Ruth

BEPPE YN ’E FLEUR

Beppe siet yn ’e hirdsberne mei in greate bûterskûtel fol woarstfleis op ’e skirte en ’t woarsthoarntsje twisken de fingers en hja seach ris troch de bril, dêr ’t hja fen sa’n omrinder om ’t skik oankaem wie, hwat for frjemde fiten hjar bernsbern yn ’e útsettinge hiene. It wierne twa tsjeppe fammen: Lokke, beppe hjar genaemd en Rikst, hjar sister, dy ’t hjerstmis, as de lêste forwile blêdden oer ’e keale lânnen stouden, fen ’e Simmerdyk by Birgum, dêr ’t hjar heit genjirker wie, nei de Trynwâlden ta teagen, om ’e Ryptsjerkster beppe by ’t woarstjen to hânlangen. ’t Ald sloof hie ’t oars to bânnich.

Nou sieten hja om ’e roune klaptafel en makken de lêsten dien, en de âlde sifertse kat, dy ’t de hiele joun al op it katteplankje ûnder ’e tafel sitten hie to longerjen nei de feltsjes, rekte him út en streake om ’e frouljue hinne. Wyls ’t Rikst de boel birêdde, helle Lokke út beppe bod’lerij de moaije saksise reaukes, dy ’t oars net brûkt waerden, as dat lânhearre kaem to jeijen ef as pastoar en syn oarrehelte op in winterjoun kamen to pizeljen, en dy waerden op ’e tafel klear set mei in pantsje mei stikken Grinzer koeke derby. Hwent sjoch, nou joun wie ’t ek hwet oars; beppe hie in bulte mei ’t jongfolk op en sadwaende waerde Lokke ek net biskrobbe. De lytse môlketsjettel wie al út ’e skûtelbank yn ’t foarhûs helle en deryn waerde nou de sealjemôlke oergetten, dy ’t boppe in fjûrke fen hearehout oan ’t hael hinge to protteljen.

Rikst kaem wer yn, skodde ’t rêchkjessen út beppe briedstoel hwet op, joech hjar, wyls ’t Lokke yngeat, in nije klûs en sei: „Krije wy nou it teltsje út beppe hjar fammetiid to hearren, sa’s beppe ús forline jier al ûnthjitten hat?”

„Ja,” andere beppe, „Jimm’ ha dêr al salang oan toarnd, it scil nou einliks wol ris wêze moatte.”

De fammen skikten hwat tichterby en beppe bigoan:

—Lykwol it in lytse sechstich jier forlyn is en beppe hjar rêch nei de groun ta bôget, dochs scil ik jimm’ fortelle, ho ’t myn sister Syts en ik, do ’t wy noch sa’n pear fleurige jonge fammen wierne as jimm’ nou, for de earste kear Dokkumer merke hâlden ha. Dat Rikst efkes glimket, ûntgiet my net—dû sjochst in âld wyfke foar dy, fâldich fan troanje en mei in ynfallene mûle en dat sûnder it trêdde foetsje net rinne kin, mar dû tinkst der net om, dat ik ek ienris in tsjep jongfaem wie, kreas en derten as in jong hynsder, dat fen ’e winterstâl komt en ik lake moarns en song jouns, lyk as it jongfolk it nou ek noch wend is. Hwent safolle is ’t minskdom net foroare, dat hja it sûnder wille rêdde kinne.

Us mem, jimm’ oerbeppe, wenne as widdou mei Wybren, Syts en my, hjar trije bern op itselde steed, der ’t ik nou yet boerkje en by jimm’ sit, om jimm’ de noaten fen in âlde sang út myn fammetiid foar to sjongen. In moike fen ús mem, dy ’t yn hjar bineamd wie, hie ús mem dit pleatske mei in skoane útgong finnen en in great plak mieden en reidpoellen yn ’t Geastmerfjild, tamakke. Letter, do ’t Wybren der út gyng, Syts troude en mem wei wie, moast it spul forkoft wirde, om út eltsjoar to reitsjen. Gjinien fen ús hie safolle blanke skiven om it hâlde to kinnen en do is lânhearre kaem en dy hat der ús for in skoane priis ôfholpen. Dit waerde der by bitinge, dat it for in binlike hierpriis myn wente bliûwe scoe, salang, as ik de toffels foar ’t bêd sette. Dit is in lyts oanrintsje, fammen, ear ’t beppe hjar oan ’t teltsje weaget.

Us Syts, dat wie do it sintsje yn ’e hûs, dy hie altyd wille en mem skodholle wol ris en sei dan: „Fanke, fanke, ast’ dizze blide tiid mar net ris mei in bulte triennen bitelje moaste. Dû sist’ yet omstean leare.”

Mar dan lake Syts en ’t andert wie grif: „Och mem, skrieme kin altyd noch wol—lit my nou earst noch mar ris hwat wille ha. It ûnk rint sa hird, dat komt my fensels wol byneist.” Dan helle hja ris op fen „To Bolsert yn ’e merke,” en reage sa yn ’e earnamers om, dat mem stilkes nei ’t fjûr yn ’t hutsje ta slûpte en Syts gewirde liet. ’t Wie dochs forsketten krûd; Syts liet hjar hjiryn net bilêze en sadwaende liet mem it njonkenlytsen, om der altyd alweroan oer to jeuzeljen en libben wy fredich en woltomoed op ús âlde pleats yn ’e hege elzen.

Jimm’ beppe, dat wie do noch mar sa ’n great fanke, der ’t nimmen nei seach, mar Syts, dat wie in fromminske as in lôge mei moaije blauwe eagen en as hja lake, dan krige hja sokke ljeave dobkes yn ’e reade wangen, dat min scoe sizze, hokker lytse skelm draeit dy der sa drystwei yn? Jimm’ kinne tinke, der kamen de feinten op ta as d’âld roeken.

Sneintomoarns, dan bigoan ’t al. As wy de loane del kuijeren nei tsjerke ta, dan strúnden der al feintsjes foar ’e kouweglêskes ef de skûrrefinsters om en seagen Syts salang efternei, dat hja der hast blyn fen waerden. En dan yn ’e bûrren! en by ’t útgean fen ’e tsjerke! Syts tocht nearne om, tominsen net, dat sa ’n opslûpen fanke fen skraelwirk achttsjin jier, sa âld wie ik do—al sa ’n fine noas hie yn dat stik fen saken.

Sa gyng it Sneintomoarns, mar Sneintojouns! dan wie ’t al oars, mar net better. Wech en der wear kamen hja wei, dy feinten, klaeikerts en wâldsjers en guont, dy ’t der krekt twisken yn wennen, smoute praters en oaren, dy ’t mei de mûle fol tosken sieten—to foet en op ’t hynsder ef op hege skuitsjeseazen mei in hirddraver derfoar, dy ’t it skûm op ’e bek stie en der Wybren wol in healûre op om aeike, eart hy him op ’e stâl brocht en dan kaem my dat folk yn ’e hûs en skikte mei oan en diich in steil wird. Ja, ja it wie in tiid do en ek in plezierige tiid! Och, ik mocht der sa skoan oer—it joech hwet fordiwedaesje winters en wy hearden ek noch ris hwet nijs.

Ienris barde it—de âlde stoeltsjeklok hie ús krekt hearre litten dat it acht ûre wie—do waerde de doar mei fûle foarsje opsmiten en de mounlerssoan út ’e bûrren kaem yn, sei „Joun” en foel op ’e stoel, dy ’t Syts him taskikte, del. It wie in stille feint, dêr ’t net folle wezen yn siet, mar hy miende it oars tige bêst en syn âlden koene it skoan rêdde. Mar al wie hy de soan fen in mounler, dy ’t troch de wyn ta eare en oansjen kaem wie, it wie gjin koarn op ús Syts hjar mounle, hear! „Hwat tinke jimm’,” sa sei hja krekt, „dat ik my mei sa’n moalpûdde troch de wrâld slaen wol?”

Sadwaende roan dat mei twa kear ôf.

Letter op in reinige joun yn ’e hjerst hearden wy ris in heislik libben by de pomp ûnder ’e linebeammen. Der waerde om mâllens pompt en in amer trûzele mei great gerattel oer it bjinstap.

„’k Leau wrachtsjes, dat der ûnrie is. To Wybren, jonge, sjoch ris efkes,” sei mem, dy ’t krekt yn ’e hirdsherne siet to slûchjen en nou kjel wekker waerde.

Wybren, dy ’t foar ’t fjûr op in foech houten bankje siet to stoareagjen nei de lôge, die ’t heech út ’e droege prikken sloech en by de izeren plaet op en del dânse—kroaske mei de toffels heal oan nei de doar ta en Syts en ik, dat sprekt as in boek, slûpten him binijd efternei. Troch in skreef fen ’e heal-iepene boppedoar seagen wy, ho-t him in greate, skoudrige feint mei ûs bêste nije luiwagen de modderige learzens hwat ôfhimmele en hjar mei in ammerfol wetter neispielde. Do ’t wy wys waerden, dat Wybren en de jounprater rislewaesje makken om in smûk en waerm herntsje hy ús hird op to siikjen, pykten wy út en sieten froed en stil by mem to damjen, do ’t de keamersdoar iepengyng en hja ynkamen.

