Caput vīcēsimum secundum.
Ambō ē perīculō sē expediunt. — Reversī in īnsulam, hortum colunt. — Piscantur ; natant ; vēnantur. — Novum iter suscipiunt.
Rōbinson celerrimē rēmō fundum aquae scrūtātur : quem cum satis firmum invēnisset, aquam vērō duōbus tantum pedibus altam, īlicō ē scaphā sē prōjicit. Vendredi sequitur ; et ambō aliquantisper cōnfirmātī sunt, cum animadvertērunt cymbam in harēnā, nōn in saxō haerēre. Tum vīribus conjūnctīs illam levāre, eōque impellere ubi major erat aquae altitūdō : quod ex vōtō cessit. Nāvis quippe agī incipit, ambōque in eam rūrsus cōnscendērunt.
Aquā igitur, quantum manibus rēmīsque fierī potuit, exhaustā, cautius agere coepērunt, contractōque vēlō rēmīs tantum ūtī, ut nāvem certius regerent. Attamen per quattuor hōrās integrās, multus labor ipsīs exsūdandus fuit, ut fīnem harēnārum assequerentur. Tandem marī līberō potītī, omnibusque vīribus connīsī ad īnsulam tendunt, quae jam prope ante oculōs erat ; et quō propius spēs admovēbātur, eō magis crēscēbat ārdor animōrum ; ac dēnique īnsulam capiunt, cum jam umbrae summīs dē montibus caderent. Tum in terram dēscendunt eō majōre cum gaudiō, quō propius metum rēs fuerat.
Cum uterque hōc diē cibīs plānē abstinuisset, in lītore statim cōnsedent, sūmptīsque commeātibus quibus nāvem īnstrūxerant, corpus reficiunt. Tum scapham in angustum maris sinum prōtrahunt ; cētera vērō quae in nāve sēcum habuerant, domum reportant.
Proximō diē, Rōbinson socium compellat hīs verbīs : « Heus, inquit, estne tibi animus novum mēcum perīculum tentāre ? »
Vendredi. Minimē sānē !
Rōbinson. Statuistī ergō vītam hāc in īnsulā mēcum trādūcere ?
Vendr. Modo pater meus hīc etiam nōbīscum versētur.
Rōb. Ergōne pater tuus etiamnunc vīvit ?
Vendr. Dummodo interim nōn sit mortuus.
Hīs dictīs, Vendredi, vehementer commōtus, ēmissō sōlānōrum tūbere, quod manū tenēbat, flēvit abundē. Nec ipse, suōrum quoque memor, Rōbinson ā lacrimīs abstinēre potuit ; ambōque, animō pariter affectī, aliquamdiū siluēre.
Rōb. Bonō sīs animō, Vendredi ! Pater tuus, etiamnunc profectō vīvit : proximē ad eum proficīscēmur, atque hūc illum trānsvehēmus.
Hīs dictīs Vendredi tantā effertur laetitiā, ut jam continēre sē nequeat ; clāmōre gestūque significat quibus exsultet gaudiīs, oppressāque crēbrīs singultibus vōce genua dominī amplectitur.
Cum sēdātō paululum animō ad sē rediisset, Rōbinson eum interrogāvit an viae in patriam īnsulam dūcentis gnārus esset, nē temere anceps vītae discrīmen rūrsus adīrent. Ille vērō respondit iter habēre sē ita explōrātum, ut vel noctū illud suscipere audēret ; saepius enim sē cum populāribus hūc ad celebrandās victōriās vēnisse.
Rōb. Tunc igitur caedis particeps fuistī, cum hominēs mactāvērunt quibus epulārentur ?
Vendr. Fuī equidem, fateor ! tunc autem ignōrābam nefās esse.
Rōb. Quamnam vērō ad partem īnsulae nāvem appellere cōnsuēvistis ?
Vendr. Ad merīdiōnālem ōram, quoniam illa nōbīs proxima, arboribusque cocossaeīs abundat.
Ex hōc Rōbinson magis intellēxit sē nec sīc quidem parum fēlīcem fuisse quod in septentriōnālī, nōn in merīdiōnālī īnsulae ōrā naufragium fēcerit ; aliōquī sē praedam imbellem ferīs hominibus futūrum fuisse. Ac dēnuō pollicētur sē cum eō proximē ad patrem arcessendum profectūrum esse : sed quamquam animō cupientī nihil satis festīnātur, innuit hoc in praesēns fierī nōn posse ; nunc enim hortī colendī tempus īnstāre.
Illī igitur statim huic praecipuē negōtiō operam dant. Certāmen erat Rōbinsōnem inter et socium, uter dīligentius terram sollicitāret. Cum autem ā labōre vacārent, īnstrūmentīs aptiōribus cōnficiendīs tempus impendēbant.
