Caput prīmum.
Rōbinsōnis ortus, indolēs, ēducātiō. — Cupīdō peregrīnandī. — Discessus ā parentibus. — Profectiō in Angliam. — Īnfausta initia. — Tempestās. — Nāvis obruta flūctibus. — Rōbinson, aliā exceptus, advenit Londinium, unde solvit ad Guineam.
Erat Hamburgī, in urbe apud Germānōs celeberrimā, vir quīdam, cui nōmen Rōbinson : suscēpit ex uxōre trēs fīliōs.
Māximus nātū, armōrum studiōsior quam librōrum, tractāre ā tenerīs gladiōs, ōrdine mīlitārī puerōs īnstruere, aurēs vīcīnōrum repetītō tympanī sonitū obtundere ; vixque adulēscēns factus, ē fictīs certāminibus ad vēra prōcurrēns, mīlitiae nōmen suum dedit.
Cum ille didicisset per aliquot mēnsēs stāre et sequī, vertere corpus ad sinistram dexteramve, exārsit bellum Turcās inter et Germānōs, in quō cum multa ēgregiē fēcisset, cecidit adversō cōnfossus vulnere.
Alter, quī litterās in gymnasiō discēbat, ut causās in forō ageret, saepe prīncipātum inter aequālēs in solitīs concertātiōnibus obtinēbat. Nec parva erat parentum magistrōrumque dē juvene exspectātiō ; sed cum forte in fēriīs septembrālibus corpore adhūc calidō aquam frīgidam imprūdentius bibisset, in morbum incidit, et intrā paucōs diēs exstīnctus est.
Jam nūllus supererat praeter minimum nātū, quī Crusoe appellābātur. Itaque suam in eō spem omnem ambō parentēs collocāvērunt, quippe quī ipsīs esset ūnicus. Nihil eō cārius in terrīs habēbant ; sed amor eōrum nōn erat rēctae ratiōnī cōnsentāneus.
Cum enim dēbuissent certam eī vīvendī disciplīnam trādere, multaque ūtilia simul et jūcunda eum docēre, quae ipsum ōlim bonum et beātum effēcissent, omnia fīliolō indulsērunt ; quī cum lūdere quam studēre māllet, tōtam illam aetātem ; quae bonīs artibus vacāre poterat, in ōtiō et nūgīs cōnsūmpsit.
Pater optābat ut ille mercātūrae sē addīceret : quā quidem proximē ab agricultūrā nihil melius, nihil frūctuōsius, nihil homine līberō dignius. Hoc vērō minimē fīliō placuit ; sē mālle ait orbem terrārum peragrāre, ut multās rēs novās audīre, multās vidēre posset.
Jam annum aetātis decimum septimum attigerat, plūrimum vērō temporis trīverat in ōtiō. Quotīdiē autem patrem urgēbat, ut ab ipsō peregrīnandī licentiam impetrāret, quam ille nōlēbat concēdere. Quādam diē, cum mōre suō praeter portum cursitāret, incidit in ūnum ex aequālibus, nāvarchī cujusdam fīlium, quī in eō erat ut cum patre Londinium nāvigāret.
Interrogāvit eum sodālis an adjungere sē socium itineris vellet : « Libenter, ait Crūsōeus ; vereor autem ut parentēs id mihi concēdant. — Hui ! respondet alter, sine veniā proficīscendum est. Post trēs hebdomadēs reducēs erimus : parentibus vērō nūntiandum cūrābis, quōnam terrārum migrāveris. — Careō autem pecūniā, ait Crūsōeus. — Nihil rēfert, alter excipit, siquidem hoc tibi cōnstābit grātīs. »
Rōbinson noster, rē paululum dēlīberātā, īlicō manum cum alterō jungēns, « Eugē, ō bone, exclāmat ! ībō tēcum ; sed cōnfestim nāvem cōnscendāmus. » Tum mandat cuidam, ut hōrīs aliquot ēlāpsīs patrem conveniat, moneatque fīlium, ad Angliam invīsendam prōfectum, mox reditūrum esse. Quibus perāctīs, ambō sodālēs nāvem cōnscendunt.
Nec multō post nautae solvunt ancorās, vēlaque ventō intendunt. Nāvis agī incipit ; nāvarchusque, tribus explōsīs tormentīs bellicīs, urbī valedīcit. Stābat Rōbinson in stegā, et vix praeconceptam ex optātō diū itinere laetitiam capiēbat.
