CÆSAR’S GALLIC WAR
Book II.
B.C. 57; A.U.C. 697.
THE BELGIAN LEAGUE DEFEATED.
Simplified Text.
The Belgæ form a league against the Romans.
1.
Cum esset Caesar in citeriōre Gallia, crēbri ad eum
rūmōres adferēbantur. Litteris item Labiēni certior fīēbat
omnes Belgas contra populum Rōmānum coniūrāre
obsidēsque inter se dare. Coniūrandi hae erant causae:
5
prīmum verēbantur ne ad se exercitus noster addūcerētur;
deinde ab nōnnūllis Gallis sollicitābantur. Hi Germānos
diūtius in Gallia versāri nōluerant et populi Rōmāni
exercitum hiemāre atque inveterāscere in Gallia moleste
ferēbant. Nōnnūlli mōbilitāte et levitāte animi novis
10
imperiis studēbant. Ab nōnnūllis etiam sollicitābantur,
quod in Gallia a potentiōribus atque iis qui ad condūcendos
homines facultātes habēbant, vulgo rēgna occupābantur;
qui minus facile eam rem imperio nostro cōnsequi
poterant.
Chapter 1 Notes
Chapter 1 Exercises
crēber, frequens.
vereor, timeo.
deinde, tum.
versor: maneo, sum.
moleste, graviter.
studeo, cupio.
Cæsar levies two legions and marches against them.
2.
Hīs nūntiis litterīsque commōtus est Caesar. Duas
legiōnes in citeriōre Gallia novas cōnscrīpsit. In interiōrem
Galliam qui hās legiōnes dēdūceret Q. Pedium
lēgātum mīsit. Ipse, cum prīmum pābuli cōpia esse
5
inciperet, ad exercitum vēnit. Senones fīnitimi Belgis
erant. Ea quae apud Belgas geruntur cōgnōscunt Caesaremque
de hīs rēbus certiōrem faciunt. Hi cōnstanter
omnes nūntiāvērunt manus cōgi, exercitum in ūnum locum
condūci. Tum vēro nōn dubitāvit Caesar quīn ad eos
10
proficīscerētur. Itaque castra movet diēbusque circiter
quīndecim ad fīnes Belgārum pervenit.
Chapter 2 Notes
Chapter 2 Exercises
nūntius, rūmor.
fīnitimus: vīcīnus, propīnquus.
gero: ago, facio.
cōgo, conligo.
condūco, conligo.
pervenio, accēdo.
The Remi at once show the white feather.
3.
Eo de imprōvīso celeriterque vēnit Caesar. Rēmi
ad eum lēgātos Iccium et Andocumborium mīsērunt, qui
dīxērunt se omnia in fidem atque in potestātem populi
Rōmāni permittere. “Rēmi neque cum Belgis reliquis
5
cōnsēnsērunt neque contra populum Rōmānum coniūrāvērunt.
Parāti sunt obsides dare et Caesaris imperāta
facere et eum oppidis recipere et frūmento cēterīsque rēbus
iuvāre. Reliqui omnes Belgae in armis sunt. Germāni,
qui cis Rhēnum incolunt, sēse cum hīs coniūnxērunt.
10
Tantus est eōrum omnium furor ut ne Suessiōnes quidem
dēterrēre possint Rēmi. Suessiōnes frātres Rēmōrum cōnsanguineīque
sunt eōdemque iūre et īsdem lēgibus ūtuntur.
Ūnum imperium ūnumque magistrātum cum iis habent.”
Chapter 3 Notes
Chapter 3 Exercises
de imprōvīso: subito, repente.
permitto, dēdo.
cōnsentio: coniūro, me coniungo.
dēterreo, dissuādeo.
Cæsar learns the number of the enemy’s forces.
4.
