nómine Pýthia et cónsilium dabat iís quí ad óráculum veniébant. Haec autem fémina ab ipsó Apolline docébátur, et voluntátem deí hominibus énúntiábat. Herculés igitur, quí Apollinem praecipué colébat, húc vénit. Tum rem tótam exposuit, neque scelus célávit.

20. THE ORACLE'S REPLY

Ubi Herculés fínem fécit, Pýthia prímó tacébat; tandem tamen iussit eum ad urbem Tíryntha íre, et Eurystheí régis omnia imperáta facere. Herculés ubi haec audívit, ad urbem illam contendit, et Eurystheó régí sé in servitútem trádidit. Duodecim annós crúdélissimó Eurystheó serviébat, et duodecim labórés, quós ille imperáverat, cónfécit; hóc enim únó modó tantum scelus expiárí potuit. Dé hís labóribus plúrima á poétís scrípta sunt. Multa tamen quae poétae nárrant vix crédibilia sunt.

21. FIRST LABOR: THE NEMEAN LION

Prímum ab Eurystheó iússus est Herculés leónem occídere quí illó tempore vallem Nemeaeam reddébat ínféstam. In silvás igitur in quibus leó habitábat statim sé contulit. Mox feram vídit, et arcum, quem sécum attulerat, intendit; éius tamen pellem, quae dénsissima erat, tráicere nón potuit. Tum clává mágná quam semper gerébat leónem percussit, frústrá tamen; neque enim hóc modó eum occídere potuit. Tum démum collum mónstrí bracchiís suís complexus est et faucís éius omnibus víribus compressit. Hóc modó leó breví tempore exanimátus est; núlla enim respírandí facultás eí dabátur. Tum Herculés cadáver ad oppidum in umerís rettulit; et pellem, quam détráxerat, posteá pró veste gerébat. Omnés autem quí eam regiónem incolébant, ubi fámam dé morte leónis accépérunt, vehementer gaudébant et Herculem mágnó honóre habébant.

22. SECOND LABOR: THE LERNEAN HYDRA

Pauló post iússus est ab Eurystheó Hydram necáre. Hóc autem mónstrum erat cui novem erant capita. Herculés igitur cum amícó Ioláó profectus est ad palúdem Lernaeam, in quá Hydra habitábat. Mox mónstrum invénit, et quamquam rés erat mágní perículí, collum éius sinistrá prehendit. Tum dextrá capita novem abscídere coepit; quotiéns tamen hóc fécerat, nova capita exoriébantur. Diú frústrá labórábat; tandem hóc cónátú déstitit. Deinde arborés succídere et ígnem accendere cónstituit. Hóc celeriter fécit, et postquam lígna ígnem comprehendérunt, face árdente colla adússit, unde capita exoriébantur. Nec tamen sine mágnó labóre haec fécit; vénit enim auxilió Hydrae cancer ingéns, quí, dum Herculés capita abscídit, crúra éius mordébat. Postquam mónstrum tálí modó interfécit, sagittás suás sanguine éius imbuit, itaque mortiferás reddidit.

23. THIRD LABOR: THE CERYNEAN STAG

Postquam Eurystheó caedés Hydrae núntiáta est, mágnus timor animum éius occupávit. Iussit igitur Herculem cervum quendam ad sé referre; nóluit enim virum tantae audáciae in urbe retinére. Híc autem cervus, cúius cornua aurea fuisse tráduntur, incrédibilí fuit celeritáte. Herculés igitur prímó vestígiís eum in silvá persequébátur; deinde ubi cervum ipsum vídit, omnibus víribus currere coepit. Úsque ad vesperum currébat, neque nocturnum tempus sibi ad quiétem relinquébat, frústrá tamen; núlló enim modó cervum cónsequí poterat. Tandem postquam tótum annum cucurrerat (ita tráditur), cervum cursú exanimátum cépit, et vívum ad Eurystheum rettulit.

24. FOURTH LABOR: THE ERYMANTHIAN BOAR

Tum véró iússus est Herculés aprum quendam capere quí illó tempore agrós Erymanthiós vástábat et incolás húius regiónis mágnopere terrébat. Herculés rem suscépit et in Arcadiam profectus est. Postquam in silvam paulum prógressus est, apró occurrit. Ille autem simul atque Herculem vídit, statim refúgit; et timóre perterritus in altam fossam sé próiécit. Herculés igitur laqueum quem attulerat iniécit, et summá cum difficultáte aprum é fossá extráxit. Ille etsí fortiter repúgnábat, núlló modó sé líberáre potuit; et ab Hercule ad Eurystheum vívus relátus est.

25. HERCULES AT THE CENTAUR'S CAVE

Dé quartó labóre, quem suprá nárrávimus, haec etiam tráduntur. Herculés dum iter in Arcadiam facit, ad eam regiónem vénit quam centaurí incolébant. Cum nox iam appeteret, ad spéluncam dévertit in quá centaurus quídam, nómine Pholus, habitábat.

Ille Herculem benígné excépit et cénam parávit. At Herculés postquam cénávit, vínum á Pholó postulávit. Erat autem in spéluncá mágna amphora vínó optimó repléta, quam centaurí ibi déposuerant. Pholus igitur hóc vínum dare nólébat, quod reliquós centaurós timébat; núllum tamen vínum praeter hóc in spéluncá habébat. "Hóc vínum," inquit, "mihi commissum est. Sí igitur hóc dabó, centaurí mé interficient." Herculés tamen eum inrísit, et ipse póculum víní dé amphorá hausit.

26. THE FIGHT WITH THE CENTAURS

Simul atque amphora aperta est, odor iúcundissimus undique diffúsus est; vínum enim suávissimum erat. Centaurí nótum odórem sénsérunt et omnés ad locum convénérunt.

