Caput vīcēsimum.
Pluviārum tempus. — Sociī nectunt strāgulās, rētia. — Cymba cōnficitur.
Ipsā diē operī dēstinātā, aderat pluviārum tempus : quod bis per annum ingruere Rōbinson nōn ūnīus annī experientiā didicerat. Quō tempore per duōs mēnsēs perpetuōs nūllī negōtiō vacāre extrā domum licēbat ; tantā vī continuus imber ruēbat dē caelō ! Animadverterat quoque Rōbinson esse valētūdinī omnīnō contrārium illā tempestāte forās exīre. Quid igitur faciendum erat ? Dīlātā nāvis cōnfectiōne, tempus in labōribus domesticīs cōnsūmendum fuit.
Quantum prōfuit Rōbinsōnī per diēs illōs pluviōs, atque hōrās vespertīnās longās eāsdem obscūrāsque igne ūtī et lūmine, amīcumque habēre, quīcum tempus inter opera domestica jūcundīs cōnfābulātiōnibus trādūceret ! Anteā enim trīstēs istās noctēs sōlitārius in ōtiō et tenebrīs dēgerat. Jam vērō cum sociō ad lampadem et focum sedēns, in aliquā rē gerendā occupātus, cōnfābulātur, neque umquam gravī dēsidiae pondere opprimitur.
Atque ex sociō didicit variās artēs quibus barbarī nōnnūllās sibi commoditātēs comparant ; Rōbinson quoque multa illum docuit, quae barbarīs latent. Ita in diēs perītiōrēs factī multa jūnctā operā cōnfēcēre, quae neuter sōlus suscipere potuisset. Tum ambō intellēxēre quanta ex hominum amīcā cōnspīrātiōne oriantur commoda, quibus illī carērent, sī bēstiārum mōre singulī vagārentur. In prīmīs Vendredi artem callēbat, quā tenuēs dēnsāsque librō strāgulās necteret corporī vestiendō aptissimās. Quod cum Rōbinson ex eō didicisset, tum illī certātim tam multās ejusmodī texuērunt, ut idōneum utrīque vestīmentum suppeteret. Ō quam jūcundum Rōbinsōnī fuit abjicere amiculum istud molestum, ē pellibus rigidīs nec subāctīs cōnfectum, quō hūc ūsque corpus ipsī tegendum fuerat !
Vendredi etiam ē fibrīs nucum cocossae variīsque herbīs līnī nātūram referentibus fīla ēdūcendī artem tenēbat, quae fūniculōs ā Rōbinsōne hūc ūsque cōnfectōs longē superābant. Ē fīlīs rētia piscātōria propriō ac singulārī artificiō nectēbat. Quibus in operibus fabricandīs breviōrēs factae sunt vesperae, quae, omnibus hīs dēficientibus, multum ipsīs taediī attulissent.
Intereā dum sedent, Rōbinson amīcī ingenium rude sēnsim excolere, ejusque mentem certā vērāque nōtitiā Deī imbuere. Quantīs vērō errōribus mēns illīus hāc in rē labōrāverit, ex sequentī cōnfābulātiōne facile erit intellegere.
Rōb. Dīc mihi, quaesō, ō bone, nōstīne quis mare, quis terram, quis animālia, tē ipsum dēnique creāverit ?
Vendr. Profectō ! Tupan ista creāvit.
Rōb. Quisnam est Tupan ille ?
Vendr. Is quī tonat.
Rōb. Quisnam vērō ille est quī tonat ?
Vendr. Senex est aetāte prōvectissimus, quī omnibus cēterīs rēbus superstes est, quīque tonitrū efficit. Aetāte sōlem, lūnam stēllāsque longē superat, omnēsque animantēs eum adōrant, Ō ! dīcentēs.
Rōb. Quemnam in locum post mortem commigrant tuī populārēs ?
Vendr. Ad Tupan revertuntur.
Rōb. Ubinam vērō ille habitat ?
Vendr. In excelsīs montibus.
Rōb. Num aliquis eum ibi vīdit ?
Vendr. Nēminī fās est eum adīre, nisi Ovocacēīs (id est sacerdōtibus). Illī Ō dīcentēs eum interrogant, ac deinde nōbīs referunt ejus respōnsa.
Rōb. Quī autem post mortem ad eum migrant, num fēlīcitāte aliquā fruuntur ?
Vendr. Sānē illī quidem, sī magnam hostium cōpiam mactāverint atque comēderint.