’t Wie in boeresoan fen ’e klaeikant en hy hie der in ûre ef trije rinnen for oer hawn op dizze reinige Snein yn ’e lette hjerst, om ris mei Syts to praten, scill’ wy mar sizze. Ik kipe tomûk ris efkes nei Syts, dy ’t der mei hjar fyfskaften jak oan, de greate bûnt skelk foar en twa stringen kerlinene kralen om ’e ynblanke hals, sa kreas as in krúsbei foarsiet en ’k mirk wol oan it triljen fen hjar lange eachshierren, dy ’t as side op ’e blijreade wangen foelen, nou ’t hja de eagen foardel sloech, dat hja al drok oan ’t taksearjen wie mei de baes by de hird.

Nou, dy koe wol meidwaen. Der scoene in hopen wêze, tocht my, dy-t it him net hâlde koene mei gnappens en derby diich hy in wird as domeny op ’e stoel, sa dat wy der forsteld fen stiene. Dizze noaske Syts dan ek folle better as de mounlerssoan út ’e bûrren. Hy koe bliûwe en do ’t wy ûnder ’e wolle kroepen, teagen hja togearre nei ’t bûthûs ta en formakken hjar der, wyls ’t hja it tútlampke yn in amer hiene to stean, om ’e strúnders, witt’ jimm’!

’t Scil amperoan toalve ûre wêst ha en ik hearde wol, der strúnde jongfolk om ’t hûs, do krige ik in skrik, dêr ’t my noch wol in wike de lea fen neitrille. As hiene de ljue mei tsjien goezzeroeren op ús glêzen oanlei, der hoefde gjin greater geraes to wêzen. Poffe, skreauwe, laeitsje, ’t gyng der núver oan wei en efkes letter hearde ik wol, ho ’t de strúnders oer ’t bartsje stroffelen en foartslûpten. Hja wierne, sa ’t like, foldien.

Dat moast ik dochs ris fynder útspinne en de oare moarne sei ik tsjin Syts, dy ’t gryslike slieprich wie: „Nou, nou, dat wie fen nacht ek in núver spul, net? Hast it grif ek wol heard, dû siest’ ommers mei sa ’n klaeiboer yn ’t bûthûs!”

„Ik, fanke, ikke? mienstû, dat ik by soune minsken wekje wol? Fen ’t sjitten ha ’k neat heard—ik sliepte swiet, lytse njirre!”

Earst liet Syts neat los, mar einliks koe hja it dochs net mear forswije, sa tante ik hjar. Do fortelde hja my, ho ’t de hiele joun de strúnders om ’e kouweglêskes spûke hiene en skoaiden om in pypfol tabak. „Wachtsje mar,” hie Syts do roppen, „ik scil jimm’ by de efterdoar wol helpe.” De bysfeinten mei de mounlerssoan as haedman derhinne fensels, wyls ’t Syts, om hjarren ris in goede ôflear to jaen, út it foarhûs fen ’t skoenboerd in pûdtsje mei los krûd helle, dat hja ris mei in moai praetsje fen Wytse jager los krige hie en der hânsum hwet fen yn it tabaksfetsje rûgele. Nou kaem de bûthûsdoar fen ’e skoattel en ’t houtsje en glimkjend hie hja ’t de feinten oerjown.

„Scil ’k jimm’ ek yet in krom fjûr helje?” hie hja ek noch tsjinstich frege.

„Dat ha wy sels wol,” anderen hja do en gyngen yn ’e smoute fen ’e krimpe twisken bût- en lytshús stean en sloegen mei de fjûrstien yn’e tonderpot, dat de fonken der nei stouden. Mar do ’t it krûd it fjûr roek, do gyng it mâl, dat kinn’ jimm’ tinke; de pyptsjettels fleagen hjir en dêr en de feinten hjar efternei. Dat de oare moarne, do ’t Syts meltsje scoe, it hiele potrak mei hear en fear op ’e skûrrenaed fen ’t lytshús stie, der Wybren it mei de ljerre aloan eameljend wer wei helje moast, dat wie de wraeknimming fen ’e bizen, dêr ’t Syts en hjar spylfammen hjar wol in wike lang jouns by datselde potrak oer formakken.

Dit barde yn ’e hjerst; it waerde winter mei sterk iis en moai waer; do moasten de jongeljue fensels al to baentsjeriden nei de Trije-pypster-baen by Dokkum en Freeds ’t Ljouwert-folk yn ’e miette en de oare maitiids, kin ’k jimm’ sizze, do wie ’t noch oan. Hja kreauwden wol ris, as Fetse ris in earnstich rytsje hie en Syts hjar der mei hjar blierhertigens net ta bijaen koe en der fen klearebare gútichheit ljochtfonkjes út hjar moaije eagen skeaten—mar sjoch, it sette gjin forkeard bloed, der bleau neat fen sitten.

Sjoch, jimm’ beppe hie do ek tige hiem, hwat Eva ús as in erfskip neilitten hat: ik wie ôfgryslike nijsgjirrich. Earst hie ’k wol ris op in Sneintojoun yn ’e tellegong omskildere en troch in oastgatsje loerd nei Fetse en Syts, mar neat heard ef sjoen, sadat ik hânsum makke, dat ik troch de skûrre, der ’t it sa onhúslike tsjuster en spoekrich wie, wer yn ’t foarhûs kaem, der ’t ik efter de koarte bêdsdoarren wei waerde. Om to sliepen, tink’ jimm’? Och heden né!, ik hie dat fet hiel oars bikûpe en bihindich mei de boar in foech iepeningkje makke yn ’e planken fen it bedsteed, dat yn ’t bûthûs útboud wie, en dan moast ik efkes harkje. Ek mar in amerij, hwent al ringen kaem de sliep my ornaris oer ’t mat en rekke ik fortiisd yn ’e moaijste takomstdreamen.

Mar sadwaende wist ik meastentiids wol, as Syts de boel ris wer yn ’e dúnen jage hie, hwer ’t it op dat stuit dan wer stûkke, en dan bleau Fetse sims wol fjouwer wike by de âlderlike hird mar de fyfte wike, dan kaem hy der al wer oansetten. En it wierne reizen by ’t hjerst en by ’t winter, as ’t waeide, dat it lille ef frear, dat it ongle! en dan dy smoarge modderwegen lâns! allinnich om Syts ris wer yn ’e blauwe eagen to sjen en hjar minlike laeits to hearren. Hja hie him de onrêst jown en koe him nou de rêst wer jaen en sadwaende it kwea troch ’t kwea fordriûwe.

Dat wie nou al oareljier sa gien en sa njonkenlytsen loek de tiid nou al wer nei Maeije ta en lyk as wy dat sa wend wierne, hiene Syts en ik ús op in moaije snjeontojoun hwat forhimmele en scoene nei de bûrren ta om boadskippen. Do ’t wy it paedtsje del gyngen, rôp Antsje, ûs bûrfaem oer ’e sleat hinne: „Sist’ ek nei Dokkumer merke ta, Syts? ’t Is ’t hjoed oer trije wike en Jouke mei de marse wie hjir jister en dy sei, dat der al in oeribel moaije sulveren tabakspot en in oanstekkerskomfoarke to pronk stie by de goudsmid op ’e Syl. Dat scil by de draverij forriden wirde.”

„’k Wit net,” andere Syts, „’k scil ús mem der ris oer ûnderstean, mar hja sjocht spûk, as wy mar oer hynsders en hirddraven lûd jane. Nou ’t wy selskip krije kinne, hie ’k der oars tige sin oan. ’k Scil ’t dochs ris bisiikje, as ik mem net bilêze kin, hear Ant.”

Do ’t wy weromkamen, siet it Syts so heech, dat it hjar op ’t slach út ’e mûle rôlle.

„Hwat!” sei mem, alhiel foraltereare, „jimm’ nei in draverij? Moat ik op myn âlde dei yet soks bilibje fen myn eigen bern? Hja kinn’ jimm’ wol formoardsje, lyk as hja Haeije Meinses soan ek dien ha op Birgumer marke.”

„Mar dat wie ek in âlde skelm, mem, en ’t reap wie yet fierst to goed, om der him in stroppe fen to draeijen,” andere Syts moi gysten. It sinnige hjar mar neat, dat mem der sa tsjin abbeleare. „As wy dêrhinne geane en sjogge ris nei de draverij en kuierje de Lege Wei ris op en del en de joune ris foar de fioele, dêr stiket dochs gjin koarel kwea yn, wol? Mar mem moat it wite,” bigoan Syts nochris wer.

Wybren, dy ’t by de hird op in âld knopkestoel omhingele en fen binaudens op ’e izeren plaet hinne en wer skoude mei de pipe sleau yn ’e mûle en ’e eagen heal ticht, fiapte der einliks ek út: „Sjêdêr! ik hie oars ek wol smucht op sa ’n draverij, mar nou ’t mem sa krimmenearet, scil ’t der wol wer by bliûwe moatte.”

„’k Sjoch ’t wol,” jeuzele mem, „it wylde fjûr hat dy ek al oanstitsen, jonge. Sels mar wite, jimm’ binne âlder- en wizernôch. Ik ha myn sin sei.”

