Caput tredecimum.
Multus labor in excavandâ scaphâ. — Robinsonis constantia. — Quomodò diem inter varias occupationes distribuit. — In bellicis artibus se exercet.
Nullum unquàm negotium tam molestum tamque diuturnum Robinson susceperat, quàm cum cymbam fabricare adortus est. Multi alii animum abjecissent ; è manibus securis brevì excidisset, et tale susceptum visum fuisset, sin minùs stultum, at saltem ejusmodi quod fieri nullo modo posset. Robinson autem hanc legem sibi fecerat, ut nullis difficultatibus ab ullo unquam incepto semel probato deterreretur. Itaque hoc etiam summâ animi constantiâ persecutus est ; et si illud multò plus et temporis et laboris postulâsset, ei in mentem non venisset à proposito recedere. Jam ille satis intellexit hoc opus plures annos requirere ; justam igitur diei distributionem facere decrevit, ut cuilibet horæ suus esset labor assignatus. Experientiâ enim edoctus erat nihil majori ad industriam promovendam adjumento esse, quàm cùm certo ordine inter singulas diei horas labor aptè dividitur : multiplex enim fit momentorum numerus quæ suo quæque usu distinguuntur.
Itaque cum sole surgere consueverat, atque ad fontem se conferre, ut caput, manus, pectus pedesque ablueret. Deinde domum reversus vestes induebat. Quo facto, collem speluncæ imminentem conscendere, unde longe lateque circumspicere posset ; atque ibi in genua prostratus preces matutinas piè fundere, Deumque orare pro carissimis parentibus, quos deseruerat quidem, nunquàm verò oblitus est. Tum lamas mulgere, quarum gregem non ita contemnendum paulatim educaverat ; deinde aliquam lactis partem haurire. In quibus peragendis prima diei hora effluxerat.
Tum omnibus rebus instructus quæ seu ad tutelam suî, seu ad laborem pertinerent, ibat vel ad littus, si mare recederet, ostreas in prandium collecturus, vel ad arborem ex quâ navem fabricare statuerat.
Sub horam decimam, cùm diei fervidissimum tempus esset, laborem Robinson intermittebat : tum ille littus repetebat, aut ostreas conquisiturus, si modo manè non invenisset, aut membra lavaturus ; quod bis quotidie facere in morem ei abierat.
Deinde iterum lamas mulgere, caseos ex lacte coagulato premere, prandiumque mediocre instruere, quod ferè lacte, et caseo recenti, nonnullis ostreis, dimidiâque nuce cocossæ constabat. Nec illi querendi locus erat quòd in fervidis istis regionibus ciborum appetitus multò minor sibi esset quàm sub cœlo frigidiori. Attamen solitus à pueritiâ carnem edere, illam tundendo emollire denuò conatus est, ut aviditatem expleret ; sed frustra. Inter prandendum cum psittaco suo confabulari solebat, quem nonnulla verba pronuntiare docuerat. Scilicet audiebat discipulus, et reddebat sonos, vicibus reticens, quasi intelligeret emendantem. Hunc quòque assuefecerat se vocantem audire et euntem sequi.
Post prandium, horam quieti sub umbrâ aut in speluncâ dabat, stante ad latus psittaco et lamis circa dominum recubantibus. Tum ille interdum sedens, animalia ista, in quæ defixos tenebat oculos, alloquebatur, verba sua intelligi ratus. Adeo ille gestiebat cum animante quodam mentis cogitationes sensusque communicare, ut sæpiùs oblivisceretur se cum animalibus rationis expertibus sermonem habere. Quoties autem psittacus vocem distinctè emittebat, tanta erat Robinsonis lætitia, ut humanam vocem audire sibi videretur, atque adeò insulæ, lamarum, psittacique oblitus, se inter homines versari sibi cogitatione fingeret. Sed cùm brevì evanesceret error ille blandissimus, tum ad memoriam solitudinis revolutus, ingemiscebat : « Miser Robinson ! »
Sub horam à meridie secundam ad arborem reversus, rursùs instabat magno operi. In quo labore durissimo quotidiè duas horas consumere sibi præceperat : quibus elapsis redibat ad littus, cùm ad corpus denuò abluendum, tum ad ostreas conquirendas. Reliquam diem variis operibus hortensibus impendebat : et nunc zeam aut solana plantare, sperans fore ut olim, igne recuperato, magnam inde utilitatem caperet ; nunc teneras stirpes insertas irrigare ; nunc sepes serere, quibus hortum clauderet ; nunc arbores circumcidere, ramosque flectere, qui sibi umbram hospitalem ministrarent.
Nunc autem Robinson ægrè tulit vel longissimum diem in hâc insulâ tredecim ad summum horas durare, adeò ut mediâ æstate, horâ septimâ post meridiem tenebræ jam ingruerent. Itaque quidquid lucem diei requirebat, ante hoc tempus perficiendum erat. Sub horam igitur sextam, si modò nihil majoris momenti agendum superesset, sese in bellicis artibus exercere, arcum tendere, sagittas emittere, ut, si quandò incideret in barbarum hominem aut ferum animal, cujus timorem nondum deposuerat, satis se defenderet. Quarum quidem artium tantam paulatim peritiam adeptus est, ut rarò, quamvis longo interposito intervallo à scopo nummi magnitudinem æquante aberraret. Vesperascente cœlo, lamas tertiùm mulgere, cœnamque frugalem sumere, stellis aut lunâ lucentibus.
Ultimam diei horam rerum naturæ contemplationi dabat. Nimirum in editiore loco sedens, intuebatur cœli convexa stellis undique distincta, aut signa ex mediâ cœli parte vergentia, rursùsque alia ex occulto surgentia ; aut lunam modò crescentem, modò senescentem, et nunc curvatam, nunc æquâ portione divisam, maculosam interdum, eamdemque subitò renidentem. Nonnunquàm in littore ambulans auram vespertino vento temperatam spirabat. Quàm pulchrum, quàm admirabile spectaculum mare exhibebat oceani immensitatem è littore prospicienti ! ut varium, ut suî semper dissimile ! Modò placidum et quasi sopitum, politissimi mentitur speculi planitiem ; modò tanquàm otii pertæsum, crispatur leviter, fertur ultrà citràque per ludibrium, cùm subito, ludorum impatiens, conturbatur, turgescit, fluctusque spumantes volvit ad pedes Robinsonis securè minas contemplantis.
Cùm sic ille in admiratione nunc rerum naturæ, nunc maris diutiùs hæsisset, tum ad se ipsum conversus animum ad rationem reddendam vocabat. Scilicet diem totam excutiens, secum anquirebat, quomodo hanc diem egisset, quod malum sanâsset, quânam parte factus esset melior ? Quoties hæc et talia à se ipso percontanti præclarum conscientia testimonium præbebat, ut ipse sibi gratulabatur ! Ut ille laudes Dei optimi maximi canebat, quo favente aliquid hac die in virtutis viâ profecerat ! Si verò post recognitionem sui aliquid peccâsse sibi videretur, ô quàm ille tunc dolebat amissum in vitâ diem ! Amissum enim interpretabatur diem illum quo commiserat quidquam aut cogitaverat, cujus die exacto ipsum pœniteret. Hunc quòque solebat signo notare, propè lineolam quâ quotidie in arbore rationem temporis exarabat, ut præteritæ culpæ memor in posterum tantò magis ab eâ sibi caveret.