Caelum serēnum erat, ventusque adeō secundus, ut brevī Hamburgum ē cōnspectū abeuntium sē subdūxerit. Posterā diē, jam eō dēvēnerant ubi Albis in mare effluit, et nunc altum tenent. Quantā vērō Rōbinson admīrātiōne stupuit, cum maris immēnsitātem intuēns, suprā sē nihil praeter caelum, atque nihil ante, pōne, circā sē nisi aquam cōnspexit !
Fuit per bīduum āēr serēnus, ventusque bellē flāvit nāvigantibus ; tertiō autem diē caelum nūbibus tegī, ventusque vehementior esse coepit. Ac prīmō fulgura ēmicant, quasi tōtum flammīs caelum ārdēret. Deinde ingruunt tenebrae velutī in altissimā nocte : tonitrua cum ingentī fragōre resonāre, imber dē caelō ruere torrentī similis, mare intumēscēns flūctūs ciēre. Nāvis modo ad nūbēs tollī, modo praeceps ferrī in profundum. Quantus fūnium strepitus ! quantus in nāvī tumultus ! quod nactus erat, quisque complectēbātur, nē dējicerētur ipse.
Rōbinson, īnsuētus maris adulēscēns, cum jactātiōnem maris ferre nōn posset, nauseā correptus est, et tam male sē habuit, ut exspīrantī similis vidērētur.
« Heu ! parentēs optimī ! heu ! iterum iterumque exclāmāvit, numquam vōs ego revīsam. »
« Bone Deus ! exclāmant nautae pallidī dēspērantēsque, periimus ! abreptī sunt mālī, nāvis aquā undequāque complētur. » Hīs audītīs, Rōbinson, quī in cubīlī nauticō sedēbat, membrīs fluentibus, retrō collāpsus est. Cēterī ad antliās accurrere, ut nāvem, sī fierī possit, suprā aquam retineant. Nāvarchus interim tormenta iterum iterumque explōsit, ut nāvibus, sī quae forte nōn longē abessent, signifīcāret sē magnō in discrīmine versārī. Rōbinson, quī hujus fragōris causam ignōrābat, ratus omnia periisse, dēnuō exanimātus est.
Et jam prō sē quisque aquam exhaurīre ; sed in īnfimō nāvis tabulātō crēscēbat aquae altitūdō.
Nihil praeter mortem erat in exspectātiōne. Prōjiciuntur quidem ad nāvem sublevandam tormenta, dōlia, mercium sarcinae ; sed nihil haec omnia prōficiunt.
Intereā nāvis alia, audītō sonitū tormentōrum, quae ad significandum discrīmen explōsa fuērunt, scapham ēmīserat ad servandōs saltem nāvigantēs ; sed aestus flūctuum obstābat, quōminus accēderet. Attamen propius ita dēmum subiit, ut iīs, quī in nāvī essent, fūnis prōjicerētur. Cujus ope scapha tandem attracta est, et in eam quisque dēsiliit, ut salūtī cōnsuleret. Rōbinson, quī jacēbat dēfūnctō similis, ā quibusdam nautīs, quōs adulēscentulī miserēbat, in eamdem conjectus est. Vix paululum ā nāvī recesserant, cum illa ante oculōs flūctibus obruta est. Et nunc fēlīcius contigit, ut tempestās paulātim sēdārētur : aliter cymba, tot hominibus onerāta ipsa quoque flūctibus absorpta fuisset. Tandem, post multa perīcula, pervēnit ad nāvem, quam omnēs exceptī sunt.
Nāvis illa Londinium tendēbat. Quattuor ēlāpsīs diēbus, ad ōstium Tamesis pervēnit, quīntā vērō in portū jēcit ancorās. Mox quisque in terram dēscendit, laetus quod ē perīculō ēvāsisset. Vix Rōbinson pedem ē nāve extulerat, cum eum incessit cupīdō vīsendae immēnsae urbis Londiniī. Quidquid erat in oculīs spectantem ita dētinuit, ut praeteritī immemor dē futūrō quidem minimē cūrāret. Tandem suus eum stomachus admonuit, Londiniī haud secus ac alibī terrārum cibīs opus esse. Itaque adiit praefectum ejus nāvis quae ipsum advēxerat, rogāvitque ut licēret ipsīus mēnsae assidēre. Ille vērō libenter juvenem excēpit ; atque inter prandendum ab hospite quaerit, quō cōnsiliō et quid factūrus hūc vēnerit ? Tum Rōbinson ingenuē professus est, sē animī recreandī causā hoc iter suscēpisse, atque īnsciīs parentibus ; jam autem sē esse omnīnō inopem. « Īnsciīs parentibus tuīs ? clāmat nauta exterritus : bone Deus ! utinam hoc ego prius rescīvissem ! numquam sānē ā mē impetrāssēs, ut ego tē in nāvem meam admitterem. » Rōbinson, dēmissīs oculīs, vultūque rubōre suffūsō, siluit. Nec dēsiit bonus nauta monēre adulēscentem, quam graviter peccāvisset, addiditque illum numquam aliquā ex parte beātum esse posse, dōnec ā suīs veniam ōrāvisset. Rōbinson commōtus multum flēvit : « Sed quid agam nunc ? » rogat ille cum singultū.