Mar Wybren en Syts eamelen mem salang om ’e earen, dat se der hjar fen sûzen en hja einliks in bytke ynboun en sei: „Nou ja, as Wybren mei giet en Teake fen ús bûrljue ek en Antsje, dan kin ús frouljue ek neat oerkomme. Jimm’ meije ek wol ris in útfluchtsje ha, mar ien ding moatte jimm’ my ûnthjitte, dat....

„Al wierne it ek tsjien dingen, mem hat myn tawird,” flapte Syts der út.

„Dat Lokke ek meinaem wirdt,” bigoan mem wer. „Dy is nou ek great en ’t fanke sit oars altyd op ’e pôle en sjocht fen ’e wrâld nin byt.”

Syts woe útfarre oer it lytse flarde, dat hjar tipnoaske ek al oeral yn stekke woe, mar hja bitocht hjar lokkich yet yntiids en sloech ta.

Jimm’ kinne tinke, dat ik fen blidens hast net sliepe koe en Syts wie der ek al net folle better oan ta. Hja glied dy Sneintomoarne nei tsjerktiid hast by de planke del yn ’e sleat, do-t hja Ant it tawird brochte en dy twa sieten de hiele Sneintomiddei op ’e koelbak ûnder ’e flearbeammen to mûskopjen en to praten oer ’e klaeijing.

Moandeitomoarne ier en betiid stoude Syts al by âlde baes farwer ta ’t loadske yn. „Baes, komme jy hjoed mei in kwastfol blauwe farwe, om ’t hoarnseweintsje^[1] hwat oer to striken?”

[1] It hoarnseweintsje wie alear in weelderydtúch by de wâldboeren. It wie sahwet fen ’t selde fetsoen as in gewoane boerehaeiwein, mar lytser, en yn alles folle eptiger en kreazer ôfmakke. De sydsketten, dy-t moi leech wierne, roanen fen efteren tige op nei ’t efterhek—dat de klaeikers efterkret neame. Dit wie ornaris moai útsnien mei lofwirk en jamk seach min dêr boppe op trije ef fiif hoarntsjes.
    Kinne de weintsjes der sims nei neamd wêze? Ef doelt de namme op de stêd Hoarn yn Noard-Hollân?

De âld man wie forbouwerearre oer hjar hastigens en forstie, dat hja de tinen farwe ha woe. „Binn’ hja droech en skjin?” frege hy.

„Hwatte! droech?” rôp Syts oan syn dôve ear, dat syn trommelflues danich trille, „’t hoarnseweintsje farwje scille jy en ’t moat der ek mar ris tige tsjok opstrutsen wirde, hear baes!”

„’t Scil ynoarder komme,” ûnthjitte baes en pleage glimkjend: „Scill’ jimm’ nei de grytman to bisytsjen? en scil dy dan dyn namme mei in oarenien derby yn ’t greate boek skriûwe?”

„Hwat ’s dat nou wer for in brike set, baes, fij, fij!!,” andere Syts en dan hwat lûder: „Wy scoene mei ús bûrfolk nei Dokkum ta, wit jy. Boaskje man, dat smyt ik noch fier fen my, dat kin altyd noch wol, al bin ’k ek sauntich jier.”

Baes skodkolle ris en sei: „Dat scoe dochs wol in krom to âld wirde, faem. Dû moast sa mar tinke, Sytske Wybrens, der op ’e klaei is ’t ek skoan wenjen en binammen yn ’e Eastrumer krite ha se bêste ierdappels. Ik ha der jierren forkeard, sjochstû.”

Syts waerde ta de hals út read, selst de lytse earkes gloeiden, mar hja sei laitsjend: „Baes, baes, hwat lit jy jo hwat wys meitsje! Hja kinn, jo wol fyfskaft for lekken forkeapje, hear! Mar hwêrom ha jij jo dêr dan sels net nei wenjen set, as ’t dêr sa bêst is?”

„Ik, ikke?” stammere baes, dy-t mirk, dat Syts him oermânsk wie en mei syn eigen wirden forsloech, „myn wiif koe der net aerdsje.”

„Jou wiif? en jy ha ommers noait troud west”.

„Wis en wrachtich wol! Yn myn gedachten,” andere baes mei fjûr.

Syts skattere it út en seach ris tomûk nei baes, dy-t dit tige earnstich en bidachtsum sein hie en der deabidaerd mei pielde, om op it úthingboerd fen ’e harbarge „In het vergulden Peerd” in hynsder út to skilderjen, dat ek like folle fen in ezel hie. De earen wierne tominsen langernôch. „Nou baes, komme jy tomiddei?” frege Syts, wylst se al yn ’e doar fen ’t loadske stie en ris nei baes syn moaije blommen seach, dêr ’t hy, lyk as in hopen âlde feinten, tige aerdichheit oan hie en as ’t healjounsklokje sloech, skoften mei ompiele koe.

„Nou ’t do foarke sa yn ’e stôk sit, scil ’k ringen efkes komme en ek hwat giel bireare, dan kinne dêr de tsjellen hwat mei moai makke wirde,” wie baes syn andert.

Dit wie sadwaende ôfpraet en do ’t baes de middeis kaem, pjukte Houk skroar al for my oan in nij pakje, brún mei in ljeaf lyts gielsiden rútsje en mei in skoat fen wol in jellen lang. Dit stie kreas, miende mem en dêrby, de tiid woe it do sa ha.

Wybren, oars sa slûch, dy ’t altyd lead yn ’e toffels hie, as in oar him ris stjûrde, hie nou de tsjellen fen ’e wein al smard, sa grou, dat it fen ’e speaken dripte op ’e telleflier en mûze stilkes út ’e hjouwersek hwat fjûrkerreltsjes, om der de âlde blês, ús tsjernhynsder, hwat mei to bilibjen, dy-t like slûch wie as syn breahear. Dat aerdet wol ris nei.

Wy as fammen woene oars pronkje mei de swarte, mar mem wie hjiryn net to bilêzen en sei koartwei: „Hark ris Syts, in jong hynsder en jonge foerljue, dat roait wâl noch kant, hear. Blês hat syn boartlike hierren al lang weislipt en scil de loane wol wer opsiikje, as jimm’ werom it paed bjuster reitsje nei sa ’n wylde dei. Hjiryn lit ik my oer gjin striebreedte lûke, fanke.”

Syts stúme hwat en andere, wylst hja oan ’t lipke loek: „Wit mem wol, as de blês op syn sneins is, dat hy dan sa mâl mei de earen skoddet? en syn poaten binne sa stiif, dat hy se oplûkt krekt as de hinnen yn wiet waer, om net tsjin de efterdoar oan to stompen mei syn âlde lea. ’t Is in griis, de ljue scill’ grif miene, dat wy him fen ’e Kollumersweachsters liend ha.”

„Kom, kom!” treaste Wybren. „Dû scitte sjen, fanke, as blês fielt, dat de wein fammelêst yn hat, ho-t dan alle seilen by set wirde. Der glûrret noch wol in fonkje fjûr yn, mar ’t moat in krom oprêkke wirde, sjoch!”

Nou, der hie Wybren wol forstân fen. Hy, dy troch rein en stoarm hinne, altyd nei Birgumer marke teach, koe ek wol in bytke fen ’e brike kinsten fen ’e hynsterânselers, en nou joech ’t pas, om syn kinst ek ris to úterjen. Blês krige in stik fen ’e stirt, de fiterlokken waerden hwat bihimmele en Wybren griemde swartsel en oalje ta in smarseltsje en striek dêr de grize hierren fen ’e guds mei oer. Do-t der yn biboarselje, nou hy glimde, as ’r mei griene sjippe ôfskrobbe wie.

Mar sjoch, dat mirken wy earst de oare moarne en derom scil ’k, om foet by stik hâlde to kinnen en it triedtsje fen myn teltsje fjirder foart to spinnen, nou earst mar ris fortelle, ho-t wy de joune foar ’e moarne fen ’e greate dei wol tweintich kear nei de stoeltjeklok seagen, hwent de tiid dy kroep nei ús sin.

Syts lei de klean ré en mem seach Wybren syn spullen nei—syn lekkens kammezoal, de bêste koarte broek fen mansester mei lytse sulveren gaspkes ûnder de knibbel—dy-t mei de fine swarte streekhoazzen, de lege skoen, ek al mei sulveren gaspen, dy-t mem noch troch hwet skrabbe kryt en in topke âlde wolle, in glâns fen nijens jown hie, moarn syn klaeijing útmeitsje scoene en hja nuddele noch gau in nije rúterknoop, dy-t krekt by sa’n hynsteman paste, oan syn sneinse sarsjes baitsje. Ik wie al fierst to bliid, om yet hwat yn ’e útsetting to habben en flinterknipte mar hwat om, lyk as dat jonge fammen giet, dy-t for ’t earst ris merkenocht smeitsje scille.

Mem rôp ús yn en joech ús bûsjild út hjar sulveren knipke, dêr ’t in blau taske mei giele en reade kralen flinters oanhinge. Wybren krige in krom mear as fenâlds, omt hy moarnier twa fammen ta ballêst hie en moarnjoun syn sib fryster ek ris traktearje moast.