Ubi ad spéluncam pervénérunt, mágnopere írátí erant quod Herculem bibentem vídérunt. Tum arma rapuérunt et Pholum interficere volébant. Herculés tamen in aditú spéluncae cónstitit et impetum eórum fortissimé sustinébat. Facés árdentís in eós coniécit; multós etiam sagittís suís vulnerávit. Hae autem sagittae eaedem erant quae sanguine Hydrae ólim imbútae erant. Omnés igitur quós ille sagittís vulneráverat venénó statim absúmptí sunt; reliquí autem ubi hóc vídérunt, terga vertérunt et fugá salútem petiérunt.

27. THE FATE OF PHOLUS

Postquam reliquí fúgérunt, Pholus ex spéluncá égressus est, et corpora spectábat eórum quí sagittís interfectí erant. Mágnopere autem mírátus est quod tam leví vulnere exanimátí erant, et causam éius reí quaerébat. Adiit igitur locum ubi cadáver cúiusdam centaurí iacébat, et sagittam é vulnere tráxit. Haec tamen síve cású síve cónsilió deórum é manibus éius lapsa est, et pedem leviter vulnerávit. Ille extempló dolórem gravem per omnia membra sénsit, et post breve tempus ví venéní exanimátus est. Mox Herculés, quí reliquós centaurós secútus erat, ad spéluncam rediit, et mágnó cum dolóre Pholum mortuum vídit. Multís cum lacrimís corpus amící ad sepultúram dedit; tum, postquam alterum póculum víní exhausit, somnó sé dedit.

28. FIFTH LABOR: THE AUGEAN STABLES

Deinde Eurystheus Herculí hunc labórem graviórem imposuit. Augéás quídam, quí illó tempore régnum in Élide obtinébat, tria mília boum habébat. Hí in stabuló ingentis mágnitúdinis inclúdébantur. Stabulum autem inluvié ac squálóre erat obsitum, neque enim ad hóc tempus umquam púrgátum erat. Hóc Herculés intrá spatium úníus diéí púrgáre iússus est. Ille, etsí rés erat multae operae, negótium suscépit. Prímum mágnó labóre fossam duodévígintí pedum dúxit, per quam flúminis aquam dé montibus ad múrum stabulí perdúxit. Tum postquam múrum perrúpit, aquam in stabulum immísit et tálí modó contrá opíniónem omnium opus cónfécit.

29. SIXTH LABOR: THE STYMPHALIAN BIRDS

Post paucós diés Herculés ad oppidum Stymphálum iter fécit; imperáverat enim eí Eurystheus ut avís Stymphálidés necáret. Hae avés róstra aénea habébant et carne hominum véscébantur. Ille postquam ad locum pervénit, lacum vídit; in hóc autem lacú, quí nón procul erat ab oppidó, avés habitábant. Núlla tamen dabátur appropinquandí facultás; lacus enim nón ex aquá sed é límó cónstitit. Herculés igitur neque pedibus neque lintre prógredí potuit.

Ille cum mágnam partem diéí frústrá cónsúmpsisset, hóc cónátú déstitit et ad Volcánum sé contulit, ut auxilium ab eó peteret. Volcánus (quí ab fabrís máximé colébátur) crepundia quae ipse ex aere fabricátus erat Herculí dedit. Hís Herculés tam ácrem crepitum fécit ut avés perterritae ávolárent. Ille autem, dum ávolant, mágnum numerum eárum sagittís tránsfíxit.

30. SEVENTH LABOR: THE CRETAN BULL

Tum Eurystheus Herculí imperávit ut taurum quendam ferócissimum ex ínsulá Crétá vívum referret. Ille igitur návem cónscendit, et cum ventus idóneus esset, statim solvit. Cum tamen ínsulae iam appropinquáret, tanta tempestás subitó coorta est ut návis cursum tenére nón posset. Tantus autem timor animós nautárum occupávit ut paene omnem spem salútis dépónerent. Herculés tamen, etsí návigandí imperítus erat, haudquáquam territus est.

Post breve tempus summa tranquillitás cónsecúta est, et nautae, quí sé ex timóre iam recéperant, návem incolumem ad terram appulérunt. Herculés é náví égressus est, et cum ad régem Crétae vénisset, causam veniendí docuit. Deinde, postquam omnia paráta sunt, ad eam regiónem contendit quam taurus vástábat. Mox taurum vídit, et quamquam rés erat mágní perículí, cornua éius prehendit. Tum, cum ingentí labóre mónstrum ad návem tráxisset, cum praedá in Graeciam rediit.

31. EIGHTH LABOR: THE MAN-EATING HORSES OF DIOMEDE

Postquam ex ínsulá Crétá rediit, Herculés ab Eurystheó in Thráciam missus est, ut equós Diomédis redúceret. Hí equí carne hominum véscébantur; Diomédés autem, vir crúdélissimus, illís obiciébat peregrínós omnís quí in eam regiónem vénerant. Herculés igitur mágná celeritáte in Thráciam contendit et ab Dioméde postulávit ut equí sibi tráderentur. Cum tamen ille hóc facere nóllet, Herculés írá commótus régem interfécit et cadáver éius equís obicí iussit.

Ita míra rérum commútátió facta est; is enim quí anteá multós cum cruciátú necáverat ipse eódem supplició necátus est. Cum haec núntiáta essent, omnés quí eam regiónem incolébant máximá laetitiá adfectí sunt et Herculí meritam grátiam referébant. Nón modo máximís honóribus et praemiís eum decorávérunt sed órábant etiam ut régnum ipse susciperet. Ille tamen hóc facere nólébat, et cum ad mare rediisset, návem occupávit. Ubi omnia ad návigandum paráta sunt, equós in náví conlocávit; deinde, cum idóneam tempestátem nactus esset, sine morá é portú solvit, et pauló post equós in lítus Argolicum exposuit.

