Caput vigesimum quintum.
Vendredi servat Robinsonem. — Opes à littore domum advectæ auxilio canis et lamarum. — Munimenta arci addita. — Robinson, faber factus et agricola, vivit beatè.
Dulciorem nunquam, ex quo in insulâ habitabat, somnum ceperat Robinson, quàm hâc nocte ; quippe qui tantâ nunquam usus esset felicitate.
Sequenti mane surgunt, copias in nemore conditas multis ramalibus tegunt, ne fortè pluviâ corrumpantur. Tum mari primùm recedente, ratem aquis committunt, ad navem scopulis illisam denuò accessuri, et sic per sex dies continuos, ac bis quotidiè, quidquid è nave abripi poterat, secum ad littus transferunt. Permulta quæ nos parvi facimus, ut potè eorum penuriam nunquam experti, ea illi permagni æstimantes abstulerunt, additis quinque tormentis bellicis omnibusque ferramentis quæ inveniri aut è nave extrahi poterant.
Quâdam die cùm in insulam rediissent, tenebris obortis, Robinson lampade accensâ scripta in nave reperta perlegit, ut inde cognosceret cujus esset illa navis, et quò illa tetendisset. Invenit autem non sine magno dolore, ista sermone sibi ignoto scripta esse. Quantoperè nunc, etsi nimis serò, illum pœnituit, quod varias linguas addiscere in pueritiâ neglexisset !
Hoc itinere jam duodecies confecto, cùm essent in nave exonerandâ occupati, tempestatem oriri animadvertunt. Igitur rati prædam imponere properant, et priùs abire quàm sæviret procella. Vix autem dimidiam viæ partem confecerant, cùm exorta est tempestas mixta fulguribus, tonitrubus imbribusque ; quæ tantâ vi fluctus ciebat, ut, undis ratem superantibus, copiæ in eâ positæ absorberentur. Ipsi aliquandiù firmiter, amplectuntur malum, ne aquis abriperentur, etsi subinde capitis fastigio superfusis : tandem crebris fluctibus compage ratis verberatâ laxatâque trabes abierunt.
Vendredi quidem natando vitam servare conatur : Robinson verò trabi adhærens, nunc profundo mergitur, nunc summo pendet in fluctu ; sæpiùs autem aquis obrutus, attonitus planè, atque sensu oculorum auriumque orbatus jactabatur. Jam vires animusque luctantem deficiunt. Tandem magno clamore sublato, ingenti fluctu à trabe avulsus hauritur.
Fidissimus intereà Vendredi dominum non deseruerat, etsi ipse potuisset multò celeriùs è periculo evadere, si suæ unius saluti consuluisset. Cùm autem dominum ante oculos suos haustum videt, confestim se in aquam projicit, illumque manu sinistrâ arripiens, dextrâ se ipsum elevare nititur. Jam omni vi connisus, cum Robinsone exanimato ac exspiranti littus assequitur.
Tum Vendredi jacentis corpori superincumbere, dominum altâ voce vocare, illum concutere, labiis labia premere, ut animam ei infundat ; tandem incredibili cum lætitiâ animadvertit spiritum liberiùs meantem.
Pergit igitur eum reficere ; Robinsonque paulatim redeunte animo allevans oculos voce debili interrogat : « Ubinam ego sum ? — Inter amplexus meos, carissime omnium domine, » respondet Vendredi effusus in lacrymas. Tum erat res spectaculo digna hinc Robinsonem videre servatori suo gratias agentem, inde Vendredi gestientem et quasi amentem lætitiâ, quòd dominum ad vitam revocâsset.
Deinde Robinson somno recreatus est in lectulo quem è nave abstulerat. Cùm die oborto vires suas recuperavisset, non sine magno dolore vidit navem penitùs evanuisse. Quippe avulsarum tabularum fragmenta ad littus delata indicabant illam vi tempestatis fractam omninò et dissolutam esse. Tum Robinson et socius omnes navis reliquias in littore diligenter colligunt ; quippe qui conjectarent tabulam quamque, aut quodvis tigillum magno sibi usui fore.