Syts krige net safolle: hja hie it aeijejild opgearre fen trije wike en toalve hinnen yn in stiennen baerchje, dat hja op de efterhússtriette by de skûrredoarren stikken smiet, om de sparpot ris nei to sjen. ’t Foel hjar danich ta en hja treau my ek noch gau hwet yn ’e hân, hwent fammen! hjar omskot wie net allinne tige moai, hja hie ek in hert fen goud. Us mem hie my ek goed bitocht en nou wie ik de kening to ryk en rekke dy joune yn ’e sliep mei myn kaptael ûnder ’t holkjessen.

It weintsje stie al ré yn ’e skûrrereed mei it fynútsniene efterhek der yn en it swânnenêst^[2] derop.

[2] It „swânnenest” wie in sitselbankje, dat boppe oer de sydsketten fen it hoarnseweintsje hinne lein waerd en der yn twa pinnen slúte. lt hie in rêchplankje ef lening, dat jamk ek in bytke úttakke ef oars hwat moai makke wie. Fen in eigentlyk swânnenêst hie sa ’n houten bankje al in bidroefd bytsje.—De namme is yn ’e Wâlden yet bikend; „swânnebankje” sizze se ek wol.

Us ljeave mem hie der al in tsjeffen kjessen op dellein, dêr koene wy ús moarnier mar sêft op delflije litte.

Wybren kuijere mei ’t hjouwerkoerke yn ’e iene en ’t helter, dat him út ’e sleur wei efternei sleepte, yn ’e oare hân, it paedtsje by de elzewâl lâns nei it efterst fintsje ta en helle blês op, dy-t in skoftsje letter, nei it opplúzjen fen in earmfol bêst klavergêrs en in fjirdepart brea, dat Syts him tatreauwn hie, al swiet yn ’t healtsjuster fen ’e hynstestâl stie te dodzjen.

De oare moarne wierne wy al yntiids yn ’e war. Earst moast it wirk in krom oan kant, hwent wy koene mem mar net sa mei de bringst sitte litte. Alde Sytse Poai, dy-t mei de bolkoer roan en ús ier-en-betiid al for trije stjûren swinemagen mei for in stjûr krinten der mear yn, brocht hie, dy scoe mem joun helpe to meltsjen en koe dan ek for selskip hwat bliûwe te kofjedrinken. Oars wie de joun sa lang for mem allinne.

De sinne skynde sêft en ljeaflik en foarsei in moaije dei. ’t Wie waer, lyk as min dat om Maeije hinne ha kin—de noardeastewyn boarte yn ’e krún fen ’e âld kastanjebeam oan ’e sleatskant en de skelfinkjes songene yn ’t hôf. Us lytse ropeintsjes lieten hjar yn it poelke foar ’e wyn ôfdriûwe ef sieten hjir en dêr mei ’t kopke yn ’e plûm op ’e wâl te slomjen. De melkebisten stiene yn ’t skaed fen ’e elzewâl te wjerkouwjen en de daudrippen flonkeren noch twisken it gêrs. Bijke en ’e âld kat flitteren en streaken flaeijend ús hinne, krekt salang, dat se ûnder ’e mounle rûzje krigen om hwat kâlde ierdappels en de sifertse mei in hege rêch en in tsjokke stirt syn oanhâld sochte by Syts, dy-t sjongende stie to earn-amer-bienen en for ’t earst yn hjar hiele libben forgetten hie, hjar âlde kammeraten hjar libbensûnderhâld to jaen.

’t Ware ús yn alles mei en do-t it nei tsjienen loek, gyngen wy mem efternei nei de skûrre ta, dêr ’t hja in tromp fol bôltsjes mei woarst op ’e wein sette: „In flaubyt for ûnderweis,” lyk as hja glimkjend sei.

Bûrmans Teake en Ant stiene ek al ré mei hjar wein en do-t Syts en ik op it swânnenêst oanlânne wierne en wy núvere eagen opsetten, omt de âlde blês yn in nije hûd stitsen wie, sei Wybren koart: „Foart âlde!” Der stouden wy hinne en koene mem hast gjin goemoarn mear sizze, sa bryk gyng it er troch. ’t Beest wie súver sljucht en fleach it hynsder fen Teake mei staesje efternei, mei de earen omhegens, dy-t nou ek net skodden, sadat Syts en ik bisouden en hja sei: „Dû hast de boel bitsjoend, slûchslimme jonge, sjê-dêr!”

„Ea ju né,” andere Wybren, „ho meist, soks tinke fen my? Hy hat nou selskip en wol ek meidwaen kinne, dat is ’t him.”

„’k Leau der neat fen,” flústere Syts mei hjar mûle tsjin myn ear, „hy hat grif mei rottekrûd pield; tominsen der hat al in wike lang in foech pantsje mei tsjokke sâlve yn ’t skûrrefinster om slipt en ik kin dy sizze, ik tûmke der ris efkes mei de finger yn en ’t bleau der oan hingjen as breadaei.”

„Dû moast ek alles neisneupe, fanke,” andere Wybren, dy-t ús petear biharke hie, „en ik bin tige bliid, dast’ der sa weirekke bist?”

Earst hiene wy Hirdegeryp hawn en rieden nou de âld wei del nei Feanwâlden ta. De hynsders wierne al sa njonkenlytsen fen ’e draf yn ’e stap kaem en loeken nou krêkjend ús weintsjes troch it moudige sân, wylst wy dizze amerij binuttigen, om ris in bôltsje op to plúzjen. Wy wierne soun en bliid en mei it foarútsjen op in moaije dei, smakke ’t ús dûbbeld swiet.

Al mear en mear hoarnseweintsjes mei sjongende en pratende ljue derop, rieden foar ús út ef kamen efter ús oan en fier klonk de golle laeits troch ’e stiltme fen ’e maitiidsmoarn. In lyts eintsje Feanwâlden foarby, kamen wy oer de Skilige Piip, dêr ’t it yn ’t foarige allerheislikst spoeke en ús oarremem wol ris frjemde dingen bilibbe hat. Nou, wy metten dêr twa núvere bysfeinten. De iene wie in Westereinder mei in koerke fol snypsnaren op ’e rêch, wylst de oare, in fearige kearel mei greate learzens oan, sa ’n hynstekeapman like, dy-t op alle merken, mar nearne thús to finen binne.

De man fen hynsders seach Syts ris oan, dy-t der as in keninginne mei ’t gouden earizer op en ’e floddermûts deroer, op hjar kjessen siet en ’t like him sikersonk tige skoan ta, hwent hy sei tominsen moi lûd tsjin syn maet: „Hwat ’s dat in ljeaf famke, in alderljeafste pop!”

„Hea ja,” andere de oare, „der scoe ’k nou noch wol ris myn hiele koerke mei snypsnaren for oer ha!”

Syts seach ris efkes om en rôp: „Dû hoechst’ net to tinken, jonkje, dat ik for dy yn ’e widze lein bin, hear!”

Dat der do lake waerde, kinn’ jimm’ wol bigripe en do-t wy in skoftsje letter oanhâlden by Heslings jonges yn ’e Fal-om, waerde it yetteris opwaerme. It weardshûs is der yet, mar de ljue binne al jierren forreisge. Hja húsmannen der mei hjar trijen fen âlde feinten en in húshâldster, dy-t de seis krúskes ek al op ’e rêch hie. Hja koene ’t skoan rêdde, ja, de ljue woene wol ha, dat de sekken mei jild op in rige yn ’e kelder stiene. Mar in minske makket jamk fen in keal in kou en sa scil ’t hjir ek wol gien wêze. Tominsen, as ik safolle hie, scoe ’k my ’t bollêst fen weardshûsfolk net oanhelje. Dochs, as ’t jongfolk ynkaem, wierne se der allegear mei op ’t snjit en dan hipte Tryn, de húshâldster, mei hjar âlde skonken fen ’e keamer yn ’e kelder, om ’e toarstige ljue to bitsjinjen. Hja wie sa tanich en ronflich om ’e troanje as in útlânder, mar dat kaem fen ’e reek, dy-t aloan oer ’e keamer hinge en net yn ’e skoarstien wei wirde woe. As it jongfolk hjar hjir ris mei narre, dan wie Tryn ek net op ’e mûle fallen en joech aloan itselde andert: „Rikke fleis kin lang mei, feinten.”

Yn ’e hirdsherne siet Hessel, de iene broer, dy-t tige thús wie yn ’e stjerren en folle mear fen dy spullen wist as de wize ljue yn ’e stêd mei flipjassen oan en trijekantige hoeden op, dy-t hjar libben lang leare en ’t stôf út ’e âlde tsjokke boeken slagge.

Wy hokken foar it weardshûs gear omTryn, dy-t ús in fine set fen Hessel fortelde, ho-t hy de ljue út ’e stêd ris te plak set hie. Dat gyng sa, sei se:

„As it in moaije winterjoun wie mei stjerhelder waer, dan gyng Hessel bûtendoar om troch syn greate kikers to sjen en rekkene oer ’e baen fen ’e jierren, dy-t hja biskriûwre troch ’e loften. Dan forgeat hy for in amerij de wrâld en hjar oanhang en tochte nearne oars om as om dy skitterjende ljochten derboppe oan ’e loft. Sadwaende forgeat hy it sliepen ek wol ris en dat wie mis, hwent nou tsjinwirdich is hy safier kaem, dat syn skoan forstân by wilen fortsjustere is en hy njonkenlytsen yn syn bernskens rekket.