32. NINTH LABOR: THE GIRDLE OF HIPPOLYTE

Géns Amázonum dícitur omnínó ex mulieribus cónstitisse. Hae summam scientiam reí mílitáris habébant, et tantam virtútem adhibébant ut cum virís proelium committere audérent. Hippolyté, Amázonum régína, balteum habuit celeberrimum quem Márs eí dederat. Adméta autem, Eurystheí fília, fámam dé hóc balteó accéperat et eum possidére vehementer cupiébat. Eurystheus igitur Herculí mandávit ut cópiás cógeret et bellum Amázonibus ínferret. Ille núntiós in omnís partís dímísit, et cum mágna multitúdó convénisset, eós délégit quí máximum úsum in ré mílitárí habébant.

33. THE GIRDLE IS REFUSED

Hís virís Herculés persuásit, postquam causam itineris exposuit, ut sécum iter facerent. Tum cum iís quibus persuáserat návem cónscendit, et cum ventus idóneus esset, post paucós diés ad óstium flúminis Thermódontis appulit. Postquam in fínís Amázonum vénit, núntium ad Hippolytam mísit, quí causam veniendí docéret et balteum pósceret. Ipsa Hippolyté balteum trádere volébat, quod dé Herculis virtúte fámam accéperat; reliquae tamen Amázonés eí persuásérunt ut negáret. At Herculés, cum haec núntiáta essent, bellí fortúnam temptáre cónstituit.

Proximó igitur dié cum cópiás édúxisset, locum idóneum délégit et hostís ad púgnam évocávit. Amázonés quoque cópiás suás ex castrís édúxérunt et nón mágnó interválló ab Hercule aciem ínstrúxérunt.

34. THE BATTLE

Palús erat nón mágna inter duo exercitús; neutrí tamen initium tránseundí facere volébant. Tandem Herculés sígnum dedit, et ubi palúdem tránsiit, proelium commísit.

Amázonés impetum virórum fortissimé sustinuérunt, et contrá opíniónem omnium tantam virtútem praestitérunt ut multós eórum occíderint, multós etiam in fugam coniécerint. Virí enim novó genere púgnae perturbábantur nec mágnam virtútem praestábant. Herculés autem cum haec vidéret, dé suís fortúnís déspéráre coepit. Mílités igitur vehementer cohortátus est ut prístinae virtútis memoriam retinérent neu tantum dédecus admitterent, hostiumque impetum fortiter sustinérent; quibus verbís animós omnium ita éréxit ut multí etiam quí vulneribus cónfectí essent proelium sine morá redintegrárent.

35. THE DEFEAT OF THE AMAZONS

Diú et ácriter púgnátum est; tandem tamen ad sólis occásum tanta commútátió rérum facta est ut mulierés terga verterent et fugá salútem peterent. Multae autem vulneribus défessae dum fugiunt captae sunt, in quó numeró ipsa erat Hippolyté. Herculés summam clémentiam praestitit, et postquam balteum accépit, líbertátem omnibus captívís dedit. Tum véró sociós ad mare redúxit, et quod nón multum aestátis supererat, in Graeciam proficíscí mátúrávit. Návem igitur cónscendit, et tempestátem idóneam nactus statim solvit; antequam tamen in Graeciam pervénit, ad urbem Tróiam návem appellere cónstituit, frúmentum enim quod sécum habébat iam déficere coeperat.

36. LAOMEDON AND THE SEA-MONSTER

Láomedón quídam illó tempore régnum Tróiae obtinébat. Ad hunc Neptúnus et Apolló annó superióre vénerant, et cum Tróia nóndum moenia habéret, ad hóc opus auxilium obtulerant. Postquam tamen hórum auxilió moenia cónfecta sunt, nólébat Láomedón praemium quod próposuerat persolvere.

Neptúnus igitur et Apolló ob hanc causam írátí mónstrum quoddam mísérunt specié horribilí, quod cottídié é marí veniébat et homines pecudésque vorábat. Tróiání autem timóre perterrití in urbe continébantur, et pecora omnia ex agrís intrá múrós compulerant. Láomedón hís rébus commótus óráculum cónsuluit, ac deus eí praecépit ut filiam Hésionem mónstró obiceret.

37. THE RESCUE OF HESIONE

Láomedón, cum hóc respónsum renúntiátum esset, mágnum dolórem percépit; sed tamen, ut cívís suós tantó perículó líberáret, óráculó párére cónstituit et diem sacrifició díxit. Sed síve cású síve cónsilió deórum Herculés tempore opportúnissimó Tróiam attigit; ipsó enim temporis punctó quó puella caténís vincta ad lítus dédúcébátur ille návem appulit. Herculés é náví égressus dé rébus quae gerébantur certior factus est; tum írá commótus ad régem sé contulit et auxilium suum obtulit. Cum réx libenter eí concessisset ut, sí posset, puellam líberáret, Herculés mónstrum interfécit; et puellam, quae iam omnem spem salútis déposuerat, incolumem ad patrem redúxit. Láomedón mágnó cum gaudió fíliam suam accépit, et Herculí pró tantó benefició meritam grátiam rettulit.

38. TENTH LABOR: THE OXEN OF GERYON

Tum véró missus est Herculés ad ínsulam Erythíam, ut bovés Géryonis arcesseret. Rés erat summae difficultátis, quod bovés á quódam Eurytióne et á cane bicipite custódiébantur. Ipse autem Géryón speciem horribilem praebébat; tria enim corpora inter sé coniúncta habébat. Herculés tamen etsí intellegébat quantum perículum esset, negótium suscépit; ac postquam per multás terrás iter fécit, ad eam partem Libyae pervénit quae Európae proxima est. Ibi in utróque lítore fretí quod Európam á Libyá dívidit columnás cónstituit, quae posteá Herculis Columnae appellábantur.