« Quid agēs ? respondet alter : prīmam quamlibet nāvem, quae hinc Hamburgum tendit, sine morā cōnscendēs ; tunc reversus ad tuōs peccātī veniam piē rogābis, pollicitus tē numquam posteā in similī culpā fore. — Sed plānē careō pecūniā, ait Rōbinson. — Ēn quattuor guineās, excēpit nauta, quās ego tibi commodābō, licet ipse parvō, quod mihi superest, aegrē caream. Hīs tū adjūtus ad portum tē cōnfer ; sit Deus tibi magis propitius redeuntī quam nōbīs fuit nāvigantibus. » Hīs dictīs, manum benevolē jūnxit, atque faustum iter ipsī precātus est. Abiit Rōbinson.
Dum ille portum peteret, varia sēcum in animō volvēbat : « Quōmodo meī reducem mē excipient ? Castīgābunt sānē propter tāle dēlictum. Sodālēs vērō, et tam multī aliī mē irrīdēbunt, quod tam citō redierim. » Sīc diū dubitāns quidnam cōnsiliī caperet, ad portum pergit ; sed ibi audiit, summā quidem cum voluptāte, nūllam adesse nāvem, quae Hamburgum tenderet. Quī autem hāc dē rē eum certiōrem fēcerat, ūnus ē praefectīs eārum nāvium erat, quae ad Guinean proficīscuntur.
Cum Rōbinson inter cōnfābulandum dīxisset, sē nōn dolēre quod nūlla sibi Hamburgum redeundī adesset opportūnitās, quia mīrā flagrābat cupiditāte peregrīnandī, praefectus nāvis eī auctor fuit itineris ad Guineam faciendī. Quō audītō, prīmum Rōbinson obstupuit. Sed cum praefectus itineris eī dēclārāvisset, iter hoc fore jūcundissimum, sēque ut habēret ipse quīcum versārētur, grātīs eum exceptūrum, ac praetereā rem eam esse unde quaestum ille nōn mediocrem faceret, tum vērō tanta eum invāsit cupiditās proficīscendī, ut subitō ē memoriā exciderit quidquid bonus nauta Hamburgēnsis eum admonuerat.
Sed rē paululum cōnsīderātā, « Equidem, ait Rōbinson, quattuor tantummodo guineās habeō. Ecquid ego commerciī cum hāc exiguā rē eō locō faciam, quō tū proficīsceris ? — Sex īnsuper guineās ego tibi commodābō, respondit praefectus. Nec majōre pecūniā tibi opus est ad emendum unde multās in Guineā opēs cōnsequāris. Quotiēs ab exiguīs initiīs rēs māximae profectae sunt !
« Sed quid ego hīs emam ? Rōbinson interrogat. — Merās nūgās, respondit praefectus ; vitrēs, torquēs, cultrōs, forficēs, secūrēs, taeniās, etc., quibus nigrī Āfricae incolae tantopere gaudent, ut tibi vim aurī eborisque centiēs majōrem prō iīs datūrī sint. »
Nec jam diūtius sibi Rōbinson temperāre potuit ; sed oblītus parentum, amīcōrum, patriae, exclāmat : « Ēn ego tibi comes itineris praestō sum. — Agedum, » respondit praefectus, dextrīsque jūnctīs rem pacīscuntur.
Rōbinson itaque decem guineīs dīves ad urbem properat, comparat variās mercēs, utī nāvarchus praecēperat, comparātāsque in nāvem trānsportandās cūrat. Paucīs diēbus ēlāpsīs, ventō favente, praefectus nāvis ancorās solvī, atque vēla ventīs darī jussit.