Caput tredecimum.
Multus labor in excavandā scaphā. — Rōbinsōnis cōnstantia. — Quōmodo diem inter variās occupātiōnēs distribuit. — In bellicīs artibus sē exercet.
Nūllum umquam negōtium tam molestum tamque diuturnum Rōbinson suscēperat, quam cum cymbam fabricāre adortus est. Multī aliī animum abjēcissent ; ē manibus secūris brevī excidisset, et tāle susceptum vīsum fuisset, sīn minus stultum, at saltem ejusmodī quod fierī nūllō modō posset. Rōbinson autem hanc lēgem sibi fēcerat, ut nūllīs difficultātibus ab ūllō umquam inceptō semel probātō dēterrērētur. Itaque hoc etiam summā animī cōnstantiā persecūtus est ; et sī illud multō plūs et temporis et labōris postulāsset, eī in mentem nōn vēnisset ā prōpositō recēdere. Jam ille satis intellēxit hoc opus plūrēs annōs requīrere ; jūstam igitur diēī distribūtiōnem facere dēcrēvit, ut cuilibet hōrae suus esset labor assignātus. Experientiā enim ēdoctus erat nihil majōrī ad industriam prōmovendam adjūmentō esse, quam cum certō ōrdine inter singulās diēī hōrās labor aptē dīviditur : multiplex enim fit mōmentōrum numerus quae suō quaeque ūsū distinguuntur.
Itaque cum sōle surgere cōnsuēverat, atque ad fontem sē cōnferre, ut caput, manūs, pectus pedēsque ablueret. Deinde domum reversus vestēs induēbat. Quō factō, collem spēluncae imminentem cōnscendere, unde longē lātēque circumspicere posset ; atque ibi in genua prōstrātus precēs mātūtīnās piē fundere, Deumque ōrāre prō cārissimīs parentibus, quōs dēseruerat quidem, numquam vērō oblītus est. Tum lamās mulgēre, quārum gregem nōn ita contemnendum paulātim ēducāverat ; deinde aliquam lactis partem haurīre. In quibus peragendīs prīma diēī hōra efflūxerat.
Tum omnibus rēbus īnstrūctus quae seu ad tūtēlam suī, seu ad labōrem pertinērent, ībat vel ad lītus, sī mare recēderet, ostreās in prandium collēctūrus, vel ad arborem ex quā nāvem fabricāre statuerat.
Sub hōram decimam, cum diēī fervidissimum tempus esset, labōrem Rōbinson intermittēbat : tum ille lītus repetēbat, aut ostreās conquīsītūrus, sī modo māne nōn invēnisset, aut membra lavātūrus ; quod bis quotīdiē facere in mōrem eī abierat.
Deinde iterum lamās mulgēre, cāseōs ex lacte coāgulātō premere, prandiumque mediocre īnstruere, quod ferē lacte, et cāseō recentī, nōnnūllīs ostreīs, dīmidiāque nuce cocossae cōnstābat. Nec illī querendī locus erat quod in fervidīs istīs regiōnibus cibōrum appetītus multō minor sibi esset quam sub caelō frīgidiōrī. Attamen solitus ā pueritiā carnem edere, illam tundendō ēmollīre dēnuō cōnātus est, ut aviditātem explēret ; sed frūstrā. Inter prandendum cum psittacō suō cōnfābulārī solēbat, quem nōnnūlla verba prōnūntiāre docuerat. Scīlicet audiēbat discipulus, et reddēbat sonōs, vicibus reticēns, quasi intellegeret ēmendantem. Hunc quoque assuēfēcerat sē vocantem audīre et euntem sequī.
