Caput vīcēsimum octāvum.
Cōntiō advocāta. — Lēgātī missī. — Lēgēs īnstitūtae. — Spēlunca. — Mōnstrum.
Proximō diē, Rōbinson omnēs sibi subditōs convocāvit, ut rem, quae diūtius differrī nōn poterat, conjūnctīs vīribus perficerent.
Scīlicet verendum erat nē, malignīs jacentium in campō pugnae cadāverum vapōribus, pestis fūnesta exorīrētur. Itaque cūnctī, suā quisque īnstrūctus secūrī, conveniunt ; caesīsque lignīs, Rōmānōrum mōrem imitātī, corpora dēfūnctōrum combūrunt. Interim Vendredi patrem suum docuerat, quantum gentēs bene morātae ab hūmānā carne abhorrērent. Quod quidem mīrum senī prīmō vīsum est : fīlius autem, expositīs omnibus quae ipse ā dominō accēperat, brevī patrem eō addūxit ut mōrem istum inhūmānum āversārētur. Senem illum Dominicum Rōbinson proptereā appellāvit, quod diē dominicā eum servāverat.
Jam ille ūniversōs in cōntiōnem vocat, in quā Vendredi iterum interpretis mūnere, cum ergā Hispānum, tum apud senem Dominicum, fūnctus est. Rōbinson vērō, ut apud ipsum summa imperiī erat, hīs verbīs incipit : « Ō amīcī, quōs Deī prōvidentia sociōs mihi adjūnxit, omnia nunc possidēmus quae ad bene beātēque vīvendum requīruntur : absit vērō ut ego hīs bonīs tranquillō animō et quiētō fruar, quamdiū intellēxerō esse aliōs hominēs quī, cum ā nātūrā jūs aequum illīs fruendī accēperint, inopiā tamen et miseriā opprimantur ! Hīc loquor dē populāribus tuīs, ō amīce, quem mihi commūnis ab Eurōpā orīgō propius jungit, dē Hispānīs scīlicet quī barbarōrum sunt adhūc in potestāte. Itaque hoc ā vōbīs petō ut suam quisque sententiam dīcat, dēclāretque quā potissimum ratiōne eōs in societātem hujus nostrae condiciōnis adscīscāmus. »
Haec fātus, ūnumquemque sententiam prōferre jubet. Hispānus sē vel ūnum eōs, in scaphā dē hostibus captā, adductūrum pollicētur. Dominicus profitētur sē idem facere parātum. Vendredi autem cēnset satius esse patrem suum senem manēre, optatque ut sibi liceat Hispānō sēsē addere. Tum nōbile patrem inter et fīlium fuit certāmen, utrī potissimum contingeret vītae perīculum adīre. Itaque Rōbinson coāctus est, ad rem dirimendam, sententiam ipse suam dīcere, cui omnēs laetī obtemperāvērunt. Haec erat, ut Hispānus cum Dominicō proficīscerētur, Vendredi autem apud sē remanēret.
Addidit vērō, priusquam ambō illī in viam sē cōnferrent, necesse esse ut, arātō agrī deciēs majōre spatiō, sēmina sererentur ; auctō enim colōnōrum numerō, vīctum quoque necessārium augendum esse. Igitur per aliquot hebdomadēs continuās, agricola quisque factus est : operāriōrumque dīligentiā, fēlīciter omnia et cito cōnfecta sunt ; cūnctīsque intrā quīndecim diēs absolūtīs, cōnstitūtum iter parātur. Sed prius quam proficīscerētur, Hispānus probī grātīque in Rōbinsōnem animī documentum ēdidit, quod et prūdentiam ejus dēclārāvit. Scīlicet cōnfessus est populārēs suōs, ipsīus īnstar, esse rēmigēs dē plēbe, rude genus et incultum ; neque sibi eōrum mentem adeō perspectam esse, ut spōnsor fīat dē ipsōrum fide ac voluntāte ; itaque sē optimum cēnsēre, ā Rōbinsōne, ut pote dominō, lēgēs certās cōnstituī, nēminemque in īnsulam addūcendum esse, nisi prius lēgibus illīs sēsē obstrīnxerit. Rōbinson, laetus hospitis fide, ejus cōnsiliō obsecūtus est. Hīs autem verbīs lēgēs scrīptae erant.
« Quīcumque in īnsulā vīvere, atque in partem commoditātum, quās illa praebet, admittī cupit, eum oportet :
« 1º. Voluntātī dominī illīus īnsulae lēgitimī in omnibus oboedīre ; cūnctīsque īnstitūtīs, quae ille ad salūtem commūnem cīvium prōmovendam praecēperit, obtemperāre.
« 2º. Vītam agere in labōre, temperantiā et honestāte : nēmō enim in hāc īnsulā tolerābitur, quī ignāviae, quī luxuriae aut ūllī turpitūdinis generī sē dederit.