Cum ab hīs quaereret quae cīvitātes quantaeque in
armis essent et quid in bello possent, sīc reperiēbat:
plērīque Belgae sunt orti ab Germānis Rhēnumque antīquitus
trāducti ibi cōnsēdērunt, Gallōsque qui ea loca
5
incolēbant expulērunt. Sōli fuērunt qui Teutonos Cimbrōsque
intra fīnes suos ingredi prohibuērunt. Qua ex
re fīēbat ut māgnam sibi auctōritātem māgnōsque spīritus
in re mīlitāri sūmerent. De numero eōrum omnia se
habēre explōrāta Rēmi dīcēbant. Quantam quisque multitūdinem
10
in commūni Belgārum concilio ad id bellum pollicitus
esset cōgnōverant. Plūrimum inter eos Bellovaci
et virtūte et auctōritāte et hominum numero valēbant.
Hi poterant cōnficere armāta mīlia centum; polliciti sunt
ex eo numero ēlēcta sexāginta tōtīusque belli imperium
15
sibi postulābant. Suessiōnes Rēmōrum erant fīnitimi;
lātissimos ferācissimōsque agros possidēbant. Apud eos
fuit rēx nostra etiam memoria Divitiacus, tōtīus Galliae
potentissimus, qui cum māgnae partis hārum regiōnum
tum etiam Britanniae imperium obtinuit. Nunc erat rēx
20
Galba; ad hunc propter iūstitiam prūdentiamque suam
belli summa dēlāta est.
Chapter 4 Notes
Chapter 4 Exercises
quaero, interrogo.
reperio, cōgnōsco.
orior, nāscor.
cōnsīdo, me colloco.
spīritus: adrogantia, animi.
explōro, cōgnōsco.
valeo, possum.
cōnficio, comparo.
ferax, fertilis.
summa: cūra, imperium.
He takes hostages from the Remi and crosses the Axona.
5.
Caesar omnem senātum ad se convenīre prīncipumque
līberos obsides ad se addūci iūssit. Quae omnia ab hīs
dīligenter ad diem facta sunt. Ipse Divitiacum Aeduum
māgno opere cohortātus est. Rei pūblicae interest manus
5
hostium distinēri, ne cum tanta multitūdine ūno tempore
cōnflīgendum sit. Id fieri potest, si suas cōpias Aedui
in fīnes Bellovacōrum intrōdūxerint et eōrum agros populāri
coeperint. Hīs mandātis eum ab se dīmittit. Postea
Caesar omnes Belgārum cōpias in ūnum locum coāctas
10
ad se venīre vīdit neque iam longe abesse. Hōc ab iis
quōs mīserat explōrātōribus et ab Rēmis cōgnōvit. Tum
flūmen Axonam exercitum trādūcere mātūrāvit atque ibi
castra posuit. Quae res latus ūnum castrōrum rīpis flūminis
mūniēbat et post eum quae essent tūta ab hostibus
15
reddēbat. Commeātus etiam ab Rēmis reliquīsque cīvitātibus
sine perīculo portāri poterant. In eo flūmine pōns
erat. Ibi praesidium pōnit et in altera parte flūminis
Q. Titurium Sabīnum lēgātum cum sex cohortibus relīquit;
castra in altitūdinem pedum XII vāllo
fossāque
20
duodēvīginti pedum mūnīre iubet.
Chapter 5 Notes
Chapter 5 Exercises
iubeo, impero.
māgno opere, vehementer.
interest, pertinet.
distineo, dīvido.
cōnflīgo: pūgno, dīmico.
populor, vāsto.
cōgo, condūco, 2.
cōgnōsco, reperio, 4.
mātūro, propero.
commeātus, cibus.
How the Belgæ lay siege to a town.
6.
Ab hīs castris oppidum Rēmōrum nōmine Bibrax
aberat mīlia passuum octo. Id ex itinere māgno impetu
Belgae oppūgnāre coepērunt. Aegre eo die sustentātum
est. Gallōrum eadem atque Belgārum oppūgnātio est
5
haec. Circumiecta multitūdine hominum tōtis moenibus
undique in mūrum lapides iaciunt. Ubi mūrus dēfēnsōribus
nūdātus est, testūdine facta portas succēdunt mūrumque
subruunt. Quod tum facile fīēbat. Nam cum tanta
multitūdo lapides āc tēla cōnicerent, in mūro cōnsistendi
10
potestas erat nūlli. Postrēmo fīnem oppūgnandi nox
fēcit. Tum Iccius Rēmus, qui oppido praefuerat, nūntium
ad Caesarem mittit: nisi subsidium sibi submittātur,
sēse diūtius sustinēre nōn posse.
