Caput primum.
Robinsonis ortus, indoles, educatio. — Cupido peregrinandi. — Discessus à parentibus. — Profectio in Angliam. — Infausta initia. — Tempestas. — Navis obruta fluctibus. — Robinson, aliâ exceptus, advenit Londinum, unde solvit ad Guineam.
Erat Hamburgi, in urbe apud Germanos celeberrimâ, vir quidam, cui nomen Robinson : suscepit ex uxore tres filios.
Maximus natu, armorum studiosior quàm librorum, tractare à teneris gladios, ordine militari pueros instruere, aures vicinorum repetito tympani sonitu obtundere ; vixque adolescens factus, è fictis certaminibus ad vera procurrens, militiæ nomen suum dedit.
Cùm ille didicisset per aliquot menses stare et sequi, vertere corpus ad sinistram dexteramve, exarsit bellum Turcas inter et Germanos, in quo cùm multa egregiè fecisset, cecidit adverso confossus vulnere.
Alter, qui litteras in gymnasio discebat, ut causas in foro ageret, sæpè principatum inter æquales in solitis concertationibus obtinebat. Nec parva erat parentum magistrorumque de juvene exspectatio ; sed cùm fortè in feriis septembralibus corpore adhuc calido aquam frigidam imprudentiùs bibisset, in morbum incidit, et intra paucos dies exstinctus est.
Jam nullus supererat præter minimum natu, qui Crusoe appellabatur. Itaque suam in eo spem omnem ambo parentes collocaverunt, quippe qui ipsis esset unicus. Nihil eo carius in terris habebant ; sed amor eorum non erat rectæ rationi consentaneus.
Cùm enim debuissent certam ei vivendi disciplinam tradere, multaque utilia simul et jucunda eum docere, quæ ipsum olim bonum et beatum effecissent, omnia filiolo indulserunt ; qui cùm ludere quàm studere mallet, totam illam ætatem ; quæ bonis artibus vacare poterat, in otio et nugis consumpsit.
Pater optabat ut ille mercaturæ se addiceret : quâquidem proximè ab agriculturâ nihil melius, nihil fructuosius, nihil homine libero dignius. Hoc verò minimè filio placuit ; se malle ait orbem terrarum peragrare, ut multas res novas audire, multas videre posset.
Jam annum ætatis decimum septimum attigerat, plurimùm verò temporis triverat in otio. Quotidiè autem patrem urgebat, ut ab ipso peregrinandi licentiam impetraret, quam ille nolebat concedere. Quâdam die, cùm more suo præter portum cursitaret, incidit in unum ex æqualibus, navarchi cujusdam filium, qui in eo erat ut cum patre Londinum navigaret.
Interrogavit eum sodalis an adjungere se socium itineris vellet : « Libenter, ait Crusoeus ; vereor autem ut parentes id mihi concedant. — Hui ! respondet alter, sine veniâ proficiscendum est. Post tres hebdomades reduces erimus : parentibus verò nuntiandum curabis, quònam terrarum migraveris. — Careo autem pecuniâ, ait Crusoeus. — Nihil refert, alter excipit, siquidem hoc tibi constabit gratis. »
Robinson noster, re paululum deliberatâ, ilico manum cum altero jungens, « Euge, ô bone, exclamat ! ibo tecum ; sed confestim navem conscendamus. » Tum mandat cuidam, ut horis aliquot elapsis patrem conveniat, moneatque filium, ad Angliam invisendam profectum, mox rediturum esse. Quibus peractis, ambo sodales navem conscendunt.
Nec multò post nautæ solvunt anchoras, velaque vento intendunt. Navis agi incipit ; navarchusque, tribus explosis tormentis bellicis, urbi valedicit. Stabat Robinson in stegâ, et vix præconceptam ex optato diù itinere lætitiam capiebat.
Cœlum serenum erat, ventusque adeò secundus, ut brevì Hamburgum è conspectu abeuntium se subduxerit. Posterâ die, jam eò devenerant ubi Albis in mare effluit, et nunc altum tenent. Quantâ verò Robinson admiratione stupuit, cùm maris immensitatem intuens, suprà se nihil præter cœlum, atque nihil ante, pone, circa se nisi aquam conspexit !
Fuit per biduum aer serenus, ventusque bellè flavit navigantibus ; tertio autem die cœlum nubibus tegi, ventusque vehementior esse cœpit. Ac primò fulgura emicant, quasi totum flammis cœlum arderet. Deindè ingruunt tenebræ veluti in altissimâ nocte : tonitrua cum ingenti fragore resonare, imber de cœlo ruere torrenti similis, mare intumescens fluctus ciere. Navis modò ad nubes tolli, modò præceps ferri in profundum. Quantus funium strepitus ! quantus in navi tumultus ! quod nactus erat, quisque complectebatur, ne dejiceretur ipse.
Robinson, insuetus maris adolescens, cùm jactationem maris ferre non posset, nauseâ correptus est, et tam malè se habuit, ut exspiranti similis videretur.
« Heu ! parentes optimi ! heu ! iterùm iterumque exclamavit, nunquàm vos ego revisam. »
« Bone Deus ! exclamant nautæ pallidi desperantesque, periimus ! abrepti sunt mali, navis aquâ undequaque completur. » His auditis, Robinson, qui in cubili nautico sedebat, membris fluentibus, retrò collapsus est. Cæteri ad antlias accurrere, ut navem, si fieri possit, supra aquam retineant. Navarchus interim tormenta iterùm iterùmque explosit, ut navibus, si quæ fortè non longè abessent, significaret se magno in discrimine versari. Robinson, qui hujus fragoris causam ignorabat, ratus omnia periisse, denuò exanimatus est.
Et jam pro se quisque aquam exhaurire ; sed in infimo navis tabulato crescebat aquæ altitudo.