39. THE GOLDEN SHIP

Dum híc morátur, Herculés mágnum incommodum ex calóre sólis accipiébat; tandem igitur írá commótus arcum suum intendit et sólem sagittís petiit. Sól tamen audáciam virí tantum admírátus est ut lintrem auream eí dederit. Herculés hóc dónum libentissimé accépit, núllam enim návem in hís regiónibus inveníre potuerat. Tum lintrem dédúxit, et ventum nactus idóneum post breve tempus ad ínsulam pervénit. Ubi ex incolís cógnóvit quó in locó bovés essent, in eam partem statim profectus est et á rége Géryone postulávit ut bovés sibi tráderentur. Cum tamen ille hóc facere nóllet, Herculés et régem ipsum et Eurytiónem, quí erat ingentí mágnitúdine corporis, interfécit.

40. A MIRACULOUS HAIL-STORM

Tum Herculés bovés per Hispániam et Liguriam compellere cónstituit; postquam igitur omnia paráta sunt, bovés ex ínsulá ad continentem tránsportávit. Ligurés autem, géns bellicósissima, dum ille per fínís eórum iter facit, mágnás cópiás coégérunt atque eum longius prógredí prohibébant. Herculés mágnam difficultátem habébat, barbarí enim in locís superióribus cónstiterant et saxa télaque in eum coniciébant. Ille quidem paene omnem spem salútis déposuerat, sed tempore opportúnissimó Iuppiter imbrem lapidum ingentium é caeló démísit. Hí tantá ví cecidérunt ut mágnum numerum Ligurum occíderint; ipse tamen Herculés (ut in tálibus rébus accidere cónsuévit) nihil incommodí cépit.

41. THE PASSAGE OF THE ALPS

Postquam Ligurés hóc modó superátí sunt, Herculés quam celerrimé prógressus est et post paucós diés ad Alpís pervénit. Necesse erat hás tránsíre, ut in Ítaliam bovés ageret; rés tamen summae erat difficultátis. Hí enim montés, quí últeriórem á citerióre Galliá dívidunt, nive perenní sunt téctí; quam ob causam neque frúmentum neque pábulum in hís regiónibus invenírí potest. Herculés igitur antequam ascendere coepit, mágnam cópiam frúmentí et pábulí comparávit et hóc commeátú bovés onerávit. Postquam in hís rébus trís diés cónsúmpserat, quartó dié profectus est, et contrá omnium opíniónem bovés incolumís in Ítaliam trádúxit.

42. CACUS STEALS THE OXEN

Breví tempore ad flúmen Tiberim vénit. Tum tamen núlla erat urbs in eó locó, Róma enim nóndum condita erat. Herculés itinere fessus cónstituit ibi paucós diés morárí, ut sé ex labóribus recreáret. Haud procul á valle ubi bovés páscébantur spélunca erat, in quá Cácus, horribile mónstrum, tum habitábat. Híc speciem terribilem praebébat, nón modo quod ingentí mágnitúdine corporis erat, sed quod ígnem ex óre exspírábat. Cácus autem dé adventú Herculis fámam accéperat; noctú igitur vénit, et dum Herculés dormit, quattuor pulcherrimórum boum abripuit. Hós caudís in spéluncam tráxit, né Herculés é vestígiís cógnóscere posset quó in locó célátí essent.

43. HERCULES DISCOVERS THE THEFT

Posteró dié simul atque é somnó excitátus est, Herculés fúrtum animadvertit et bovés ámissós omnibus locís quaerébat. Hós tamen núsquam reperíre poterat, nón modo quod locí nátúram ígnórábat, sed quod vestígiís falsís déceptus est. Tandem cum mágnam partem diéí frústrá cónsúmpsisset, cum reliquís bóbus prógredí cónstituit. At dum proficíscí parat, únus é bóbus quós sécum habuit múgíre coepit. Subitó ií quí in spéluncá inclúsí erant múgítum reddidérunt, et hóc modó Herculem certiórem fécérunt quó in locó célátí essent. Ille vehementer írátus ad spéluncam quam celerrimé sé contulit, ut praedam reciperet. At Cácus saxum ingéns ita déiécerat ut aditus spéluncae omnínó obstruerétur.

44. HERCULES AND CACUS

Herculés cum núllum alium introitum reperíre posset, hóc saxum ámovére cónátus est, sed propter éius mágnitúdinem rés erat difficillima. Diú frústrá labórábat neque quicquam efficere poterat; tandem tamen mágnó cónátú saxum ámóvit et spéluncam patefécit. Ibi ámissós bovés mágnó cum gaudió cónspéxit; sed Cácum ipsum vix cernere potuit, quod spélunca repléta erat fúmó quem ille móre suó évomébat. Herculés inúsitátá specié turbátus breve tempus haesitábat; mox tamen in spéluncam inrúpit et collum mónstrí bracchiís complexus est. Ille etsí multum repúgnávit, núlló modó sé líberáre potuit, et cum núlla facultás respírandí darétur, mox exanimátus est.

45. ELEVENTH LABOR: THE GOLDEN APPLES OF THE HESPERIDES

Eurystheus postquam bovés Géryonis accépit, labórem úndecimum Herculí imposuit, graviórem quam quós suprá nárrávimus. Mandávit enim eí ut aurea póma ex hortó Hesperidum auferret. Hesperidés autem nymphae erant quaedam fórmá praestantissimá, quae in terrá longinquá habitábant, et quibus aurea quaedam póma á Iúnóne commissa erant. Multí hominés aurí cupiditáte inductí haec póma auferre iam anteá cónátí erant. Rés tamen difficillima erat, namque hortus in quó póma erant múró ingentí undique circumdatus erat; praetereá dracó quídam cui centum erant capita portam hortí díligenter custódiébat. Opus igitur quod Eurystheus Herculí imperáverat erat summae difficultátis, nón modo ob causás quás memorávimus, sed etiam quod Herculés omnínó ígnórábat quó in locó hortus ille situs esset.