Chapter 6 Notes
Chapter 6 Exercises
tōtus, omnis.
undique, ex omni parte.
ubi, cum.
nūdo, prīvo.
succēdo: accēdo, subeo.
subruo, suffodio.
cōnsisto, sto.
praesum, praefectus sum.
subsidium, auxilium.
sustineo, sustento.
They abandon the siege and turn against Cæsar.
7.
Eo de media nocte Caesar Numidas et Crētas sagittārios
et funditōres Baleāres subsidio oppidānis mittit;
quōrum adventu hostibus spes potiundi oppidi discessit.
Itaque paulisper apud oppidum morāti agrōsque Rēmōrum
5
dēpopulāti ad castra Caesaris omnibus cōpiis contendērunt
et ab mīlibus passuum minus duōbus castra
posuērunt; quae castra, ut fūmo atque īgnibus sīgnificābātur,
amplius mīlibus passuum octo in lātitūdinem
patēbant.
Chapter 7 Notes
Chapter 7 Exercises
subsidium, auxilium, 6.
potior, occupo.
discēdo, abeo.
paulisper, nōn diu.
moror, cunctor.
dēpopulor, vāsto.
contendo, mātūro, 5.
pateo, pertineo.
Cæsar awaits the attack of the enemy.
8.
Caesar prīmo propter multitūdinem hostium et
propter eximiam opīniōnem virtūtis proelio supersedēre
statuit; cotīdie tamen quid hostis virtūte posset et quid
nostri audērent perīclitābātur. Locus erat pro castris ad
5
aciem īnstruendam nātūra opportūnus atque idōneus. Is
autem collis, ubi castra posita erant, paululum ex plānitie
ēditus tantum adversus in lātitūdinem patēbat quantum
loci acies īnstrūcta occupāre poterat. Atque ex utrāque
parte lateris dēiectus habēbat, et in frōntem lēniter fastīgātus
10
paulātim ad plānitiem redībat. Ab utrōque latere
ēius collis trānsversam fossam obdūxit circiter passuum
quadringentōrum et ad extrēmas fossas castella cōnstituit
ibique tormenta conlocāvit, ne hostes ab lateribus pūgnantes
suos circumvenīre possent. Hōc facto duābus
15
legiōnibus quās proxime cōnscrīpserat in castris relīctis,
reliquas sex legiōnes pro castris in acie cōnstituit. Hostes
item suas cōpias ex castris ēductas īnstrūxerant.
Chapter 8 Notes
Chapter 8 Exercises
eximius: excellens, ēgregius.
opīnio, fāma.
supersedeo, abstineo.
perīclitor: tento, experior.
idōneus: aptus, commodus.
dēiectus, dēclīvitas.
fastīgātus, adclīvis.
conloco, pōno.
Finally the enemy make a dash to cross the Axona.
9.
Palus erat nōn māgna inter nostrum atque hostium
exercitum. Hanc si nostri trānsīrent hostes exspectābant.
Interim proelio equestri inter duas acies contendēbātur.
Ubi neutri trānseundae ēius palūdis initium
5
faciunt, secundiōre equitum proelio nostris Caesar suos
in castra redūxit. Hostes prōtinus ex eo loco ad flūmen
Axonam contendērunt, quod esse post nostra castra
dēmōnstrātum est. Partem suārum cōpiārum trādūcere
cōnāti sunt, ut castellum cui praeerat Q. Titurius lēgātus
10
expūgnārent pontemque interscinderent; si minus potuissent,
ut agros Rēmōrum populārentur commeātūque
nostros prohibērent.