Moarnsier, as it noch tsjuster wie en it melken my fen ’t bêd ôf rôp, dan stie hy der jamk noch by de efterdoar to eagjen en sei ienris tsjin my: „Sjoch ris Tryn, troch dizze kiker, dy ljochte stjer, dat is nou Uranus; dy hat fjouwer-en-tachtich jier wirk, ear ’t hy dêr wer oanlânnet, der ’t hy wei kaem is. Dat scoe ’t wol in skoane wente for dy wêze, dan waerdst’ ek net sa ringen in âld wiif as nou, hwent sjoch, fjouwer en-tachtich jier rekkenje se dêr mar for ien.”

Dat wie latyn for my, fammen.

„Mar ienkear, do sei hy: „Nou sist’ yet ris hwat sjen, fanke, dat net alle jierren bart, to witten in stirtstjer, dy-t se mei in stêds wird ek wol ris in „komeet” neame. Oer in fjirtsjin dagen om alve ûre scil er skine, hear.”

De ljue út ’e stêd hiene dêr ek al oan plúze en skreauwen nou yn ’e krante, in pompier fol nijs, dat wy wyks ienris krigen, fen ’e moaije stirtstjer en ek, honear dy to sjen wêze scoe. Mar wie ’t net bryk! hjar birekken wie krekt in wike letter as Hessel sines. Do ’t Hessel it lies, lake hy ris en sei: „Der is gjin falikant op, nou ha de learden hjar danich forsind,” en hy gûchele ris wer mei de sifers om en do-t hy aloan de selde útkomste krige, sette hy dat yn ’e krante.

„De joune fen Hessel syn stjer kaem en ik tochte: „Dêr moat it sliepen om opskoud wirde,” hwent ik wie der tige nijsgjirrich ta om to witten, hwaens skealjes oerwaege scoene.” Hessel rekkene effetyf en wrachtsjes! krekt op ’e selde joun en ’e selde ûre kuijere de oeribel moaije stjer mei hjar ljochte slinger de blauwe loft lâns. Hessel hie ’t woan en ’e learden moasten bilies jaen.

Letter scoene hja Hessel ris opsiikje en tochten grif, dat it net allinnich in learde, mar ek in foarname man wêze scoe, alteast hja fregen yn ’t weardshûs oan my, do-t ik foar ’e hynsders stie, hwêr ’t de greate stjerrekindige wenne. Do sei ik: „Kom mar harren!” en brocht se nei ’t bûthûs ta, dêr ’t Hessel efter de kij siet to beantsjepûljen. Earst mienden hja, dat ik hjar to fiter hie, hwent Hessel liet se earst mar ris in skoftsje foartprate en die der it harkjen ta. Do-t hjar mûlwirk, dat aloan as mounleroeden wol in healûre foartklappere hie, einliks warrich waerde, bigoan Hessel ek ris lûd to jaen oer syn wytnisse, dy-t dit foar hie, dat se op ûnderfining en net allinne op boekewysheit bouwd wie en al ringen sieten de learde hearen mei de mûle fol tosken. Hja woene Hessel abslút ris yn ’e stêd ha, mar dat noaske him net, hwent, sei hy tsjin ús: „Om ’t jild hoech ik it net to dwaen en om eare ek net, hwent al wist ik it folle better as de ljue dêrre, de eare dêrfen scoene se my dochs net takomme litte, ja hjar ôfginst scoe my it lytste plûmke forginne.” En Hessel bleau dêr ’t er wie en ik siz jimm’ dit, hy hie great gelyk.

„Ja fammen,” sei Tryn ta bislút, „sa’n skoan forstân is in greate meijefte op ’e libbenswei en yet moaijer is ’t, dat it ek yn in ienfâldige wente húzje wol, lyk as jimm’ hjir seagen.”

De team waerde blês wer oanlein, wy kamen wer op ús sitselbankje tolânne en nou gyng it rjucht op Dokkum oan. „Ik kin ’t my net bigripe fen dy Hessel,” sei Syts ûnder ’t riden wei, „hy siet der sa slûch hinne, dat ik tochte, nou feint, astû ek fierder telle kinst as oan trije ta, dan falt it my net ôf.”

„Hwat bist wer mûlryp, Syts,” formoanne Wybren. „Dû mochst’ wol wolle, dast’ ek safolle wiste, as yn Hessel syn boppekeamerke bisletten is. Dan hiest’ nou al prefesterke west to Grins, fanke.” De klearebare ondôgensheit twiljochte yn hjar moaije eagen en de lytse gútige dobkes boarten ôf en oan yn ’e wangen, do-t Syts andere:

„Op alle bigjin heart in ein, o’ net, foerman?”

„Wis en wrachtsjes!” sei de man fen ’t foarhek binijd.

„En wistû nou wol, hwat de ein fen in prefestersforstân wêze scoe? In berneforstân as immen fen fjirdel jier.”

„Ja,” sei ik, jimm’ beppe do, „Wybren mient altyd, dat in oar better is en wizer en wy gjin koarel witte; hy sjocht aloan de blommen yn in oarmâns hôf, mar wy binne ek sa min noch net, hear!”

„Twa tsjin ien is moardsjen,” krimmeneare Wybren. „Ik sjoch wol, Syts lânnet by Fetse oan en dû, Lokke, hoechst dyn lyts noaske ek net oeral yn to stekken, hear. Sjoch frouljue, der is Dokkum,” sei hy, om in oare draei oan ús petear to jaen.

Foardat ik jimm’ nou mear fortel fammen, moatte wy earst ris hwat sliepe, oars kin beppe hjar âld boppewirk it net úthâlde. Rêst en sliep moatte it spul wer hwat smarre en moarn is der ek wer in dei.—

Dêr koene Lokke en Rikst gjin né op sizze en sadwaende seagen se al mei langst, do-t se efter de bêdsdoarren wei waerden, nei de oare joune út. Dat se hânsum trochslach yn beppe hjar wirk makken, sadat it âld sloof de hiele dei gjin finger wiet hoechde to meitsjen, kin min tinke en do-t de oare joune kaem, dêr ’t hja mei like folle langstme nei útseagen as beppe alear nei hjar Dokkumermerke, do sieten hja al wer smûk mei hjar trijen om ’e klaptafel, de fammen mei it breidsjen op ’e skirte en beppe foar ’e spinwiele, lykwol hjar dy joune net folle wolle troch de fingers glied. Beppe bigoan wer:

Yn ’e fierte oer ’e lânnen seagen wy de toerkes fen Dokkum al yn ’e sinne blinken, heal útstykjend boppe de húzen, dy-t efter de hege beammen fen it bolwirk skûl gyngen en it wyntsje, dat de reidplûmkes oan ’e sleatskant aeide, brochte ús forsjille klanken fen it sjongen en spyljen, dêr ’t de stêdsljue hjar al mei formakken.

Einliks kamen wy foar de Wâldpoarte oan en dêr sette Wybren syn frouljuesfrachtsje yn ’t weardshûs ôf, wylst hy en Teake de hynsders to plak brochten. Al ringen krige Syts in lyts forware spegeltsje yn ’e noas, dat twisken de finsters hinge en do moast se yet efkes sjen ho-t de trije stringen tsjokke bloedkralen mei it gouden boat ôfstieken by hjar ynblanke hâls en de fine wytkanten doek, dy-t yn it leech-útsniene jak oer de wite deise doek hinneploaid wie. ’k Siz ’t jimm’, it like mar ris tige kreas en as beppe nou ús hjoeddeise jonge fammen sjocht, dy binne der súver gjin oansjen by wirdich. Wy biseagen ús sels ek ris, Ant boarsele my en ik Ant it stof hwat fen ’e klean, wy strieken de fâlden út ’e jakskoaten glêd en do-t Syts it spegeljen ek dien hie, stieken wy mei ús trijen nei de marke ta, yntiids genôch, om krekt to sjen, ho-t Wybren al mei in foech wylgentienen swypke yn ’e iene en ’e team fen blês yet yn ’e oure hân efter in jong hynsder omtyske en Teake al mei in pear trintene jonge fammen, ek Trynwâldsters, oan ’t mâljeijen wie by de stâldoar.

„Kom,” sei Syts, „it bigjin liket net sa min, hear Ant! Joun in guds mear for ’e wein, dêr skrippe de mânljue nou al om. Hwat seist’ dû der fen, Ant?”

„Lit se gewirde,” wie ’t deabidaerde andert fen Ant, dy-t neat hjit ef kâld meitsje koe.

„Fanke, fanke! hwat bist slûch,” suchte Syts. „Sa krigest joun noait in feint, hear.”

„’k Ha al ien,” sei Ant, hielendal yn ’e prakkesaesje wei oer dy trouwe iene.

Syts woe yet hwat weromsizze, mar forgeat it, hwent wy metten krekt in frjemde kearel mei in aepke oan ’t tou, dat núvere kinstjes dwaen koe en in moai read jaske oan hie, wylst syn kopke hast wei waerde ûnder in greate mûtse fen berefel en in lyts sabeltsje oan syn lofterside bingele.