Rōbinson, cujus patientiam ingenium aequābat, rastrum quoque tandem cōnfēcit sibi, etsī ad aperienda forāmina nihil habēbat adjūmentō praeter acūtum silicem. Sī quis cōnsīderāverit quālī īnstrūmentō opifex ūterētur, facile intelleget quantum temporis in opere cōnsūmpserit. Vendredi quoque sēnsim cultrō lapideō ē lignīs adeō dūrīs spathās cōnfēcit, ut ferreārum prope ūsum praestārent.
Jam Rōbinson rēbus ad vītam sustentandam necessāriīs nōn contentus, paulātim domiciliō exōrnandō animum adjēcit. Hanc ratiōnem semper secūtī hominēs prīncipiō coepēre ea quae essent ad vīctum aut tūtēlam necessāria anquīrere et parāre ; tum studuēre pulchra ūtilibus, jūcunda necessāriīs adjungere. Hinc variae vēnēre artēs architectōrum, pictōrum, statuāriōrum, et cēterae quae ēlegantiōrēs nōminantur.
Sīc prīmō Rōbinson hortō colendō exōrnandōque operam dedit. Scīlicet illum rīte in āreās jūstās dīvidit, quās trāmitibus rēctīs intersecat ; saepēs vīvās serit, opāca umbrācula, arborēs duplicī ōrdine dīrēctās. Hanc flōribus, illam holeribus, istam arboribus frūgiferīs partem assignat ; hīs addit citreās arborēs, quāscumque in īnsulā tenerās reperīre potuit, magnamque vim alīus generis arborum, quibus rāmulōs arboris pāniferae īnsēvit.
Sōlānōrum quoque et zēae cōpiam satis magnam plantāvit. Cum autem ager ille ab orbe conditō cessāsse vidērētur, ūberrimam lūdit laetissimamque segetem.
Interdum quoque piscēs capere tentant, rētibus īnstrūctī, quae Vendredi pluviārum tempore cōnfēcerat. Tantam vērō jactū quōlibet multitūdinem eōrum cēpērunt, ut plūrimōs etiam in aquam rejicerent. « Is enim Deī dōnīs abūtitur, ait praeclārē Rōbinson, quī plūs sibi assūmit quam quod ad vītam bene beātēque agendam necessārium est ; saevus autem et immānis, sī quis animālia innocua interficiat quibus ad vīctum quotīdiānum sibi nōn opus est. »
Deinde corpus abluere solēbant. In quō Rōbinson perītiam sociī admīrātus est, nunc super ipsōs flūctūs dorsō ēminentis, nunc altō sē immergentis. Illum scīlicet juvābat ex arduā potissimum crēbrīsque flūctibus verberātā rūpe sē praecipitem dare, superfūsīs flūctibus conditum ; moxque, stupente et ānxiō Rōbinsōne, subitō ēmergere, variīsque modīs corpus agitāre.
Nec Rōbinson satis mīrārī potuit hominem ā nātūrā tot et tantās facultātēs sortītum esse, ut pār sit omnibus exsequendīs, quibus juvenis labōre ac exercitātiōne assuēfactus est.
Aliīs diēbus vēnandō dēlectārī ; nec Vendredi in arcū sagittīsque cōnficiendīs quam in adhibendīs perītior erat. Avēs pullōsque lamārum dējiciēbant, numquam vērō plūrēs quam quī sibi essent ad vīvendum necessāriī.
Etsī autem Rōbinson socium ingeniō industriāque vincēbat, hic tamen multās artēs callēbat, dominō anteā ignōtās, tunc vērō māximē ūtilēs. Scīlicet varia īnstrūmenta ex ossibus, lapidibus, conchīs, aliīsque rēbus fingēbat, quibus lignum ita tractābat, ut nōn perfecta minus atque ēlabōrāta opera efficeret, quam sī ferrō excīsa essent aut fabricāta.
Tandem hortō probē excultō, diēs, cōnstitūta est, quā ad patrem Vendredi addūcendum profectūrī erant. Quō propior autem erat diēs itinerī dēstināta, eō major Rōbinsōnis ānxietās. Fierī enim poterat ut barbarī, sprētīs Vendredi cōnsiliīs precibusque, hospitem male multārent. Itaque diūtius abstinēre nōn potuit quīn hunc timōrem amīcō dēclārāret. Quī quidem jūrejūrandō Rōbinsōnī affirmat timōrem ejus esse vānum, sē populārium suōrum animōs satis perspectōs habēre, illōsque nēminem umquam laedere, nisi hostem. Rōbinson amīcō fidem habuit ; omnīque metū abjectō, sociī probitāte frētus, diē proximō vēla dare cōnstituit.
Hāc mente scapham, quae hūc ūsque in siccō remānserat, in aquam retrahunt, pālōque in terram dēfīxō religant. Vespere eōdem tūbera sōlānōrum torrent, aliōsque cibōs parant, ut sēcum octo diērum viātica dēportent.