Chapter 9 Notes
Chapter 9 Exercises
initium, prīncipium.
secundus, prōsperus.
prōtinus: statim, extemplo, repente, subito.
contendo, mātūro, 7.
praesum, praefectus sum, 6.
interscindo, abrumpo.
commeātus, cibus, 5.
A battle follows, the Belgæ are defeated and disperse.
10.
Caesar omnem equitātum et levis armātūrae Numidas,
funditōres sagittāriōsque pontem trādūcit atque
ad eos contendit. Ācriter in eo loco pūgnātum est. Hostes
impedītos nostri in flūmine adgressi māgnum eōrum
5
numerum occīdērunt. Prīmos qui trānsierant equitātu
circumventos interfēcērunt. Hostes, ubi de expūgnando
oppido spem se fefellisse intellēxērunt neque nostros in
locum inīquiōrem prōgredi vīdērunt atque ipsos res frūmentāria
dēficere coepit, concilium convocāvērunt. Cōnstituērunt
10
optimum esse domum suam quemque reverti.
Cōnstituērunt etiam ut quōrum in fīnes prīmum Rōmāni
exercitum intrōdūxissent ad eos dēfendendos undique
convenīrent. Quod eo cōnsilio fēcērunt, ut potius in suis
quam in aliēnis fīnibus dēcertārent. Ad eam sententiam
15
haec ratio eos dēdūxit, quod Divitiacum atque Aeduos
fīnibus Bellovacōrum adpropīnquāre cōgnōverant. Hīs
persuādēri ut diūtius morārentur nōn poterat.
Chapter 10 Notes
Chapter 10 Exercises
armātūra, arma.
ācriter, vehementer.
adgredior, adorior.
occīdo, concīdo.
prōgredior: prōcēdo, prōdeo.
cōnstituo, statuo.
revertor, redeo.
dēcerto: pūgno, dīmico.
sententia, cōnsilium.
moror, cunctor, 7.
They are pursued with awful slaughter.
11.
Ea re cōnstitūta, secunda vigilia māgno cum strepitu
āc tumultu castris ēgressi, nūllo certo ōrdine neque
imperio, fēcērunt ut cōnsimilis fugae profectio vidērētur.
Hāc re statim Caesar per speculātōres cōgnita īnsidias
5
veritus exercitum equitātumque castris continuit. Prīma
lūce omnem equitātum qui novissimum āgmen morārētur
praemīsit. T. Labiēnum lēgātum cum legiōnibus tribus
subsequi iūssit. Hi novissimos adorti et multa mīlia
passuum prōsecūti māgnam multitūdinem eōrum fugientium
10
concīdērunt. Ii ad quos ventum erat cōnsistēbant
fortiterque impetum nostrōrum sustinēbant; sed priōres,
quod abesse a perīculo vidēbantur, exaudīto clāmōre perturbātis
ōrdinibus omnes in fuga sibi praesidium pōnēbant.
Ita sine ūllo perīculo māgnam eōrum multitūdinem
15
nostri interfēcērunt sub occāsumque sōlis dēstitērunt sēque
in castra, ut erat imperātum, recēpērunt.
Chapter 11 Notes
Chapter 11 Exercises
cōnstituo, statuo, 10.
strepitus: clāmor, fremitus.
cōnsimilis, persimilis.
vereor, timeo, 1.
moror, cunctor, 7.
subsequor: prōsequor, īnsequor.
adorior, adgredior, 10.
concīdo, occīdo, 10.
cōnsisto, sto, 6.
sustineo, sustento, 6.
A forced march and attack on Noviodunum. The town surrenders.
12.
Postrīdie ēius diēi Caesar in fīnes Suessiōnum
exercitum dūxit et māgno itinere cōnfecto ad oppidum
Noviodūnum contendit. Id ex itinere oppūgnāre cōnātus,
quod vacuum ab dēfēnsōribus esse audiēbat, expūgnāre
5
nōn potuit. Interim omnis ex fuga Suessiōnum multitūdo
in oppidum proxima nocte convēnit. Celeriter vīneis
ad oppidum āctis, aggere iacto turribusque cōnstitūtis,
māgnitūdine operum et celeritāte Rōmānōrum permōti
sunt Suessiōnes. Itaque lēgātos ad Caesarem de dēditiōne
10
mittunt et petentibus Rēmis ut cōnservārentur impetrant.
petrant.