Ant en ik skrilden al hwat, hwent it like allegear mar ris núvere frjemd en dy kearel seach sa gleon dat mei syn swarte gûchelers-eagen, mar Syts wie net sa gau forslein, do-t hy by ús stean bleau mei de pet yn ’e hân. Hja sette de hânnen yn ’e side en sei: „Wy ha gjin niget oan jo fé, man, hâld you jildbakje mar thús, hear.”

„Schade, schade, willen die damen gar nicht sehen? Dat ist der Affe, welche Napoleon mitnahm in seine grosze oorlogen en welche alles gesehen had, St. Helena auch. Niemals hier vertoond, sehen sie doch mal.”

„’t Scil wol wier wêze,” andere Syts, „mar as dit Napoleon syn aep west hat, dan hastû grif ien fen syn fjildhearen west. Dû kinst tominsen lige as in âld soldaet, man. Hawar, Lokke, jow him in krom, dân binn’ wy fen him ôf.”

It aepke sette allerlei rare gesichten en naem tankjend syn greate mûtse ôf, do-t wy fjirder gyngen en hy wer op ’e man syn skouder kroep.

Do-t wy op ’e Syl kamen, wie ’t krekt, eft der de hiele wrâld gearhokke wie; min moast yen mar foartdriûwe litte op ’e minskestream om foetsje for foetsje by de Lege Wei en ’e kreammen to kommen. Njonkenlytsen kamen wy oer ’e brêge hinne en oan ’e oare kant fen ’t djipt tolânne.

Wy hearden der sims in heislik gerop en geskreau, krekt as waerde der in baerch út ’e wrâld holpen. Fensels, der moasten wy ris fynder jern fen spinne en sa teagen wy, mei Syts foarop, derhinne en seagen do sa ’n brike set, dat ik noch laitsje moat as ’k der om tink en nou is ’t amper al sechstich jier lyn.

Yn ’t skaed fen in linebeam, dy-t syn greate tokken fier oer ’t wetter hinne hingje liet, stie op in âld faitonne sa ’n kiezzejoad, sa ’s yn dy tiden folle op ’e marken to finen wierne. Mei in lange flipjas oan, dy-t bettere dagen kend hie en in prûk op, hwêrfen de swarte koarketrekkers yn ’e wyn trillen, kroane troch in hege hoed, dy’t in slachje to lyts wie en nou op ’e holle omsoeide, woe hy himsels it oansjen fen in greate learde jaen. In great gouden ket, sa ’s ’t hiette in presint fen ’e kening fen Spanje, hinge him om ’e hals, mar der stie gjin mark op as miskien datjinge fen in koperslagger út in forgetten herntsje fen ’e Sakremintstrjitte to Ljouwert.

Hy swaeide ôfgryslik mei syn hânnen om, dêr ’t in kiezzetange as moardpriem yn flikkere en as hy dan wer tige los wie, stieken alle ljue de hollen op, mar de âld guds foar de wein, dy allinne slûge foart. Dy hie de baes wol faker bearen heard. Sims rekke de joad sa yn ’t fjûr, dat ik tochte: jonges! hy rekket oer board en yn ’t wetter fen ’e Syl.

Mar ’t gyng goed en hy koe syn fleskes mei gûd tsjin pine-yn-’e-mûle skoan slite. Hy bigoun wer: „Nieuwste vinding der wetenschap! ’t Instrument, dat geheel zonder pijn een lastige kies weg neemt!! Komt, overtuigt u, voelt hetzelve!!! Hy haspele, lyk as allegear fen ’e joadske neiteam, núver om mei de „h” en stammere sims bryk oer in frjemd wird hinne, mar de ienfâldige ljue mienden, dat soks brûktme wie by de learden en hy hie in bulte harkers en keapers.

In kearel as in beam mei hânnen as slaeijen stie twisken de oare bysfeinten yn tichte by ús to praten en ik hearde ’t wol, hy hie ien fen syn mealstientsjes to missen. In koart birie—der kleau hy al by de âld wein op, dat de bynten krêken en gyng op it bankje sitten.

„Een leelijk geval, sei Abraham’s soan, „daar zulle we je fluks af helpe, vrind. Sam, m’n jong, kom mal hier.”

Sam mei in forblikt baitsje oan, kroep ek by de wein op en nou bigoan it spiktakel. Wyls ’t Sam de lijer syn hânnen yn rêst hâlde scoe, skoerde de kiezzejoad mei alle foarsje, dy-t er yn syn âlde sinen hie oan ’e kies, mar ’t woe net flotsje. Dit forsetsje wie for ’e omstânners in greate pré en hja hiene hjir like folle niget oan as oan in draverij.

De feint raesde om mâllens en sloech mei hânnen en foetten, hwent do ’t Sam seach, dat it mei syn heit dochs wol op bilies jaen moatten útrinne scoe, naeide hy út. De âld joad lûkte, wrikte en fielde, mar it woe him net slagje, hwent tsjin dizze reus fen it minskegeslacht mei syn stompen en razen, wie hy net opwoechsen. Einliks sei hy hymjend: „Nou vrind, de wortel is nog goed en ’k kan jou thans niet helpe.”

„Kinste my net helpe, ik scil dy wol helpe, âlde rakkert!” andere de feint troch syn pine en lilkens hinne en waerde do mei de oare bysfeinten wer ûnder ’t folk wei.

Foar de alteraesje preaude de joad in hertsterkinkje út in lyts krûkje, dat ûnder it sitselbankje fen ’e wein yn hwat hea bidobbe wie en tige nei de krûkjes aerde, dêr ’t Skiedam it ûnk mei ûnder de ljue bringt en do loek hy de âlde readfoerre flipjas wer oan, dy-t hy om mear spaesje to hawwen, útsmiten hie en bigoun wer harkers en keapers to lokjen.

Wy bleauwen yet op it parradis fen in eptige húzing stean to harkjen, omt wy niget hiene oan syn núvere teltsjes oer keningen en greaten út fiere lânnen, dêr ’t hy for ’e tsjinsten, dy-t hy hjarren dien hie, safolle wêst hie as opperskinker ef oannaem bern, der wie hy sims sels yn forbjustere, leau ’k. Sa stiene wy der in skoftsje, do seagen wy ynienen, ho-t dy greate feint mei syn oanhang tomûk wer troch it folk hinne slûpte, elts mei in oaljich pompier yn ’e hân en do-t hja tichternôch by de faitonne wierne, saeiden se de âld guds, dy t aloan yet stie to dodzjen, by tsjienen de gleaunhjitte oaljekoeken op syn skimmelich hier. Dat gyng núver, hwent eart de joad fen syn kykkast ôf rekke, fleach it hynsder al mei de noasters wiid iepen en it wite skûm om ’e bek by de Syl lâns, de hoeke om en de Breedstriette yn. Dat wie me in opskûrring! Dokter syn hege hoed bleau yn ’e linetokken hingjen en de lytse brúne fleskes fleagen as pipernúten troch de loft, folge troch de greate prûk, mar de bisitter sels fen dizze moaijichheden koe syn weintsje net priis jaen en lei heal út, heal yn ’e bak, wyls ’t er neat oars rôp as: „Sara, Sara, sta je Levie bij!!” Mar Sara siet yn hjar jern-en-bânwinkeltsje to Ljouwert en hearde sadwaende syn kriten net en Sam, dy ondôgense jonge, dêr ’t al in keapmansholle op siet, gûlde mei syn skel joadejonges-lûd boppe alle minsken út: „Help, help, slúge Dokkumers! Wat ’en kostelikke aanbeveling voor me vader! Tien centen, die ’t peerd houdt!” en hy wreau him ûnder de bidriûwen fen klearebare nocht yn ’e lytse ilige hantsjes.

Lokkich, it hynsder waerde fongen op ’e ein fen ’e Breedstriette, mar de joad wie nearne to finen. Einliks nei lang siikjen waerd hij opstreweard yn in steechje by de Waech, dêr ’t er mei in greate skoer yn ’t wang, dêr ’t it fel by hinge, siet to kleijen en to gûlen. Hja brochten him mar gau nei dokter Pillérius ta en dy hat do ’t spul mei in sulveren nuddel wer hwat gearnaeid en in ûre letter kleau Levie mei in foech forbân om ’t wang en mei in stikmennich fleskes yn ’e hân, dy-t noch hiel bleauwn wierne, wer op syn hege troan en de âld guds waerde mei in raffelich ein tou oan ’e linebeam festtsjurre.

De biisjager soarge der for, dat de feinten, dy ’t him dit lapt hiene, om ’e nocht in nacht yn ’t hounegat útfenhûzen en it grapke tige djûr mei sulver bitellen.

Sadwaende roan dit einiiks mar aeklik ôf en om ûs sinnen hwat to forsetten, teagen wy nei de draverij ta. Mar der hiene wy al ringen gjin nocht mear oan, hwent der bliûwt altyd wol ien hynsder oer, dat it hirdste kin en en as dat nou in swarten as in brúnen ien wie, koe ús neat skille.

Do kuijeren wy ris for de foroaring nei de kreammen op ’e Lege Wei ta en koften der for ús mem twa moaije koeken, hwêrop mei wite letters op ’e reade sûker skreauwn stie:

„Kermistijd brengt ieder wat,
d’ Eene dit en d’ ander dat.