« 3º. Abstinēre ab omnī rixā : sīquis autem injūriam accēperit, nē sit in propriā causā jūdex, sed querēlam ad īnsulae dominum dēferat, aut ad eum quī jūdex ab illō cōnstitūtus fuerit.
« 4º. Omnēs labōrēs ad commūnem ūtilitātem necessāriōs libenter suscipere, ac, sī rēs postulābit, dominō, vel cum vītae discrīmine, opem ferre.
« 5º. Sī quis ūllam ex hīs lēgibus aequissimīs violāre ausus fuerit, cēterōrum officium est adversus eum coalēscere, ut pāreat, aut ex īnsulā in perpetuum ējiciātur.
« Nēminem vērō nōn hortāmur ut hās condiciōnēs sēriō perpendat, nōmenque jūrisjūrandī locō nōn subscrībat, nisi prius statuerit illīs quam religiōsissimē obtemperāre.
« Rōbinson. »
Hās lēgēs scrīptās Hispānus in vernāculum sermōnem vertit. Quō factō, ille et calamīs et ātrāmentō īnstruitur, ut populārēs ejus nōmen lēgibus prōpositīs prius subscrībant, quam proficīscantur. Tum viāticīs scaphae impositīs, magnā cum pietāte valedīcunt Rōbinsōnī sociōque, et vēla faciunt.
Hīs perāctīs, Rōbinson, comite Vendredi, domum vēnandō redit. Sed nōn longē prōcesserat, cum canis stetit lātrāns ad īmam rūpem arbustīs cōnsitam. Accēdunt ambō propius, hiātumque in rūpe dēprehendunt adeō artum, ut irrēpere, nōn vērō ingredī, possent. Rōbinson socium tentāre jussit num per hiātum istum posset sē immittere. Quī caput cum vix admōvisset, horrendō clāmōre retrāxit, nihilque Rōbinsōnis admonitiōnem cūrāns, āmentis īnstar aufūgit. Tandem Rōbinson, eum assecūtus, causam fugae rogat : « Heu ! heu ! respondet Vendredi, fugiāmus ! mōnstrum horrendum vīdī, ingēns, ārdentibus oculīs, faucibus tantīs ut nōs ambō simul absorbēre possit.
« — Ehem ! Rōbinson excipit, faucēs satis amplās dīcis : attamen ipse rem explōrābō. — Ō domine, exclāmat Vendredi, ad pedēs ejus prōvolūtus, per Deum tē obsecrō ; absit ut hoc faciās : tē mōnstrum illud dēglūtiet ; tum miser Vendredi dominō orbātus erit. » Rōbinson subrīdēns interrogat, an ipse ab illō dēvorātus fuerit. Cum Vendredi obmūtēsceret, illum Rōbinson domum jussit festīnāre, ut lampadem accēnsam quaereret. Ipse interim ad spēluncam reversus sclopētō armātus, ad ōstium sē collocat.
Mox Vendredi cum lampade redit, dominumque iterātīs precibus ōrat, nē mortī certae ultrō sē objiciat. Rōbinson autem, quī rē dēlīberātā timōris expers erat, hortātur socium ut animō cōnfīdat. Tum lampadem sinistrā, sclopētum dextrā tenēns, mōnstrō fortiter obvius fertur. Capite vix immissō, ad dubiam lampadis lūcem ipse quoque aliquid cōnspicātus est quod sibi horrōrem incussit. Neque adeō tamen aufugere voluit ; sed admōtā propius lampade, perspexit nihil plānē illud esse nisi lamam aetāte frāctum, et seniō mox interitūrum. Scīlicet cum iīs animālibus, quae sīc dēgunt utī nātūra sē habet, vīrēs nōn jam suppetunt ut anquīrant et parent quae sunt sibi ad vīctum necessāria, tum sēsē in latibula recipiunt, ubi languōre aut inediā cōnsūmuntur.
Cum igitur Rōbinson circumspiciendō nihil dēprehendisset praeter animal illud minimē timendum, penitus in spēluncam irrēpsit, vocātō ad sē Vendredi. Hic etsī vehementer trepidābat, nōn potuit quīn dominum ducem sequerētur, atque nōn sine admīrātiōne vīdit quantopere magnitūdinem mōnstrī timor exaggerāvisset.
Cum jam lama in eō esset ut ageret animam, Rōbinson illum ex antrō prōpellit, quem, cum exspīrāverit, terrā obruat. Quō factō, cūriōsius locum explōrantēs, inveniunt antrum satis amplum et jūcundum, ex quō magnam in posterum ūtilitātem sē captūrōs spērābant : scīlicet illud quasi dē industriā excavātum erat. Hoc statim Rōbinson ēlēgit, ubi, fervidissimō sōlis aestū, frīgus captāret. Itaque missus est Vendredi ut īnstrūmenta afferret, quōrum ope coepērunt ōstium antrī amplificāre ; atque in hōc opere, dum abessent duo lēgātī, tempus nōn sine jūcunditāte cōnsūmpsērunt.