Chapter 12 Notes
Chapter 12 Exercises
cōnficio, perficio.
contendo, propero.
vacuus: carens, nūdus.
interim, interea.
ago: pello, dūco, traho.
permoveo, commoveo.
dēditio, trāditio.
impetro, cōnsequor.
The Bellovaci also submit at Cæsar’s approach.
13.
Caesar obsidibus acceptis armīsque omnibus ex
oppido trāditis in dēditiōnem Suessiōnes accēpit exercitumque
in Bellovacos dūxit. Qui cum se suaque omnia
in oppidum Bratuspantium contulissent, atque ab eo
5
oppido Caesar cum exercitu circiter mīlia passuum quīnque
abesset, omnes māiōres nātu ex oppido ēgressi manus
ad Caesarem tendere et vōce sīgnificāre coepērunt sēse in
ēius fidem āc potestātem venīre. Item, cum ad oppidum
accessisset, pueri mulierēsque ex mūro passis manibus
10
suo mōre pācem ab Rōmānis petiērunt.
Chapter 13 Notes
Chapter 13 Exercises
trādo: do, dēdo.
me cōnfero: me recipio, eo.
ēgredior, exeo.
coepi, incēpi.
pueri, līberi.
pando, tendo.
mōs, cōnsuētūdo.
peto, ōro.
Divitiacus pleads earnestly for the Bellovaci.
14.
Pro hīs Divitiacus facit verba: “Bellovaci omni
tempore in fide atque amīcitia cīvitātis Aeduae fuērunt:
impulsi a suis prīncipibus, qui dīcēbant Aeduos omnes
indīgnitātes contumēliāsque perferre, ab Aeduis dēfēcērunt
5
et populo Rōmāno bellum intulērunt. Ii qui ēius
cōnsili prīncipes fuērunt in Britanniam profūgērunt.
Petunt nōn sōlum Bellovaci sed etiam pro hīs Aedui ut
tua clēmentia āc mānsuētūdine in eos ūtāris. Quod si
fēceris, Aeduōrum auctōritātem apud omnes Belgas amplificābis,
10
quōrum auxiliis atque opibus, si qua bella
incidunt, sustentāre cōnsuērunt.”
Chapter 14 Notes
Chapter 14 Exercises
impello: incito, indūco.
contumēlia, iniūria.
dēficio: dēsero.
mānsuētūdo, lēnitas.
auctōritas, grātia.
amplifico, augeo.
sustento, sustineo, 6.
cōnsuēsco, soleo.
The temperance, courage, and patriotism of the Nervii.
15.
Caesar honōris Divitiaci atque Aeduōrum causa
sēse eos in fidem receptūrum et cōnservātūrum dīxit;
quod erat cīvitas māgna inter Belgas auctōritāte, sexcentos
obsides poposcit. Hīs trāditis omnibusque armis
5
ex oppido conlātis, ab eo loco in fīnes Ambiānōrum pervēnit.
Eōrum fīnes Nervii attingēbant; quōrum de
nātūra mōribusque Caesar cum quaereret, sīc reperiēbat:
Nūllus aditus erat ad eos mercātōribus; nihil patiēbantur
vīni reliquārumque rērum īnferri, quod iis rēbus
10
relanguēscere animos et remitti virtūtem exīstimābant:
erant homines feri māgnaeque virtūtis; increpitābant
atque incūsābant reliquos Belgas, qui se populo Rōmāno
dēdidissent.
Chapter 15 Notes
Chapter 15 Exercises
auctōritas, grātia, 14.
posco, impero.
cōnfero, cōgo, 2.
attingo, contingo.
aditus, accessus.
patior, sino.
relanguēsco, effēminor.
remitto, minuo.
incūso, accūso.
dēdo, permitto.