Post prandium, hōram quiētī sub umbrā aut in spēluncā dabat, stante ad latus psittacō et lamīs circā dominum recubantibus. Tum ille interdum sedēns, animālia ista, in quae dēfīxōs tenēbat oculōs, alloquēbātur, verba sua intellegī ratus. Adeō ille gestiēbat cum animante quōdam mentis cōgitātiōnēs sēnsūsque commūnicāre, ut saepius oblīvīscerētur sē cum animālibus ratiōnis expertibus sermōnem habēre. Quotiēs autem psittacus vōcem distīnctē ēmittēbat, tanta erat Rōbinsōnis laetitia, ut hūmānam vōcem audīre sibi vidērētur, atque adeō īnsulae, lamārum, psittacīque oblītus, sē inter hominēs versārī sibi cōgitātiōne fingeret. Sed cum brevī ēvānēsceret error ille blandissimus, tum ad memoriam sōlitūdinis revolūtus, ingemīscēbat : « Miser Rōbinson ! »
Sub hōram ā merīdiē secundam ad arborem reversus, rūrsus īnstābat magnō operī. In quō labōre dūrissimō quotīdiē duās hōrās cōnsūmere sibi praecēperat : quibus ēlāpsīs redībat ad lītus, cum ad corpus dēnuō abluendum, tum ad ostreās conquīrendās. Reliquam diem variīs operibus hortēnsibus impendēbat : et nunc zēam aut sōlāna plantāre, spērāns fore ut ōlim, igne recuperātō, magnam inde ūtilitātem caperet ; nunc tenerās stirpēs īnsertās irrigāre ; nunc saepēs serere, quibus hortum clauderet ; nunc arborēs circumcīdere, rāmōsque flectere, quī sibi umbram hospitālem ministrārent.
Nunc autem Rōbinson aegrē tulit vel longissimum diem in hāc īnsulā tredecim ad summum hōrās dūrāre, adeō ut mediā aestāte, hōrā septimā post merīdiem tenebrae jam ingruerent. Itaque quidquid lūcem diēī requīrēbat, ante hoc tempus perficiendum erat. Sub hōram igitur sextam, sī modo nihil majōris mōmentī agendum superesset, sēsē in bellicīs artibus exercēre, arcum tendere, sagittās ēmittere, ut, sī quandō incideret in barbarum hominem aut ferum animal, cujus timōrem nōndum dēposuerat, satis sē dēfenderet. Quārum quidem artium tantam paulātim perītiam adeptus est, ut rārō, quamvīs longō interpositō intervallō ā scopō nummī magnitūdinem aequante aberrāret. Vesperāscente caelō, lamās tertium mulgēre, cēnamque frūgālem sūmere, stēllīs aut lūnā lūcentibus.
Ultimam diēī hōram rērum nātūrae contemplātiōnī dabat. Nīmīrum in ēditiōre locō sedēns, intuēbātur caelī convexa stēllīs undique distīncta, aut signa ex mediā caelī parte vergentia, rūrsusque alia ex occultō surgentia ; aut lūnam modo crēscentem, modo senēscentem, et nunc curvātam, nunc aequā portiōne dīvīsam, maculōsam interdum, eamdemque subitō renīdentem. Nōnnumquam in lītore ambulāns auram vespertīnō ventō temperātam spīrābat. Quam pulchrum, quam admīrābile spectāculum mare exhibēbat ōceanī immēnsitātem ē lītore prōspicientī ! ut varium, ut suī semper dissimile ! Modo placidum et quasi sōpītum, polītissimī mentītur speculī plānitiem ; modo tamquam ōtiī pertaesum, crispātur leviter, fertur ultrā citrāque per lūdibrium, cum subitō, lūdōrum impatiēns, conturbātur, turgēscit, flūctūsque spūmantēs volvit ad pedēs Rōbinsōnis sēcūrē minās contemplantis.
Cum sīc ille in admīrātiōne nunc rērum nātūrae, nunc maris diūtius haesisset, tum ad sē ipsum conversus animum ad ratiōnem reddendam vocābat. Scīlicet diem tōtam excutiēns, sēcum anquīrēbat, quōmodo hanc diem ēgisset, quod malum sānāsset, quānam parte factus esset melior ? Quotiēs haec et tālia ā sē ipsō percontantī praeclārum cōnscientia testimōnium praebēbat, ut ipse sibi grātulābātur ! Ut ille laudēs Deī optimī māximī canēbat, quō favente aliquid hāc diē in virtūtis viā prōfēcerat ! Sī vērō post recognitiōnem suī aliquid peccāsse sibi vidērētur, ō quam ille tunc dolēbat āmissum in vītā diem ! Āmissum enim interpretābātur diem illum quō commīserat quidquam aut cōgitāverat, cujus diē exāctō ipsum paenitēret. Hunc quoque solēbat signō notāre, prope līneolam quā quotīdiē in arbore ratiōnem temporis exarābat, ut praeteritae culpae memor in posterum tantō magis ab eā sibi cavēret.