46. HERCULES ASKS AID OF ATLAS

Herculés quamquam quiétem vehementer cupiébat, tamen Eurystheó párére cónstituit, et simul ac iússa éius accépit, proficíscí mátúrávit. Á multís mercátóribus quaesíverat quó in locó Hesperidés habitárent, nihil tamen certum reperíre potuerat. Frústrá per multás terrás iter fécit et multa perícula subiit; tandem, cum in hís itineribus tótum annum cónsúmpsisset, ad extrémam partem orbis terrárum, quae proxima est Óceanó, pervénit. Híc stábat vir quídam, nomine Atlás, ingentí mágnitúdine corporis, quí caelum (ita tráditum est) umerís suís sustinébat, né in terram décideret. Herculés tantás vírís mágnopere mírátus statim in conloquium cum Atlante vénit, et cum causam itineris docuisset, auxilium ab eó petiit.

47. HERCULES BEARS UP THE HEAVENS

Atlás autem Herculí máximé pródesse potuit; ille enim cum ipse esset pater Hesperidum, certó scívit quó in locó esset hortus. Postquam igitur audívit quam ob causam Herculés vénisset, "Ipse," inquit, "ad hortum íbó et fíliábus meís persuádébó ut póma suá sponte trádant." Herculés cum haec audíret, mágnopere gávísus est; vim enim adhibére nóluit, sí rés aliter fierí posset. Cónstituit igitur oblátum auxilium accipere. Atlás tamen postulávit ut, dum ipse abesset, Herculés caelum umerís sustinéret. Hóc autem negótium Herculés libenter suscépit, et quamquam rés erat summí labóris, tótum pondus caelí continuós complúrís diés sólus sustinébat.

48. THE RETURN OF ATLAS

Atlás intereá abierat et ad hortum Hesperidum, quí pauca mília passuum aberat, sé quam celerrimé contulerat. Eó cum vénisset, causam veniendí exposuit et fíliás suás vehementer hortátus est ut póma tráderent. Illae diú haerébant; nólébant enim hóc facere, quod ab ipsá Iúnóne (ita ut ante dictum est) hóc múnus accépissent. Atlás tamen aliquandó iís persuásit ut sibi párérent, et póma ad Herculem rettulit. Herculés intereá cum plúrís diés exspectávisset neque úllam fámam dé reditú Atlantis accépisset, hác morá graviter commótus est. Tandem quíntó dié Atlantem vídit redeuntem, et mox mágnó cum gaudió póma accépit; tum, postquam grátiás pró tantó benefició égit, ad Graeciam proficíscí mátúrávit.

49. TWELFTH LABOR: CERBERUS THE THREE-HEADED DOG

Postquam aurea póma ad Eurystheum reláta sunt, únus modo relinquébátur é duodecim labóribus quós Pýthia Herculí praecéperat. Eurystheus autem cum Herculem mágnopere timéret, eum in aliquem locum mittere volébat unde numquam redíre posset. Negótium igitur eí dedit ut canem Cerberum ex Orcó in lúcem traheret. Hóc opus omnium difficillimum erat, némó enim umquam ex Orcó redierat. Praetereá Cerberus iste mónstrum erat horribilí specié, cui tria erant capita serpentibus saevís cincta. Antequam tamen dé hóc labóre nárrámus, nón aliénum vidétur, quoniam dé Orcó mentiónem fécimus, pauca dé eá regióne própónere.

50. CHARON'S FERRY

Dé Orcó, quí ídem Hádés appellábátur, haec tráduntur. Ut quisque dé vítá décesserat, mánés éius ad Orcum, sédem mortuórum, á deó Mercurió dédúcébantur. Húius regiónis, quae sub terrá fuisse dícitur, réx erat Plútó, cui uxor erat Próserpina, Iovis et Cereris fília. Mánés igitur á Mercurió déductí prímum ad rípam veniébant Stygis flúminis, quó régnum Plútónis continétur. Hóc tránsíre necesse erat antequam in Orcum veníre possent. Cum tamen in hóc flúmine núllus póns factus esset, mánés tránsvehébantur á Charonte quódam, quí cum parvá scaphá ad rípam exspectábat. Charón pró hóc offició mercédem postulábat, neque quemquam, nisi hóc praemium prius dedisset, tránsvehere volébat. Quam ob causam mós erat apud antíquós nummum in óre mortuí pónere eó cónsilió, ut cum ad Stygem vénisset, pretium tráiectús solvere posset. Ií autem quí post mortem in terrá nón sepultí erant Stygem tránsíre nón potuérunt, sed in rípá per centum annós erráre coáctí sunt; tum démum Orcum intráre licuit.

51. THE REALM OF PLUTO

Ut autem mánés Stygem hóc modó tránsierant, ad alterum veniébant flúmen, quod Léthé appellábátur. Ex hóc flúmine aquam bibere cógébantur; quod cum fécissent, rés omnís in vítá gestás é memoriá dépónébant. Dénique ad sédem ipsíus Plútónis veniébant, cúius introitus á cane Cerberó custódiébátur. Ibi Plútó nigró vestítú indútus cum uxóre Próserpiná in solió sedébat. Stábant etiam nón procul ab eó locó tria alia solia, in quibus sedébant Mínós, Rhadamanthus, Aeacusque, iúdicés apud ínferós. Hí mortuís iús dícébant et praemia poenásque cónstituébant. Boní enim in Campós Élysiós, sédem beátórum, veniébant; improbí autem in Tartarum mittébantur ac multís et variís suppliciís ibi excruciábantur.