Nunc opes omnes servatæ in arcem transportandæ erant. Robinson statuit ut vicibus quisque alternis bajuli custodisque ministerio fungeretur. Tormenta bellica complevit pulvere nitrato, atque in littore collocavit, ore mare versùs directo. Tum apud tormentum ignis accenditur, quo illud, si res postulâsset, exploderetur. Primus ipse Robinson cœpit copias transvehere. Canis villosus, qui nunquam ab ejus latere recedebat, comes fuit in itinere haud inutilis. Scilicet Robinson illum vehiculo quod in navi invenerat canem ita alligavit, ut esset adjutor non mediocris. Dentibus insuper fasciculum portavit, quodquidem jam anteà edoctus fuerat. Cunctos deinde lamas mansuetos atque oneribus gestandis jam assuefactos secum adduxit, ut iis quoque ad opes transferendas uteretur. Qui cùm essent septem numero, singuli autem oneri centum et quinquaginta librarum portando pares, facile est intelligere quantum universi facto agmine advexerint. Congestas verò copias Robinsonis spelunca et cella capere non potuerunt. Igitur tentorium amplum in vestibulo arcis exstruere properat. Robinson, forficibus, acubus, filisque nunc instructus, celeriter hoc opus promovit, atque octo dierum spatio, suo quæque loco fuerunt recondita.
Jam erant Robinsoni socioque grata quibus vacarent opera. Instabat verò maximè ut sibi casam ædificarent, ubi, quas spelunca capere non poterat, commodiùs tutiùsque copiæ conderentur. In quoquidem, fabrorum lignariorum ars illis exercenda fuit, quam neuter didicerat.
Tunc verò nullum erat opus quod Robinsonis industriam solertiamque difficultate vinceret. Itaque facili negotio arbores detruncare, trabes conjungere atque erigere, parietes lateritios conficere : quæ casa foliis cocossæ tecta tuguriis agricolarum nostrorum haud absimilis erat.
Posteà omnibus, ut par erat, conditis, Robinson arcem munire constituit. Ac primò, ut erant nunc ferreis spathis instructi, fossa, quæ cingebat arcem, ita refecta est, ut esset latior altiorque. Deinde postes eriguntur, ponsque versatilis ita adstruitur, ut erectus sit pro portâ. Tum tormenta in aggere collocantur, binis dextrum, binis sinistrum latus totidemque faciem castelli tuentibus. Nunc licebat ab impetu barbarorum esse securis, atque insuper patebat ipsis facilis aditus exitusque.
Interim messis advenerat. Robinson vetere gladio pro falce usus est ad zeam demetendam, sed, ad effodiendos solanorum bulbos, ligone inter res servatas reperto. Tum Robinson duo tribula confecit ; socioque eorum usum edocto, ambo zeam uno die extundunt ; duos saccos inde replent, sex circiter modiorum mensurâ. Pane nautico ad victum aliquot mensium instructi erant. Quo consumpto, Robinson ipse panem coquere constituit.
Nimirùm molam manuariam è nave apportaverat. Nihil igitur ei defuit nisi cribrum densum ad cribrandam farinam, furnusque ad coquendum panem. Cribri loco, telæ genus apud Indos confectum repertumque in nave adhibuit. Furnum verò haud difficile fuit fabricare.
Cùm autem Robinson agriculturæ tum propter ejus utilitatem, tum propter jucunditatem inprimis operam dare cuperet, officinam vomeribus instrumentisque aliis conficiendis idoneam exstruere constituit. Quippe qui nunc haberet follem, tantamque ferri copiam, quanta sibi per totam vitam, quàm longa foret, sufficere videretur. Igitur pluvii temporis partem ferramentis conflandis et excudendis impendunt ; quodquidem post nonnullos conatus irritos præclarè illis successit. Posteà et aratrum excogitaverunt tam leve et aptum, ut lamæ ipsæ sensim arando assueverint. Tum occâ perfectâ, exacto tempore pluvio, duos frumenti modios, unum hordei, dimidium pisorum terræ commisit, quæ herbescentem brevì fudit viriditatem, et intra duos menses semina sibi commissa incredibili fœnore reddidit.
Interim capra duos pepererat hædulos, ita ut hoc quoque animalium genus in insulâ propagaretur. Canis custodis munere noctu fungebatur. Psittacus sive inter cœnandum, sive inter laborandum eos garriendo recreabat. Lamæ autem nunc summam utilitatem illis præstiterunt : hæ enim non solum lac, caseos, butyrumque præbebant ; illi verò in agris colendis magno erant adjumento. Sic ad vitæ felicitatem perfectam nihil Robinsoni deerat, præter parentes et patriam. Tunc enim ex omni parte beatus fuisset.