Quō audītō, Rōbinson cohorruit, statimque illum meliōra dē Deō vītāque futūrā docēre coepit ; Deum nempe esse omnipotentem, sapientissimum benignissimumque ; quī omnia creāverit, omnia regat, omnibus cōnsulat ; ipsum autem numquam orīginem habuisse, ubīque adesse, illam intellegere quaecumque nōs cōgitāmus, audīre quaecumque loquimur, vidēre quaecumque agimus, quamvīs ipse ā nēmine vidērī queat ; habēre probōrum atque improbōrum ratiōnem ; eamque ob causam cum in hāc, tum in futūrā vītā nēminem beātum reddere, nisi illum quī ex animō virtūtī studuerit.
Quae praeclāra plēnaque sōlāciī praecepta Vendredi magnā cum reverentiā audiit, audītaque altē in animō īnfīxit. Cum magister nōn minōrī docendī, quam discipulus discendī studiō flagrāret, hic brevī praecipuam dē Deō ac religiōne doctrīnam tenuit, quantum huic ille explānāre poterat. Ex eō tempore Vendredi fēlīcissimum sē exīstimāvit quod in hanc īnsulam dēferrī sibi contigisset.
Posteā Rōbinson precēs suās semper praesente sociō fundere solēbat ; jūcundissimumque adspectū fuisset, quantō gaudiō, quantā pietāte hic verba dominī ad verbum sequerētur. Tunc vērō tantā ambō fēlīcitāte fruēbantur, quantam assequī possunt hominēs ab hūmānā societāte sējūnctī. Sīc ēlāpsum est pluviārum tempus ūllā sine molestiā. Caelō tandem serēna faciēs redierat ; cessābant ventī, nimbīque aufūgerant. Rōbinson cum fīdō sociō pūram tepidamque auram vēris spīrat. Ambō novīs vīribus auctōs sē sentiunt, atque alacrī animō ad arduum opus susceptum sē accingunt.
Vendredi admōtō igne truncum excavāvit, atque duōs intrā mēnsēs id absolvit ; quod aegrē multōrum annōrum spatiō Rōbinson sōlus cōnfēcisset. Jam praeter vēla rēmōsque nihil dēfuit. Hōs quidem Rōbinson, illa vērō Vendredi parātūrum sē spondet.
Ambō simul opus susceptum absolvēre ; sed īnstrūctā nāvī, nihil superfuit nisi ut haec ā lītore in mare dēmitterētur. Quoniam vērō locus, in quō nāvem fabricāverant, longē ā marī distābat, nōn satis patēbat quā ratiōne, ut erat gravissima, ad mare aut dēdūcerētur, aut dēportārētur, aut traherētur, aut dēnique prōvolverētur. Et nunc ex illīs difficultātibus quōmodo sē expedient ?
Neque vērō Rōbinson oblītus erat ūtilitātis quam longa pertica ipsī praestiterat. Quam ob rem nunc quoque illam adhibuit. Sed nāvis tam lentē prōvolūta est, ut facile intellegerent sē integrum mēnsem in hāc operā cōnsūmptūrōs esse.
Tandem opportūnē recordātus est alīus īnstrūmentī aequē simplicis parābilisque, quō fabrī lignāriī aliīque in Eurōpā ūtī solent ad magna pondera prōmovenda, cylindrī nīmīrum.
Quod quidem vix Rōbinson expertus magnā cum laetitiā vīdit quam facile nāvis prōmovērētur. Post bīduum marī quoque committī potuit, magnōque cum voluptātis sēnsū uterque comperit illam ad nāvigandum prōrsus esse idōneam.
Jam nihil superfuit nisi ut quae ad proficīscendum essent necessāria parārentur, scīlicet ut nāvis tot onerārētur commeātibus quot vehendīs sufficeret. Quōnam vērō illī tendent ? Vendredi optābat ut in patriam redīret ; Rōbinson autem, ut ad continentem Americae vēla darentur, ubi sē Hispānōs, aliōsque ab Eurōpā profectōs inventūrum spērābat. Vendredi vērō patria nōnnisi quattuor circiter mīliāribus aberat, terra continēns duodecim aut quīndecim. Quod sī prius ad īnsulam tenderent, tunc ā continentī terrā plūribus adhūc mīliāribus recēdēbant, atque hōc ipsō perīculum itineris augēbātur.
Vendredi nihil ex iīs quae pertinent ad nātūram maris nōverat nisi quod necesse esset ut ad īnsulam suam pervenīret. Ista autem magis etiam Rōbinson ignōrābat, quoniam in hōc marī numquam nāvigāverat.
Tandem quā Rōbinson ārdēbat hominēs hūmānitāte excultōs revīsendī cupiditās omnem dubitātiōnem vīcit. Quamvīs Vendredi īnstāret, multaque et varia objiceret, statūtum est proximō diē iter parāre, et ubi prīmum ventus adspīrāret, vēla dare, Deōque favente illūc tendere ubi Vendredi spērābat sē proximam continentis ōram inventūrum.