Caput decimum nōnum.
Rōbinson habitāculum fossā et pālīs mūnit. — Docet socium Germānicē loquī. — Ambō scapham fabricāre statuunt.
Numquam sānē, ex quō hanc in īnsulam advēnerat, laetior fuerat Rōbinsōnis condiciō. Hoc ūnum erat illī metuendum, nē barbarī reverterentur ad sociōs repetendōs, unde novīs cruentīsque proeliīs sibi cum iīs certandum foret. Quīn ille cohorruit, dum cōgitāret in hōc ancipitī discrīmine posse sē versārī, in quō sibi pereundum esset, aut sanguis hominum profundendus.
Rēs igitur postulābat ut ad suam ipsīus dēfēnsiōnem nihil intentātum relinqueret. Jam diū habitāculum suum castellī īnstar mūnīre optāverat ; hūc ūsque vērō, quamdiū vīxerat sōlitārius, hanc spem penitus abjēcerat. Nunc autem, cum adesset socius labōris, facilius hoc aggredī potuit. Itaque montis cacūmen cōnscendit, ut meditārētur quōmodo sē tūtius firmiusque mūnīret ; atque hoc brevī excōgitāvit, cum inde tōtam regiōnem oculīs complecterētur. Statuit prīmum fossā lātā altāque domicilium cingere, pālīs validiōribus saeptā, ac deinde rīvum nōn procul ab habitāculō scatentem ita dīvidere, ut altera pars in fossā, altera per medium ātrium flueret, nē umquam obsidiōne cīnctus aquae inopiā labōrāret.
Haud facile erat haec omnia sociō signīs indicāre. Hic vērō cum rem aliquā ex parte intellēxisset, ad lītus prōcurrit, atque inde retulit varia īnstrūmenta fodiendō apta, conchās scīlicet magnās, lapidēsque plānōs et acūtōs. Tum ambō opus inchoant.
Jam intellegere satis in prōmptū est hoc quoque arduum fuisse. Fossa enim, ut esset idōnea, sex pedum altitūdinem, octo vērō lātitūdinem requīrēbat. Ejus autem longitūdō octōgintā vel centum passūs esse vidēbātur. Adde illōs īnstrūmentīs ferreīs, ligōne, spathā penitus carēre. Pālīs quoque quadringentīs ferē opus erat, quōs ūnā secūrī siliceā coaptāre et praeacuere rēs erat profectō plēna operae et labōris. Praetereā, ut rīvum in fossam dēdūcerent, canālis erat per tumulum quemdam interpositum fodiendus.
Neque tamen, licet omnibus hīs difficultātibus circumventus, Rōbinson ā prōpositō dēterritus est. Sōbriē quoque vīvendī genus, et corpus labōre exercendī cōnsuētūdō animum eī addiderat, quō carēre iī solent quī, in ōtiō ēducātī, dēliciīs atque mollitiē diffluunt.
Ambō nīmīrum sociī ā summō māne ūsque ad vesperam nōn alacrī minus quam strēnuō animō operī incumbunt. Mīrum itaque quantum vel īnstrūmentīs quam minimē aptīs adjūtī in diem prōfēcerint. Nec per duōs mēnsēs continuōs, ventō obstante, barbarī īnsulam invīsēre. Itaque licuit sociīs continuam operam mūnīmentīs dare, nec illīs opus fuit sibi contrā repentīnam incursiōnem praecavēre.
Rōbinson comitem, inter opus faciendum, germānicam linguam docuit, cujus ope animī cōgitāta cum sociō commūnicāre ārdentissimē cupiēbat. Hic autem tam docilem et attentum sē praebuit, ut brevī tempore māximōs prōgressūs fēcerit. In quō Rōbinson eādem arte ūsus est, quā sollers magister ut linguam Latīnam Gallicamve discipulōs doceat. Quotiēs nempe fierī potuit, eā rē, dē quā sermō erat, positā ante oculōs, distīnctā vōce nōmen ejus prōnūntiābat. Cum vērō dē ejusmodī rēbus agerētur, quae oculīs subjicī nōn poterant, vultū gestūque ita exprimere studuit, ut Vendredi annō dīmidiō nōndum exāctō Rōbinsōnem intellegere, cōgitātiōnumque participem eum facere posset.
Quod quidem multum Rōbinsōnis fēlīcitātī adjēcit. Hūc ūsque enim socium quidem, sed mūtum eum habuerat ; tum vērō amīcum sibi comparāvit. Vendredi enim semper honestum, candidum, fidēlem grātumque dominō sē praestitit. Itaque Rōbinson cāriōrem eum in diēs habuit, ac brevī tempore ēlāpsō nōn dubitāvit hoc eī concēdere, ut in eādem spēluncā sēcum pernoctāret.