Encamped on the Sabis the Nervii await the coming of Cæsar.
16.
Cum per eōrum fīnes trīduum iter fēcisset, inveniēbat
ex captīvis Sabim flūmen ab castris suis nōn
amplius mīlia passuum x abesse. Trāns id flūmen omnes
Nervii cōnsēderant adventumque ibi Rōmānōrum exspectābant.
5
Exspectābantur etiam ab hīs Aduātucōrum cōpiae
atque erant in itinere. Mulieres quīque per aetātem ad
pūgnam inūtiles vidērentur in eum locum coniēcerant,
quo propter palūdes exercitui aditus nōn esset.
Chapter 16 Notes
Chapter 16 Exercises
They plan to attack Cæsar’s advance guard.
17.
Hīs rēbus cōgnitis explōrātōres centuriōnēsque
praemittit qui locum idōneum castris dēligant. Cum ex
dēditīciis Belgis reliquīsque Gallis complūres Caesarem
secūti ūna iter facerent, quīdam ex hīs nocte ad Nervios
5
pervēnērunt. Hīs dēmōnstrārunt inter singulas legiōnes
impedīmentōrum māgnum numerum intercēdere, neque
esse quicquam negōti, cum prīma legio in castra vēnisset,
hanc sub sarcinis adorīri; qua pulsa futūrum ut reliquae
legiōnes contra cōnsistere nōn audērent. Nervii autem
10
antīquitus, quo facilius fīnitimōrum equitātum impedīrent,
teneris arboribus incīsis atque īnflexis, crēbrīsque
in lātitūdinem rāmis ēnātis, et rubis sentibusque interiectis,
effēcerant ut īnstar mūri hae saepes mūnīmenta
praebērent, quo nōn modo nōn intrāri sed ne perspici
15
quidem posset. Hīs rēbus cum iter āgminis nostri impedīrētur,
nōn omittendum sibi cōnsilium Nervii exīstimāvērunt.
Chapter 17 Notes
Chapter 17 Exercises
idōneus: aptus, commodus, 8.
dēligo, ēligo.
intercēdo, intervenio.
sarcinae: impedīmenta, onera.
adorior, adgredior, 11.
cōnsisto, sto, 6.
incīdo, accīdo.
īnstar: fōrma, similitūdo.
omitto, neglego.
exīstimo, puto.
The Roman camping-ground and the position of the enemy.
18.
Loci nātūra erat haec, quem locum nostri castris
dēlēgerant. Collis ab summo acquāliter dēclīvis ad flūmen
Sabim, quod supra nōmināvimus, vergēbat. Ab eo flūmine
pari adclīvitāte collis nāscēbātur, ab superiōre parte
5
silvestris ut nōn facile intrōrsus perspici posset. Intra
eas silvas hostes in occulto sēse continēbant; in aperto
loco secundum flūmen paucae statiōnes equitum vidēbantur.
Flūminis erat altitūdo pedum circiter trium.
Chapter 18 Notes
Chapter 18 Exercises
summum, culmen.
dēclīvis, prōclīvis.
vergo, pertineo.
nāscor, orior, 4.
intrōrsus, intra.
in occulto, abditus.
statio, custōdia.
circiter, ad.
The plan of attack is skilfully carried out by the Nervii.
19.
Caesar equitātu praemīsso subsequēbātur omnibus
cōpiis. Sed quod ad hostes adpropīnquābat, cōnsuētūdine
sua sex legiōnes expedītas dūcēbat; post eas
tōtīus exercitus impedīmenta conlocārat; inde duae legiōnes,
5
quae proxime cōnscrīptae erant, tōtum āgmen claudēbant
praesidiōque impedīmentis erant. Equites nostri,
cum funditōribus sagittāriīsque flūmen trānsgressi, cum
hostium equitātu proelium commīsērunt. Illi se identidem
in silvas ad suos recipiēbant āc rūrsus ex silva in
10
nostros impetum faciēbant. Interim legiōnes sex, quae
prīmae vēnerant, opere dīmēnso castra mūnīre coepērunt.
