Caput vigesimum secundum.
Ambo è periculo se expediunt. — Reversi in insulam, hortum colunt. — Piscantur ; natant ; venantur. — Novum iter suscipiunt.
Robinson celerrimè remo fundum aquæ scrutatur : quem cùm satis firmum invenisset, aquam verò duobus tantùm pedibus altam, illicò è scaphâ se projicit. Vendredi sequitur ; et ambo aliquantisper confirmati sunt, cùm animadverterunt cymbam in arenâ, non in saxo hærere. Tum viribus conjunctis illam levare, eòque impellere ubi major erat aquæ altitudo : quod ex voto cessit. Navis quippe agi incipit, amboque in eam rursùs conscenderunt.
Aquâ igitur, quantùm manibus remisque fieri potuit, exhaustâ, cautiùs agere cœperunt, contractoque velo remis tantùm uti, ut navem certiùs regerent. Attamen per quatuor horas integras, multus labor ipsis exsudandus fuit, ut finem arenarum assequerentur. Tandem mari libero potiti, omnibusque viribus connisi ad insulam tendunt, quæ jam propè ante oculos erat ; et quò propiùs spes admovebatur, eò magis crescebat ardor animorum ; ac denique insulam capiunt, cùm jam umbræ summis de montibus caderent. Tum in terram descendunt eò majore cum gaudio, quò propiùs metum res fuerat.
Cùm uterque hoc die cibis planè abstinuisset, in littore statim consident, sumptisque commeatibus quibus navem instruxerant, corpus reficiunt. Tum scapham in angustum maris sinum protrahunt ; cætera verò quæ in nave secum habuerant, domum reportant.
Proximo die, Robinson socium compellat his verbis : « Heus, inquit, estne tibi animus novum mecum periculum tentare ? »
Vendredi. Minimè sanè !
Robinson. Statuisti ergò vitam hâc in insulâ mecum traducere ?
Vendr. Modò pater meus hìc etiam nobiscum versetur.
Rob. Ergòne pater tuus etiamnunc vivit ?
Vendr. Dummodò interim non sit mortuus.
His dictis, Vendredi, vehementer commotus, emisso solanorum tubere, quod manu tenebat, flevit abundè. Nec ipse, suorum quoque memor, Robinson à lacrymis abstinere potuit ; amboque, animo pariter affecti, aliquandiù siluêre.
Rob. Bono sis animo, Vendredi ! Pater tuus, etiamnunc profectò vivit : proximè ad eum proficiscemur, atque hùc illum transvehemus.
His dictis Vendredi tantâ effertur lætitiâ, ut jam continere se nequeat ; clamore gestuque significat quibus exsultet gaudiis, oppressâque crebris singultibus voce genua domini amplectitur.
Cùm sedato paululum animo ad se rediisset, Robinson eum interrogavit an viæ in patriam insulam ducentis gnarus esset, ne temerè anceps vitæ discrimen rursùs adirent. Ille verò respondit iter habere se ita exploratum, ut vel noctu illud suscipere auderet ; sæpiùs enim se cum popularibus hùc ad celebrandas victorias venisse.
Rob. Tunc igitur cædis particeps fuisti, cùm homines mactaverunt quibus epularentur ?
Vendr. Fui equidem, fateor ! tunc autem ignorabam nefas esse.
Rob. Quamnam verò ad partem insulæ navem appellere consuevistis ?
Vendr. Ad meridionalem oram, quoniam illa nobis proxima, arboribusque cocossæis abundat.
Ex hoc Robinson magis intellexit se nec sic quidem parùm felicem fuisse quòd in septentrionali, non in meridionali insulæ orâ naufragium fecerit ; alioquin se prædam imbellem feris hominibus futurum fuisse. Ac denuò pollicetur se cum eo proximè ad patrem arcessendum profecturum esse : sed quanquam animo cupienti nihil satis festinatur, innuit hoc in præsens fieri non posse ; nunc enim horti colendi tempus instare.
Illi igitur statim huic præcipuè negotio operam dant. Certamen erat Robinsonem inter et socium, uter diligentiùs terram sollicitaret. Cùm autem à labore vacarent, instrumentis aptioribus conficiendis tempus impendebant.