52. HERCULES CROSSES THE STYX

Herculés postquam imperia Eurystheí accépit, in Lacóniam ad Taenarum statim sé contulit; ibi enim spélunca erat ingentí mágnitúdine, per quam, ut trádébátur, hominés ad Orcum déscendébant. Eó cum vénisset, ex incolís quaesívit quó in locó spélunca illa sita esset; quod cum cógnóvisset, sine morá déscendere cónstituit. Nec tamen sólus hóc iter faciébat, Mercurius enim et Minerva sé eí sociós adiúnxerant. Ubi ad rípam Stygis vénit, Herculés scapham Charontis cónscendit, ut ad últeriórem rípam tránsíret. Cum tamen Herculés vir esset ingentí mágnitúdine corporis, Charón solvere nólébat; mágnopere enim verébátur né scapha sua tantó pondere oneráta in medió flúmine mergerétur. Tandem tamen minís Herculis territus Charón scapham solvit, et eum incolumem ad últeriórem rípam perdúxit.

53. THE LAST LABOR IS ACCOMPLISHED

Postquam flúmen Stygem hóc modó tránsiit, Herculés in sédem ipsíus Plútónis vénit; et postquam causam veniendí docuit, ab eó petívit ut Cerberum auferre sibi licéret. Plútó, quí dé Hercule fámam accéperat, eum benígné excépit, et facultátem quam ille petébat libenter dedit. Postulávit tamen ut Herculés ipse, cum imperáta Eurystheí fécisset, Cerberum in Orcum rúrsus redúceret. Herculés hóc pollicitus est, et Cerberum, quem nón sine mágnó perículó manibus prehenderat, summó cum labóre ex Orcó in lúcem et ad urbem Eurystheí tráxit. Eó cum vénisset, tantus timor animum Eurystheí occupávit ut ex átrió statim refúgerit; cum autem paulum sé ex timóre recépisset, multís cum lacrimís obsecrávit Herculem ut mónstrum sine morá in Orcum redúceret. Síc contrá omnium opíniónem duodecim illí labórés quós Pýthia praecéperat intrá duodecim annós cónfectí sunt; quae cum ita essent, Herculés servitúte tandem líberátus mágnó cum gaudió Thébás rediit.

54. THE CENTAUR NESSUS

Posteá Herculés multa alia praeclára perfécit, quae nunc perscríbere longum est. Tandem iam aetáte próvectus Déianíram, Oeneí fíliam, in mátrimónium dúxit; post tamen trís annós accidit ut puerum quendam, cui nómen erat Eunomus, cású occíderit. Cum autem mós esset ut sí quis hominem cású occídisset, in exsilium íret, Herculés cum uxóre suá é fínibus éius cívitátis exíre mátúrávit. Dum tamen iter faciunt, ad flúmen quoddam pervénérunt in quó núllus póns erat; et dum quaerunt quónam modó flúmen tránseant, accurrit centaurus Nessus, quí viátóribus auxilium obtulit. Herculés igitur uxórem suam in tergum Nessí imposuit; tum ipse flúmen tránávit. Nessus autem paulum in aquam prógressus ad rípam subitó revertébátur et Déianíram auferre cónábátur. Quod cum animadvertisset Herculés, írá graviter commótus arcum intendit et pectus Nessí sagittá tránsfíxit.

55. THE POISONED ROBE

Nessus igitur sagittá Herculis tránsfíxus moriéns humí iacébat; at né occásiónem suí ulcíscendí dímitteret, ita locútus est: "Tú, Déianíra, verba morientis audí. Sí amórem marítí tuí cónserváre vís, hunc sanguinem quí nunc é pectore meó effunditur súme ac repóne; tum, sí umquam in suspíciónem tibi vénerit, vestem marítí hóc sanguine ínficiés." Haec locútus Nessus animam efflávit; Déianíra autem nihil malí suspicáta imperáta fécit. Pauló post Herculés bellum contrá Eurytum, régem Oechaliae, suscépit; et cum régem ipsum cum fíliís interfécisset, Iolén éius fíliam captívam sécum redúxit. Antequam tamen domum vénit, návem ad Cénaeum prómunturium appulit, et in terram égressus áram cónstituit, ut Ioví sacrificáret. Dum tamen sacrificium parat, Licham comitem suum domum mísit, quí vestem albam referret; mós enim erat apud antíquós, dum sacrificia facerent, albam vestem gerere. At Déianíra verita né Herculés amórem ergá Iolén habéret, vestem priusquam Lichae dedit, sanguine Nessí ínfécit.

[Illustration: HERCULES, NESSUS, AND DEJANIRA]

56. THE DEATH OF HERCULES

Herculés nihil malí suspicáns vestem quam Lichás attulerat statim induit; pauló post tamen dolórem per omnia membra sénsit, et quae causa esset éius reí mágnopere mirábátur. Dolóre paene exanimátus vestem détrahere cónátus est; illa tamen in corpore haesit, neque úlló modó abscindí potuit. Tum démum Herculés quasi furóre impulsus in montem Octam sé contulit, et in rogum, quem summá celeritáte exstrúxit, sé imposuit. Hóc cum fécisset, eós quí circumstábant órávit ut rogum quam celerrimé succenderent. Omnés diú recúsábant; tandem tamen pástor quídam ad misericordiam inductus ígnem subdidit. Tum, dum omnia fúmó obscúrantur, Herculés dénsá núbe vélátus á Iove in Olympum abreptus est.