It oare rymke dat is my forgetten; ’t is ek al wer sa lange jierren lyn en njonkenlytsen wirdt min staf. Syts naem for mem as wolkomthús in pearsen knoopdoekje mei, bisiedde mei read- en wytsiden blomkes, krekt sa ’n ien as dêr ’t bysitters Poai sneins yn tsjerke mei pronke.

Wyls ’t wy de kreammen biseagen en ús bûsen swierder, mar ús knipkes lichter makken, slûpte der in feintsje efter ús lâns en loek my in reis ef hwat ris oan ’e jakskoat. „Syts,” flústere ik tomûk, „der lûkt my in feint oan ’e jakskoat. Hwat wol dy dochs?”

„Hwat dy wol? Mei dy merke hâlde, tink ’k,” en Syts kipe efkes efterom. O heden! der kaem hy al oansetten!

„Moai waer, fammen, o’ net?” bigoan hy. „Kom, hjoed ek ris nei de marke ta? En joun foar de fioele?”

„’t Koe der wol ris fen komme,” andere Syts glimkjend en seach ris wolfoldien fen my nei ’t feintsje en fen ’t feintsje nei my. En ik stie foar hjar as in skildige mei de eagen foardel en mei in hert, dat trille fen klearebare bangens as de blêdden fen ús âlde klapperbeam yn ’e twjirre foar in tongerbui en ik kikte nin wird. Nou, oan Syts hie ’k in goede abbekaet en sa’n merkegrapke noaske hjar wûnderskoan.

„As jy sizze, ’t kin der wol fen komme, faem, mien ik, dat it ek wol sa komme scil en dan scoe ik wol mei dizze faem wolle,” sei hy permantich en seach ris freegjende nei my: „Ho liket jo dat ta?”

Ik seach Syts ris oan en dy andere byderhand: „Ja sjoch, wy kinne jo net en Lokke en ik moatte earst ris wite, hwat fleis wy yn ’e kûp ha.”

„Ik bin Nanne Frearks soan fen ’e tsjerkepleats by Damwâld fen dinne. Wybren, jimm’ broer, kin my skoan.”

Dit andert stie Syts wol oan, hja joech my in lyts triûwke en ik andere, altyd noch mei de eagen foardel: „My tinkt, nou ’t jy út ’e kinde binne, moat it mar oangean. Joun om seis ûre fine wy eltsjoar hjir wol wer.” Dit andert gyng my al moi gled ôf en ik weage it ek al ris tomûk, om myn merkefeint to bisjen.

It wie in prústich lyts baeske, kreas yn ’t habyt mei gouden rinkjes yn ’e earen en gouden knopen ûnder de hâls, tige donker fen útkyk en mei pikswart krol hier. In great pompier, mei dúmkes tink ’k, kipe him heal ta de efterbûse fen syn kammesoal út. Scoe ik dy joun ek mei opplúzje scille?

Syts wie tige bliid en sei: „Dit falt der moai yn, Lokke, hwêr scoene wy oars joun mei dy hinne!” Sadwaende wie dit fet bikûpe, mar myn wille wie wei, ik seach der tsjin oan as in baerch tsjin ’t rongjen.

Do it seis ûre sloech, kaem Wybren foar ’t ljocht mei syn sib fryster, Fetse seach út nei Syts, Ant en hjar frjeon lotten al om koeke by in diske en Freark, myn feint, kaem permantich op my ta. Nou wie de rige fol en hân oan hân kuijeren wy yet ris by de kreammen lâns. Fetse, dy-t in earste potsjemakker wie en altyd grapkes forkofte, bleau forheard foar in lyts tintsje stean mei yn gouden letters der op: Academie der Astrologie!

„Kom frouljue, dêr yn! Hjir moatte wy mear fen ha, hear. De kaert ris lizze litte—dan witte wy opslach, hwêr ’t wy ús oan to hâlden ha. Trouwe jimm’ mei ús: goed; mar unthjitte de kaerten oars, dan jeije wy jimm’ foart en forsnobje ús merkesinten allinne!”

„Fij, fij!” andere Syts, „ús net mei ha wolle? Is dat mienen?... To, scill’ wy der ris yn? Hwent sjoch, as min yen libbenspaed foarút wit, dan kin min ommers it ûnk ûntrinne.”

Allegearre like it ús goed ta en do-t der acht minsken tagelyk hjar akkedeemje ynstoarmen mei de greate Fetse foarop en de tsjokke, roune feint fen Ant, dy ’t hast net troch de tintsjedoar koe, efteroan, do foel it âld Sigeunerwiif hast fen hjar sels. Ik tochte oars, it wie sa’n âlde tange, dy ’t for de kweade selst net iens skrilje scoe—tûk op jild en yn reade en bûnte fodden biwoelle, dêr de giele troanje mei de gleone swarte eagen, núver by ôfstiek. In restje bitûmke kaerten hie se yn ’e hân en lykwol hja ek wol út ’e stjerren lêze koe, karden dochs de measte ljue de kaerten boppe de stjerren, omt se folle bitrouwsumer wierne. Hja praette frjemd, mar dochs net sa mâl, ef wy koene it wol bigripe.

Earst foarsei hja Ant en hjar feint it libbenspaed, do Freark en wy laken, dat wy skodden. Do kaem Wybren mei syn faem foar de rjuchter. Wybren leauwde oars net oan sok âld wive-praet, sei hy wiis, mar nou hearde hy dochs ek al mei in binaud gesicht nei it wiif hjar machtspreuken.

„En jy”, sei it wiif tsjin Wybren en wiisde mei de lange, bonkige finger nei him, „scill’ boaskje, as de seis krúskes al efter jo lizze. ’t Scil immen wêze mei in krûmme noas en in sek jild op ’e âld rêch, mar man! man! hartenaes is der net mear by. Mar earst scill’ jy sels mei hynsders ride en dan moatte jy rinne; earst fen ’e wâl yn ’e sleat, der siket jo âlde breid jo op.”

Do waerde Wybren lilk. „So, âlde tsjoenster, tochtst, datst der ien koarel fen wiste”, rôp hy nidich en syn faem seach sa bidrukt dat. Hja hiene it nei ús tinken al mei trouwen klear. „Myn faem hat gjin reade sint, mar ek gjin krûmme noas—mar dû hast sels ien, dêr ’t de ljue tsjinoan stompe moatte by nacht, ast’ op de biezem rydste.”

Fetse en Syts kamen nou by ’t trapke op; Fetse bounse en stompte sa, dat hy fleach mei sin tsjin ’e âlde hjar wankele stoel oan, dy-t hy efkes hifke mei wiif en al, sadat fen skrik hjar de wirden yn ’e mûle bistoaren en do sei er drystwei: „En ast’ nou net ris hwat oars witste as sok núver praet, dan scil ik dy wiersizzen leare mei myn fûsten.” Ien liet hy hjar efkes sjen en d’âlde glûpte út ’e eachshoeken en seach der skean nei. „Nou, hwet seit de tiid? lêz op!”

„Ja minhear, ja minhear! sei se en de kaerten fleagen hjar troch de hânnen as breidspriemmen. „In núvere bysfeint binne jy en ’t lok wol by jo wêze yn ’t libben. ’t Scil jo goed gean. Mear siz ik net.”

„Fensels, dû hast it jild al yn ’t bakje en kinst nou mei swijen folstean,” andere Fetse brûkel en mar heal foldien, wylst hy by ’t taffeltsje wei gyng.

Nou wipte Syts der hinne en wer fleagen de kaerten hinne en wer. „It lok hat by jo widze stien, faem, jo binne grif op Snein berne. It scil jo altyd meiwaerje yn jo libben en jy krije in rike man, dy-t skippen op sé hat.”

„Skippen op sé?!! Och, hwat harke Syts raer op en wy ek fensels. „Hwa is ’t?” frege hja súnich.

„Dat kin’k en wol’k jo net sizze, mar min scoe mar hoopje, dat it dizze greate feint net is.” It útsliepte âld wiif hie mar al to goed sjoen, hokker kant Syts hjar moaije blauwe eagen nys ansens útgien wierne. „Hy koe jo syn fûsten ek wol ris sjen litte. Né laitsje mar net—as jy âld en griis binne, scille jy nochris om my en myn wirden tinke.”

„So, so! jy sjogge heech by je sels op, wyfke. „Moarnier tinke wy der net iens mear om,” wie ’t andert fen Syts.

Mar dat kaem oars. Jierren wie ús Dokkumer merke al lyn, Syts wie sels al in fyftich jier en troud mei Fetse, do sei hja ris tsjin my: „Dat âld wiif op Dokkumer merke koe mear as in oar, hear Lokke; hwent hja hat my dit allegear foarsein en it is neikaem. Fetse hat erfd en nou ha wy ek skippen op sé, al binne it dan ek mar Wierumer fiskersaken, der ’t it jild yn stekt.”

Mar om fierder by ús teltsje to bliûwen: wyls ’t wy op it weardshûs takuijeren, waerde de wiersizzerij ûnderweis yetteris keard en wer keard, en alle frouljue, al seine hja it net planút, leauden oan sokke praetjes, mar de manljue, dy smieten it fier wei en poften derop, dat, al hie it earste wiif hjar man ek forrifele, hja hjar net fen ’e neiteam, al wie ’t dan ek noch sa ’n swart roek, hwat op ’e mouwe spjeldsje litte scoene. „Och ja,” pleage Syts fyntsjes, „nou reint it wirden as drippen út in tongerbui yn ’e hounsdagen, mar nyskes wierne jimm’ ek al yn ’t lyts himd. En hwa hat ús der hinne praet, Fetse?”