Ubi prīma impedīmenta nostri exercitus ab iis qui in
silvis abditi latēbant vīsa sunt, subito omnibus cōpiis
prōvolāvērunt impetumque in nostros equites fēcērunt.
15
Hīs facile pulsis āc prōturbātis, incrēdibili celeritāte ad
flūmen dēcucurrērunt, ut paene ūno tempore ad silvas et
in flūmine et iam in manibus nostris hostes vidērentur.
Eādem autem celeritāte adverso colle ad nostra castra
atque eos qui in opere occupāti erant contendērunt.
Chapter 19 Notes
Chapter 19 Exercises
subsequor, prōsequor, 11.
conloco, pōno, 8.
trānsgredior, trānseo.
identidem, iterum atque iterum.
rūrsus, iterum.
interim, interea, 12.
dīmētior, mētior.
lateo, me cēlo.
prōvolo, prōruo.
prōturbo, fugo.
paene, fere.
contendo, propero, 7.
But the soldiers and lieutenants know what to do.
20.
Caesari omnia ūno tempore erant agenda: vēxillum
prōpōnendum, sīgnum tuba dandum, ab opere revocandi
mīlites, acies īnstruenda, mīlites cohortandi, sīgnum dandum.
Quārum rērum māgnam partem temporis brevitas
5
et successus hostium impediēbat. Sed erat subsidio
scientia atque ūsus mīlitum, quod superiōribus proeliis
exercitāti, nōn minus commode ipsi sibi praescrībere
quam ab aliis docēri poterant. Praeterea ab opere singulīsque
legiōnibus singulos lēgātos Caesar discēdere
10
vetuerat. Hi propter propīnquitātem et celeritātem
hostium nihil iam Caesaris imperium exspectābant, sed
per se quae vidēbantur administrābant.
Chapter 20 Notes
Chapter 20 Exercises
prōpōno, ostendo.
successus, accessus, 15.
subsidium, auxilium, 6.
ūsus, experientia.
exercitātus, perītus.
commode: apte, bene.
praescrībo, praecipio.
veto, prohibeo.
propīnquitas, vīcīnitas.
administro: prōvideo, ago.
Fighting begins before the soldiers can arm themselves.
21.
Caesar necessāriis rēbus imperātis ad cohortandos
mīlites dēcucurrit et ad legiōnem decimam dēvēnit.
Mīlites nōn longiōre ōrātiōne cohortātus quam uti suae
prīstinae virtūtis memoriam retinērent neu perturbārentur
5
animo hostiumque impetum fortiter sustinērent,
quod nōn longe hostes aberant, proeli committendi sīgnum
dedit. Atque in alteram partem item cohortandi
causa profectus pūgnantibus occurrit. Temporis tanta
fuit exiguitas hostiumque tam parātus ad dīmicandum
10
animus, ut nōn modo ad īnsīgnia adcommodanda, sed
etiam ad galeas induendas scūtīsque tegimenta dētrūdenda
tempus dēfuerit. Quam in partem quisque ab opere cāsu
dēvēnit quaeque prīma sīgna cōnspēxit, ad haec cōnstitit,
ne in quaerendis suis pūgnandi tempus dīmitteret.
Chapter 21 Notes
Chapter 21 Exercises
dēvenio, pervenio.
prīstinus: vetus, antīquus.
perturbo, commoveo, 12.
sustineo, sustento, 6.
occurro, incĭdo.
exiguitas, brevitas.
adcommodo, apto.
induo, indūco.
dētrūdo, dētraho.
cāsu, fōrte.
cōnspicio, cōnspicor.
dīmitto, āmitto.
All is confusion in the battle; the commander can do little.
22.
Īnstrūcto exercitu magis ut loci nātūra dēiectusque
collis et necessitas temporis quam ut rei mīlitāris
ratio atque ōrdo postulābat, fīēbat ut aliae legiōnes alia
in parte hostibus resisterent; saepibus autem dēnsissimis,
5
ut ante dēmōnstrāvimus, interiectis prōspectus impediēbātur,
ut neque certa subsidia conlocāri, neque ab ūno
omnia imperia administrāri possent. Itaque in tanta
rērum inīquitāte, fōrtūnae quoque ēventus varii sequēbantur.