THE ARGONAUTS

The celebrated voyage of the Argonauts was brought about in this way. Pelias had expelled his brother Aeson from his kingdom in Thessaly, and had determined to take the life of Jason, the son of Aeson. Jason, however, escaped and grew up to manhood in another country. At last he returned to Thessaly; and Pelias, fearing that he might attempt to recover the kingdom, sent him to fetch the Golden Fleece from Colchis, supposing this to be an impossible feat. Jason with a band of heroes set sail in the ship Argo (called after Argus, its builder), and after many adventures reached Colchis. Here Aeétes, king of Colchis, who was unwilling to give up the Fleece, set Jason to perform what seemed an impossible task, namely to plough a field with certain fire-breathing oxen, and then to sow it with dragon's teeth. Medéa, however, the daughter of the king, assisted Jason by her skill in magic, first to perform the task appointed, and then to procure the Fleece. She then fled with Jason, and to delay the pursuit of her father, sacrificed her brother Absyrtus. After reaching Thessaly, Medéa caused the death of Pelias and was expelled from the country with her husband. They removed to Corinth, and here Medéa becoming jealous of Glauce, daughter of Creon, caused her death by means of a poisoned robe. She was afterward carried off in a chariot sent by the sun-god, and a little later Jason was accidentally killed.

57. THE WICKED UNCLE

Erant ólim in Thessaliá duo frátrés, quórum alter Aesón, Peliás alter appellábátur. Aesón prímó régnum obtinuerat; at post paucós annós Peliás régní cupiditáte adductus nón modo frátrem suum expulit, sed etiam in animó habébat Iásonem, Aesonis fílium, interficere. Quídam tamen ex amícís Aesonis, ubi sententiam Peliae cógnóvérunt, puerum é tantó perículó éripere cónstituérunt. Noctú igitur Iásonem ex urbe abstulérunt, et cum posteró dié ad régem rediissent, eí renúntiávérunt puerum mortuum esse. Peliás cum hóc audívisset, etsí ré vérá mágnum gaudium percipiébat, speciem tamen dolóris praebuit et quae causa esset mortis quaesívit. Illí autem cum bene intellegerent dolórem éius falsum esse, nesció quam fábulam dé morte puerí finxérunt.

58. A FATEFUL ACCIDENT

Post breve tempus Peliás, veritus né régnum suum tantá ví et fraude occupátum ámitteret, amícum quendam Delphós mísit, quí óráculum cónsuleret. Ille igitur quam celerrimé Delphós sé contulit et quam ob causam vénisset démónstrávit. Respondit óráculum núllum esse in praesentiá perículum; monuit tamen Peliam ut sí quis únum calceum geréns veníret, eum cavéret. Post paucís annís accidit ut Peliás mágnum sacrificium factúrus esset; núntiós in omnís partís dímíserat et certam diem conveniendí díxerat. Dié cónstitútá mágnus hominum numerus undique ex agrís convénit; in hís autem vénit etiam Iásón, quí á pueritiá apud centaurum quendam habitáverat. Dum tamen iter facit, únum é calceís in tránseundó nesció quó flúmine ámísit.

59. THE GOLDEN FLEECE

Iásón igitur cum calceum ámissum núlló modó recipere posset, únó pede núdó in régiam pervénit. Quem cum Peliás vídisset, subitó timóre adfectus est; intelléxit enim hunc esse hominem quem óráculum démónstrávisset. Hóc igitur cónsilium iniit. Réx erat quídam Aeétés, quí régnum Colchidis illó tempore obtinébat. Huic commissum erat vellus illud aureum quod Phrixus ólim ibi relíquerat. Cónstituit igitur Peliás Iásoní negótium dare ut hóc vellere potírétur; cum enim rés esset mágní perículí, eum in itinere peritúrum esse spérábat. Iásonem igitur ad sé arcessívit, et eum cohortátus quid fierí vellet docuit. Ille etsí intellegébat rem esse difficillimam, negótium libenter suscépit.

60. THE BUILDING OF THE GOOD SHIP ARGO

Cum tamen Colchis multórum diérum iter ab eó locó abesset, sólus Iásón proficíscí nóluit. Dímísit igitur núntiós in omnís partís, quí causam itineris docérent et diem certam conveniendí dícerent. Intereá, postquam omnia quae sunt úsuí ad armandás návís comportárí iussit, negótium dedit Argó cuidam, quí summam scientiam nauticárum rérum habébat, ut návem aedificáret. In hís rébus circiter decem diés cónsúmptí sunt; Argus enim, quí operí praeerat, tantam díligentiam adhibébat ut né nocturnum quidem tempus ad labórem intermitteret. Ad multitúdinem hominum tránsportandam návis pauló erat látior quam quibus in nostró marí útí cónsuévimus, et ad vim tempestátum perferendam tóta é róbore facta est.

61. THE ANCHOR IS WEIGHED

Intereá is diés appetébat quem Iásón per núntiós édíxerat, et ex omnibus regiónibus Graeciae multí, quós aut reí novitás aut spés glóriae movébat, undique conveniébant. Tráditum est autem in hóc numeró fuisse Herculem, dé quó suprá multa perscrípsimus, Orpheum, citharoedum praeclárissimum, Théseum, Castorem, multósque aliós quorum nómina sunt nótissima. Ex hís Iásón quós arbitrátus est ad omnia perícula subeunda parátissimós esse, eós ad numerum quínquágintá délégit et sociós sibi adiúnxit; tum paucós diés commorátus, ut ad omnís cásús subsidia comparáret, návem dédúxit, et tempestátem ad návigandum idóneam nactus mágnó cum plausú omnium solvit.

62. A FATAL MISTAKE

Haud multó post Argonautae (ita enim appellábantur quí in istá náví vehébantur) ínsulam quandam, nómine Cyzicum, attigérunt; et é náví égressí á rége illíus regiónis hospitió exceptí sunt. Paucás hórás ibi commorátí ad sólis occásum rúrsus solvérunt; sed postquam pauca mília passuum prógressí sunt, tanta tempestás subitó coorta est ut cursum tenére nón possent, et in eandem partem ínsulae unde núper profectí erant mágnó cum perículó déicerentur. Incolae tamen, cum nox esset obscúra, Argonautás nón ágnóscébant, et návem inimícam vénisse arbitrátí arma rapuérunt et eós égredí prohibébant. Ácriter in lítore púgnátum est, et réx ipse, quí cum aliís décucurrerat, ab Argonautís occísus est. Mox tamen, cum iam dílúcésceret, sénsérunt incolae sé erráre et arma abiécérunt; Argonautae autem cum régem occísum esse vidérent, mágnum dolórem percépérunt.