Fetse seach ris nei de loft en hwêr ’t de fûgels fleagen, en, lyk as wize ljue ornaris dogge, hy hâlde him stil en sylde hânsum yn oar farwetter oer en bigoan in praetsje, dat staette noch bite koe. Sa lânnen wy yn ’t weardshûs oan, dêr wy yet in nochlik skoftsje tochten to sliten, ear ’t wy nei hûs ta rieden. It like wol in greate bijekoer, dat weardshûs, dêr ’t de ljue yn en út swarmen en der binnen yn wie ’t sa ’n gegons, gedâns en gesjong, dat it my grien en blau foar eagen waerde, do-t wy dêr ynkamen. Op ’e ein fen ’e keamer sieten op in hege krêke, lyk as yn tsjerke, fen planken en jiffers yneltsjoar spikere, de spylljue to spyljen en in jierrich keareltsje, lyts fen miette en koart fen wirden, regearre mei in foech stokje it jongfolk, dat skotse woe.

Earst rêsten wy hwat út, mar do bigoan it lytse diveltsje, dat dounsjen hiet, ús ek to kiteljen en de foetten kamen fen ’e flier, dat it stof wol twa foet heech ús efternei stoude en de feinten de kammesoalen útsmieten en dounsen yn ’e baeitsjes mei de gledskjirre sulveren knopen. Myn feintsje en ik bleauwen do ek net fen fierrens stean, mar moasten mei yn ’e rige. Beppe wie do yet in jongfaem yn ’e folle fleur fen hjar achttsjin jier en hjar feint, sa linich as in swipe, koe hjar mei hjar jonge foetten, dy-t sa graech ris fen ’e flier woene, skoan yn ’e rounte krije. As de skotsetrije dien wie, foelen wy warrich op ’e âlde knopkestoelen ef ’e lange banken del en preauwden ris út ’e healfeantsje gléskes brandewyn mei sûker en rearden dat mei in stikje pypstâlle om en fensels, dan kaem ’t ek oan ’t biteljen ta fen ’t merkejild oan ús feinten. Einliks hiene wy ús nocht fen ’t skotsen en sjongen en sochten in fredich herntsje op, dêr ’t wy de feinten traktearren op bêste kofje en op fine bôle mei skinke. Sa njonkenlytsen loek it nei twaën, de mânljue sochten de hynsders wer op, de weinen kamen foar de doar en wy, troch memme ljeave foarsoarch yn slingerdoeken en skoudermanteltsjes biwoelle, kleauwen wer op ús hege sitselbankjes. Myn feint en ik by Ant en dy op ’e wein en Wybren en Syts mei faem en feint rieden mei ús reau. Ant hjar broer wie nearne to finen en min tochte, omt dy dochs net foar moarnier foar ’t ljocht kaem, scoene wy der mar net op wachtsje.

De hynsders krigen al ringen de waerme stâl yn ’e noas on roanen as hazzen, mar it wie in ein, folle langer as de moarne, tocht my.

It wie myld waer en bywielen stofreinde it hwat út it easten. Njonkenlytsen waerden wy húvrich en ûngedien en wierne tige bliid, do-t wy de loane nei ús hûs ynswaeiden en der it tútlampke noch yn ’t skûrrefinster barnen seagen, lykwol de dage al oer ’e loft gyng. Mem hie ’t der del set, omt hja tochte, dat wy folle earder thús komme scoene en sadwaende hie se de hiele nacht fen eangstme gjin wink yn ’e eagen hawn.

Al ringen prottele de kofje op in koaltsje en dêr sieten wy nochlik om ’e tafel hinne, diselde klaptafel, dêr ’t wy in nou yet omhinne sitte, ik al as in âlde beppe mei hjar bernsbern en wy ikkeren yetteris op, hwat wy dizze dei bilibbe hiene, wyls ’t it moarnljocht fen in nije dei troch de rútsjes bigoun to skimerjen en ús Dokkumer merke al wer ta it forline hearde.

Fen sliepen kaem dy nachts net folle, hwent in skoftsje letter draefde Syts al wer troch it dauwich lân om ’e melke bisten yn ’e jister to jeijen en ik stie al wer as alle moarnen op ’t bienstap to gûd-skienmeitsjen.

Nou is de kleone fen beppe hjar teltsje ôfroan, it triedtsje hat syn ein foun en beppe holle sûzet fen al dat tinken en prakkesearjen. „Och headen,” sei Lokke, „hâldt beppe nou al op? Ea to beppe, noch in amerijke, hwer al dy ljue út beppe hjar fammetiid bilânne binne en binammen, ef it kaertewiif goed redt hat. Hat beppe ek ris wer mei dy Damwâldster feint merkehâlden? To beppe, to, yet efkes.”

„Jimm’ hâlde oan as de tredde-deis koarts—hawar, dan moat it mar oangean,” wie ’t andert, „’k scil mar mei my sels bigjinne.”

Twaris socht Nanne Frearks Freark ús yet ris op en do wie dy forkearing wer út. Beppe hie in wearaks yn krol hier en do ’t pake letter kaem, slûk fen hier en bidaerd fen wezen, like my dat folle better ta. Hy wie in boeresoan út it leechlân by Tietsjerk fendenne en do ’t hy my frege to boaskjen, sei ik gjin „né”, hwent pake wie myn sin, bern.... Dy moaije Sneine forjit ik net.... ik moat der nou noch wol ris om tinke....

Op ’e dei ôf hiene wy fjirttsjen jier troud wêst, do kaem pake to forstjerren en beppe bleau dêr allinne foar sitten mei trije lytse bern. Troch Heger-Hân bin ik stipe om to bliûwen, dy-t ik wie en as ik weromsjoch meij ik yet tankber wêze for al it goede, dat my barre mochte.

Sa’s ik al sein ha, Fetse en Syts waerden de oare Maeijes man en wiif en kamen op in foech spultsje yn ’t Fûgellân by Eastrum to wenjen.

Der brochten hja it mei bodsjen en skrippen safier, dat hja jild oerwoanen. Letter erfde Fette in pleatske en in pear tûzen goune yn lânspompieren en nou hiene se it mar wûndre skoan. ’t Kaertewiif hat goed redt, mar dat hja alles foarút wiste, wol der by my net yn. Domenij seit ek: sok leauwen oan kaertlizzen en foartsjirmerijen binne de foetangels, dy-t de kweade ús leit, om ’e minsken fen ’t rjuchte paed ôfdraeije to litten. Ja, sa makke hy ’t krekt.

Troch dat hja safier út ’e reek wenje, binne Syts en dy njonkenlytsen fen moike forfrjemde. Sa giet it, as min âlder wirdt: de âlden ûntfalle yen en de jongen ûntrinne yen en min bliûwt einliks âld en alinne oer.

„Kom, kom, beppe! wy binne der yet. Scoe beppe ús forjitte?” sei Lokke. „Beppe hat Wybren oerslein, ho is ’t dêr mei gien? Hat hy ek tige yn ’e hynsders omtyske ef is ’t hwat bidaerder ôfroan?”

„Och bern, as ik om myn ienichste broer tink, dan kin ’k der noch moilik om wirde, sa min is dat gien. Efkes foardat hy trouwe scoe mei syn merkefaem, is hja biklomme en wie yn in goed wike soun en dea. Dat naem Wybren him tige nei—do socht hy syn treast yn it weardshûs. Sims handele hy ek wol yn hynsders en wie dan wiken oanien foart en kaem dan einliks wer opdaegjen, forsútere en skurf yn ’e klean en sa meager as in latte. Hy koe ’t mar net fen him sette en wie nou glêd it spoar bjuster. Hwat hat my dat bigrutte, bern....

Letter, do-t hy it omswalkjen net mear útstean koe, hierde er in húske by de stêd en wie ek wol ris hynstebirider for ’e ljue en do-t dat minder waerde, seach hy ris om nei in wiif ef in oanhâld bygelyks, sa’s hy it neamde.

’t Each foel op Gelske Klazes, in âlde fekke mei in bulte jild, Hja waerden in pear, mar as ien hjir lijen hawn hat yn syn trouwen, dan hat dat ús Wybren west. Hja pleage him ta ’t gebiente ta mei hjar gjirrigens en ginde him it nedichste hast net. Sa is hy einliks fen hartsear stoarn oer dizze lette mislearre boask.

In fearnsjier letter hiene hjar ryksdaelders Gelske ek forlitten; hja sliepte ek yn ’t grêf, der ’t ús Wybren nei in ûnrêstich libben ek yet rêste foun hie.

Wol kin min de bylden út yens jonge jierren yen wer foar ’e geest roppe, mar dy âlde, ljeave tiid, do-t wy yet jong en yn ’e fleur wierne, hat ús for altyd forlitten.

Noch ien hoartsje en beppe is ek wei. Mar ik hoopje, dat myn bernsbern net al to fier mei ’t frjemde en nije weirinne scille en yetteris om beppe en hjar teltsje, by de âld spinwiele forhelle, tinke scille.

Blommemoanne 1899.