Robinson, cujus patientiam ingenium æquabat, rastrum quoque tandem confecit sibi, etsi ad aperienda foramina nihil habebat adjumento præter acutum silicem. Si quis consideraverit quali instrumento opifex uteretur, facile intelliget quantùm temporis in opere consumpserit. Vendredi quoque sensim cultro lapideo è lignis adeò duris spathas confecit, ut ferrearum propè usum præstarent.
Jam Robinson rebus ad vitam sustentandam necessariis non contentus, paulatim domicilio exornando animum adjecit. Hanc rationem semper secuti homines principio cœpere ea quæ essent ad victum aut tutelam necessaria anquirere et parare ; tum studuêre pulchra utilibus, jucunda necessariis adjungere. Hinc variæ venêre artes architectorum, pictorum, statuariorum, et cæteræ quæ elegantiores nominantur.
Sic primò Robinson horto colendo exornandoque operam dedit. Scilicet illum rite in areas justas dividit, quas tramitibus rectis intersecat ; sepes vivas serit, opaca umbracula, arbores duplici ordine directas. Hanc floribus, illam oleribus, istam arboribus frugiferis partem assignat ; his addit citreas arbores, quascumque in insulâ teneras reperire potuit, magnamque vim aliûs generis arborum, quibus ramulos arboris paniferæ insevit.
Solanorum quoque et zeæ copiam satis magnam plantavit. Cùm autem ager ille ab orbe condito cessâsse videretur, uberrimam ludit lætissimamque segetem.
Interdum quoque pisces capere tentant, retibus instructi, quæ Vendredi pluviarum tempore confecerat. Tantam verò jactu quolibet multitudinem eorum ceperunt, ut plurimos etiam in aquam rejicerent. « Is enim Dei donis abutitur, ait præclarè Robinson, qui plus sibi assumit quam quod ad vitam benè beatèque agendam necessarium est ; sævus autem et immanis, si quis animalia innocua interficiat quibus ad victum quotidianum sibi non opus est. »
Deinde corpus abluere solebant. In quo Robinson peritiam socii admiratus est, nunc super ipsos fluctus dorso eminentis, nunc alto se immergentis. Illum scilicet juvabat ex arduâ potissimum crebrisque fluctibus verberatâ rupe se præcipitem dare, superfusis fluctibus conditum ; moxque, stupente et anxio Robinsone, subitò emergere, variisque modis corpus agitare.
Nec Robinson satis mirari potuit hominem à naturâ tot et tantas facultates sortitum esse, ut par sit omnibus exsequendis, quibus juvenis labore ac exercitatione assuefactus est.
Aliis diebus venando delectari ; nec Vendredi in arcu sagittisque conficiendis quàm in adhibendis peritior erat. Aves pullosque lamarum dejiciebant, nunquàm verò plures quàm qui sibi essent ad vivendum necessarii.
Etsi autem Robinson socium ingenio industriâque vincebat, hic tamen multas artes callebat, domino anteà ignotas, tunc verò maximè utiles. Scilicet varia instrumenta ex ossibus, lapidibus, conchis, aliisque rebus fingebat, quibus lignum ita tractabat, ut non perfecta minùs atque elaborata opera efficeret, quàm si ferro excisa essent aut fabricata.
Tandem horto probè exculto, dies, constituta est, quâ ad patrem Vendredi adducendum profecturi erant. Quò propior autem erat dies itineri destinata, eò major Robinsonis anxietas. Fieri enim poterat ut barbari, spretis Vendredi consiliis precibusque, hospitem malè mulctarent. Itaque diutiùs abstinere non potuit quin hunc timorem amico declararet. Quiquidem jurejurando Robinsoni affirmat timorem ejus esse vanum, se popularium suorum animos satis perspectos habere, illosque neminem unquàm lædere, nisi hostem. Robinson amico fidem habuit ; omnique metu abjecto, socii probitate fretus, die proximo vela dare constituit.
Hâc mente scapham, quæ huc usque in sicco remanserat, in aquam retrahunt, paloque in terram defixo religant. Vespere eodem tubera solanorum torrent, aliosque cibos parant, ut secum octo dierum viatica deportent.