63. THE LOSS OF HYLAS

Postrídié éius diéí Iásón tempestátem satis idóneam esse arbitrátus (summa enim tranquillitás iam cónsecúta erat), ancorás sustulit, et pauca mília passuum prógressus ante noctem Mýsiam attigit. Ibi paucás hórás in ancorís exspectávit; á nautís enim cógnóverat aquae cópiam quam sécum habérent iam déficere, quam ob causam quídam ex Argonautís in terram égressí aquam quaerébant. Hórum in numeró erat Hylás quídam, puer fórmá praestantissimá. Quí dum fontem quaerit, á comitibus paulum sécesserat. Nymphae autem quae fontem colébant, cum iuvenem vídissent, eí persuádére cónátae sunt ut sécum manéret; et cum ille negáret sé hóc factúrum esse, puerum ví abstulérunt.

Comités éius postquam Hylam ámissum esse sénsérunt, mágnó dolóre adfectí diú frústrá quaerébant. Herculés autem et Polyphémus, quí vestígia puerí longius secútí erant, ubi tandem ad lítus rediérunt, Iásonem solvisse cógnóvérunt.

64. DIFFICULT DINING

Post haec Argonautae ad Thráciam cursum tenuérunt, et postquam ad oppidum Salmydéssum návem appulérunt, in terram égressí sunt. Ibi cum ab incolís quaesíssent quis régnum éius regiónis obtinéret, certiórés factí sunt Phíneum quendam tum régem esse. Cógnóvérunt etiam hunc caecum esse et díró quódam supplició adficí, quod ólim sé crúdélissimum in fíliós suós praebuisset. Cúius supplicí hóc erat genus. Missa erant á Iove mónstra quaedam specié horribilí, quae capita virginum, corpora volucrum habébant. Hae volucrés, quae Harpýiae appellábantur, Phíneó summam molestiam adferébant; quotiéns enim ille accubuerat, veniébant et cibum appositum statim auferébant. Quó factum est ut haud multum abesset quín Phíneus famé morerétur.

65. THE DELIVERANCE OF PHINEUS

Rés igitur male sé habébat cum Argonautae návem appulérunt. Phíneus autem simul atque audívit eós in suós fínís égressós esse, mágnopere gávísus est. Sciébat enim quantam opíniónem virtútis Argonautae habérent, nec dubitábat quín sibi auxilium ferrent. Núntium igitur ad návem mísit, quí Iásonem sociósque ad régiam vocáret. Eó cum vénissent, Phíneus démónstrávit quantó in perículó suae rés essent, et prómísit sé mágna praemia datúrum esse, sí illí remedium repperissent. Argonautae negótium libenter suscépérunt, et ubi hóra vénit, cum rége accubuérunt; at simul ac céna apposita est, Harpýiae cénáculum intrávérunt et cibum auferre cónábantur. Argonautae prímum gladiís volucrés petiérunt; cum tamen vidérent hóc nihil pródesse, Zétés et Calais, quí álís erant ínstrúctí, in áera sé sublevávérunt, ut désuper impetum facerent. Quod cum sénsissent Harpýiae, reí novitáte perterritae statim aufúgérunt, neque posteá umquam rediérunt.

66. THE SYMPLEGADES

Hóc factó Phíneus, ut pró tantó benefició meritam grátiam referret, Iásoní démónstrávit quá ratióne Symplégadés vítáre posset. Symplégadés autem duae erant rúpés ingentí mágnitúdine, quae á Iove positae erant eó cónsilió, né quis ad Colchida perveníret. Hae parvó interválló in marí natábant, et sí quid in medium spatium vénerat, incrédibilí celeritáte concurrébant. Postquam igitur á Phíneó doctus est quid faciendum esset, Iásón sublátís ancorís návem solvit, et léní ventó próvectus mox ad Symplégadés appropinquávit. Tum in prórá stáns columbam quam in manú tenébat émísit. Illa réctá viá per medium spatium volávit, et priusquam rúpés cónflíxérunt, incolumis évásit caudá tantum ámissá. Tum rúpés utrimque discessérunt; antequam tamen rúrsus concurrerent, Argonautae, bene intellegentés omnem spem salútis in celeritáte positam esse, summá ví rémís contendérunt et návem incolumem perdúxérunt. Hóc factó dís grátiás máximás égérunt, quórum auxilió é tantó perículó éreptí essent; omnés enim sciébant nón sine auxilió deórum rem tam félíciter événisse.

67. A HEAVY TASK

Breví intermissó spatió Argonautae ad flúmen Phásim vénérunt, quod in fínibus Colchórum erat. Ibi cum návem appulissent et in terram égressí essent, statim ad régem Aeétem sé contulérunt et ab eó postulávérunt ut vellus aureum sibi tráderétur. Ille cum audívisset quam ob causam Argonautae vénissent, írá commótus est et diú negábat sé vellus tráditúrum esse. Tandem tamen, quod sciébat Iásonem nón sine auxilió deórum hóc negótium suscépisse, mútátá sententiá prómísit sé vellus tráditúrum, sí Iásón labórés duós difficillimós prius perfécisset; et cum Iásón díxisset sé ad omnia perícula subeunda parátum esse, quid fierí vellet ostendit. Prímum iungendí erant duo taurí specié horribilí, quí flammás ex óre édébant; tum hís iúnctís ager quídam arandus erat et dentés dracónis serendí. Hís audítís Iásón etsí rem esse summí perículí intellegébat, tamen, né hanc occásiónem reí bene gerendae ámitteret, negótium suscépit.

68. THE MAGIC OINTMENT