Duōrum ferē mēnsium spatiō fossa absolūta fuit. Quō factō, ita mūnītī erant, ut jam barbarōrum impetum nōn modo nōn extimēscere, sed eōs etiam, sī umquam oppugnārent arcem, possent repellere. Prius enim quam ūllus fossam trānsīret aut pālōs superāret, ab obsessīs aut sagittīs interficī, aut hastīs trānsfodī impūne poterat. Itaque sēcūritātī suae nunc satis cōnsuluisse vidēbantur.
Cum nōn ita multō post Rōbinson sociusque collem lītorī vīcīnum forte cōnscendissent, unde maris adspectus longē et lātē patēbat, Vendredi oculōs in quamdam ejus partem intendit, ubi īnsulae aliquot ēminentēs cōnspicī ē longinquō poterant. Tum ille subitō prae laetitiā exsultāre atque mīrum in modum gestīre coepit. Quā dē rē interrogātus ā Rōbinsōne laetus ille exclāmat ! « Ēn ego patriam adspiciō ! ibi gēns mea habitat. » Vultū vērō, oculīs gestūque significābat quam cāra sibi esset patria, ac quantopere illam revīsere optāret. Quod quidem Rōbinsōnī minimē placuit. Erat sānē affectus ille animī in virō laudābilis, quō dēclārābat cāram esse patriam, cārōs amīcōs, cārōs parentēs. Nāscitur enim nōbīscum sēnsus ille, et, quaecumque illa sit quam prīmō quisque cognōvit intuitū, vel signāvit vestīgiō, nūlla magis regiō arrīdet. Sed veritus nē populārium amantior ipsum aliquandō dēsereret, animum ejus pertentāre voluit, et sīc colloquium cum eō iniit, ex quō optima ejus indolēs patuit apertius.
Rōbinson. Num tū ad populārēs tuōs redīre et cum iīs habitāre māllēs ?
Vendredi. Libenter equidem eōs revīserem.
Rōb. Scīlicet optārēs carne hūmānā cum iīs vēscī ?
Vendr. Minimē ! Eōs potius ad mōrēs hūmāniōrēs trādūcerem, docēremque vēscī lacte et carne animālium, et imprīmīs ab hūmānā abstinēre.
Rōb. Quid ? sī tē ipsum dēvorārent ?
Vendr. Hoc illī nōn facient.
Rōb. Attamen illī vēscuntur carne hūmānā.
Vendr. Sānē illī quidem ; sed nōnnisi carne hostium.
Rōb. An tū scapham cōnficere potes, quā ad eōs trānsvehāris ?
Vendr. Sānē quidem !
Rōb. Eugē ! cōnfice tibi scapham, atque ad illōs revertere. Quid ! dējicis oculōs ! unde sīc dolēs ?
Vendr. Doleō quippe, quod dominus mihi cārissimus īrāscātur.
Rōb. Cūr vērō tibi īrāscar ?
Vendr. Ita rēs est ; quippe ille mē ā sē relēgātum velit.
Rōb. Anteā vērō optābās redīre in patriam ?
Vendr. Optāvī equidem : nisi vērō dominus meus ibi mēcum versētur, ibi quoque ego versārī nōlim.
Rōb. Mē quidem populārēs tuī hostem exīstimantēs interficient dēvorābuntque. Tū igitur sōlus proficīscere.
Quibus audītīs, Vendredi arreptam secūrim dominō reddit porrēctā cervīce.
Rōb. Quid vīs ego faciam ?
Vendr. Ut mē interficiās. Mālim ego ā tē interficī quam relēgārī.
Hīs dictīs, Vendredi vim lacrimārum profundit. Rōbinson autem vehementissimē commōtus eum amplectitur, exclāmāns : « Nōlī timēre, ō bone. Ego quoque optō ut numquam ā tē dīvellar ; ex animō enim tē dīligō. Quae anteā dīxī, haec ad fidem tuam explōrandam dicta sunt, ut intellegerem an tuus meō amōrī amor pār esset. Quās vidēs lacrimās, eae testēs sunt cāritātis meae. Ego tē iterum amplectar ; flētum teneāmus, nec alter alterum umquam dēserat. »
Itaque ut animum amīcī ā maerōre āverteret, init sermōnem dē scaphā quādam fabricandā, plūraque eā dē rē scīscitātur. Cum Vendredi respōnsīs Rōbinsōnī abundē satisfēcisset, hic illum manū prehēnsum sēcum abdūxit, ut ostenderet cymbam, cui fabricandae ipse permultōs jam annōs impenderat. Vendredi, truncum intuēns, vix tertiā parte excavātum, subrīsit. Cum autem Rōbinson ex eō quaesiisset, quidnam illī in hōc opere minus probārētur, Vendredi respondit minimē opus fuisse tantō istō labōre, ejusmodī truncum intrā paucōs diēs melius excavārī posse.
Quibus audītīs, Rōbinson vehementer laetātus est. Jam cymbam omnīnō cōnfectam sibi fingēbat animō, et nāvigātiōne fēlīciter perāctā ad continentem terram appellere sibi vidēbātur. Ō quanta illī laetitia, cum spēs lībertātis recuperandae arrīsit ! Et subitō cōnstituunt opus proximō māne aggredī.