Nihil præter mortem erat in exspectatione. Projiciuntur quidem ad navem sublevandam tormenta, dolia, mercium sarcinæ ; sed nihil hæc omnia proficiunt.
Intereà navis alia, audito sonitu tormentorum, quæ ad significandum discrimen explosa fuerunt, scapham emiserat ad servandos saltem navigantes ; sed æstus fluctuum obstabat, quominus accederet. Attamen propiùs ita demum subiit, ut iis, qui in navi essent, funis projiceretur. Cujus ope scapha tandem attracta est, et in eam quisque desiliit, ut saluti consuleret. Robinson, qui jacebat defuncto similis, à quibusdam nautis, quos adolescentuli miserebat, in eamdem conjectus est. Vix paululum à navi recesserant, cùm illa ante oculos fluctibus obruta est. Et nunc feliciùs contigit, ut tempestas paulatim sedaretur : aliter cymba, tot hominibus onerata ipsa quoque fluctibus absorpta fuisset. Tandem, post multa pericula, pervenit ad navem, quam omnes excepti sunt.
Navis illa Londinum tendebat. Quatuor elapsis diebus, ad ostium Thamesis pervenit, quintâ verò in portu jecit anchoras. Mox quisque in terram descendit, lætus quòd è periculo evasisset. Vix Robinson pedem è nave extulerat, cùm eum incessit cupido visendæ immensæ urbis Londini. Quidquid erat in oculis spectantem ita detinuit, ut præteriti immemor de futuro quidem minimè curaret. Tandem suus eum stomachus admonuit, Londini haud secùs ac alibi terrarum cibis opus esse. Itaque adiit præfectum ejus navis quæ ipsum advexerat, rogavitque ut liceret ipsius mensæ assidere. Ille verò lubenter juvenem excepit ; atque inter prandendum ab hospite quærit, quo consilio et quid facturus hùc venerit ? Tum Robinson ingenuè professus est, se animi recreandi causâ hoc iter suscepisse, atque insciis parentibus ; jam autem se esse omninò inopem. « Insciis parentibus tuis ? clamat nauta exterritus : bone Deus ! utinàm hoc ego priùs rescivissem ! nunquam sanè à me impetrâsses, ut ego te in navem meam admitterem. » Robinson, demissis oculis, vultuque rubore suffuso, siluit. Nec desiit bonus nauta monere adolescentem, quàm graviter peccavisset, addiditque illum nunquam aliquâ ex parte beatum esse posse, donec à suis veniam oravisset. Robinson commotus multùm flevit : « Sed quid agam nunc ? » rogat ille cum singultu.
« Quid ages ? respondet alter : primam quamlibet navem, quæ hinc Hamburgum tendit, sine morâ conscendes ; tunc reversus ad tuos peccati veniam piè rogabis, pollicitus te nunquam posteà in simili culpâ fore. — Sed planè careo pecuniâ, ait Robinson. — En quatuor guineas, excepit nauta, quas ego tibi commodabo, licèt ipse parvo, quod mihi superest, ægrè caream. His tu adjutus ad portum te confer ; sit Deus tibi magis propitius redeunti quàm nobis fuit navigantibus. » His dictis, manum benevolè junxit, atque faustum iter ipsi precatus est. Abiit Robinson.
Dùm ille portum peteret, varia secum in animo volvebat : « Quomodò mei reducem me excipient ? Castigabunt sanè propter tale delictum. Sodales verò, et tam multi alii me irridebunt, quòd tam citò redierim. » Sic diù dubitans quidnam consilii caperet, ad portum pergit ; sed ibi audiit, summâ quidem cum voluptate, nullam adesse navem, quæ Hamburgum tenderet. Qui autem hâc de re eum certiorem fecerat, unus è præfectis earum navium erat, quæ ad Guinean proficiscuntur.
Cùm Robinson inter confabulandum dixisset, se non dolere quòd nulla sibi Hamburgum redeundi adesset opportunitas, quia mirâ flagrabat cupiditate peregrinandi, præfectus navis ei auctor fuit itineris ad Guineam faciendi. Quo audito, primùm Robinson obstupuit. Sed cùm præfectus itineris ei declaravisset, iter hoc fore jucundissimum, seque ut haberet ipse quîcum versaretur, gratìs eum excepturum, ac prætereà rem eam esse undè quæstum ille non mediocrem faceret, tum verò tanta eum invasit cupiditas proficiscendi, ut subitò è memoriâ exciderit quidquid bonus nauta Hamburgensis eum admonuerat.
Sed re paululum consideratâ, « Equidem, ait Robinson, quatuor tantummodò guineas habeo. Ecquid ego commercii cum hâc exiguâ re eo loco faciam, quò tu proficisceris ? — Sex insuper guineas ego tibi commodabo, respondit præfectus. Nec majore pecuniâ tibi opus est ad emendum unde multas in Guineâ opes consequaris. Quoties ab exiguis initiis res maximæ profectæ sunt !
« Sed quid ego his emam ? Robinson interrogat. — Meras nugas, respondit præfectus ; vitres, torques, cultros, forfices, secures, tænias, etc., quibus nigri Africæ incolæ tantopere gaudent, ut tibi vim auri eborisque centies majorem pro iis daturi sint. »
Nec jam diutiùs sibi Robinson temperare potuit ; sed oblitus parentum, amicorum, patriæ, exclamat : « En ego tibi comes itineris præsto sum. — Agedum, » respondit præfectus, dextrisque junctis rem paciscuntur.
Robinson itaque decem guineis dives ad urbem properat, comparat varias merces, uti navarchus præceperat, comparatasque in navem transportandas curat. Paucis diebus elapsis, vento favente, præfectus navis anchoras solvi, atque vela ventis dari jussit.