Chapter 22 Notes
Chapter 22 Exercises
dēiectus, dēclīvitas, 8.
ratio, scientia.
intericio, interpōno.
administro, ago, 20.
inīquitas, varietas.
ēventus, cāsus.
The battle seems to be going against Cæsar.
23.
Legiōnis nōnae et decimae mīlites, ut in sinistra
parte acie cōnstiterant, Atrebates cursu āc lassitūdine
exanimātos vulneribusque cōnfectos celeriter ex loco
superiōre in flūmen compulērunt. Tum eos trānsīre
5
cōnantes īnsecūti, gladiis māgnam partem eōrum interfēcērunt.
Ipsi trānsīre flūmen nōn dubitāvērunt et in
locum inīquum prōgressi, hostes redintegrāto proelio in
fugam cōniēcērunt. Item alia in parte dīversae duae
legiōnes, ūndecima et octāva, ex loco superiōre in ipsis
10
flūminis rīpis proeliābantur. At tōtis fere a frōnte et
ab sinistra parte nūdātis castris, omnes Nervii cōnfertissimo
āgmine, duce Boduōgnāto, qui summam imperi
tenēbat, ad eum locum contendērunt; quōrum pars aperto
latere legiōnes circumvenīre, pars summum castrōrum
15
locum petere coepit.
Chapter 23 Notes
Chapter 23 Exercises
lassitūdo, dēfatīgātio.
cōnfectus, dēfessus.
compello, ago.
redintegro, renovo.
cōnfertus, dēnsus.
summa, cūra, 4.
contendo, propero, 12.
peto, accurro.
It is beginning to look very dark for the Romans.
24.
Eōdem tempore equites nostri levisque armātūrae
pedites, qui cum iis ūna fuerant, cum se in castra reciperent,
hostibus occurrēbant āc rūrsus aliam in partem
fugam petēbant; et cālōnes, praedandi causa ēgressi,
5
cum respēxissent et hostes in nostris castris versāri
vīdissent, praecipites fugae sēse mandābant. Simul
eōrum qui cum impedīmentis veniēbant clāmor fremitusque
oriēbātur, aliīque aliam in partem perterriti ferēbantur.
Quibus omnibus rēbus permōti sunt equites
10
Trēveri, qui auxili causa ab cīvitāte ad Caesarem mīssi
vēnerant. Ergo cum multitūdine hostium castra complēri,
legiōnes premi et paene circumventas tenēri, cālōnes,
equites, funditōres in omnes partes fugere vīdissent,
dēspērātis nostris rēbus, domum contendērunt atque Rōmānos
15
pulsos superātōsque cīvitāti renūntiāvērunt.
Chapter 24 Notes
Chapter 24 Exercises
armātūra, arma, 10.
me recipio, me cōnfero, 13.
occurro, incĭdo, 21.
ēgredior, exeo, 13.
versor, sum occupātus, 1.
mando, commendo.
fremitus, strepitus, 11.
orior, nāscor, 4.
premo, urgeo.
paene, fere, 19.
pello: fugo, prōturbo, 19.
supero, vinco.
Will Cæsar’s coolness and courage save his army?
25.
Caesar ab decimae legiōnis cohortātiōne ad dextrum
cornu profectus suos urgēri et duodecimae legiōnis
cōnfertos mīlites sibi ipsos ad pūgnam esse impedīmento
vīdit. Quartae cohortis omnes centuriōnes occīsi sunt
5
et, sīgnifero interfecto, sīgnum est āmīssum. Reliquārum
cohortium omnes fere centuriōnes aut vulnerāti aut
occīsi sunt, in hīs prīmipīlus P. Sextius Baculus, fortissimus
vir, multis gravibusque vulneribus cōnfectus ut iam
se sustinēre nōn posset. Hīs rēbus reliquos esse tardiōres
10
vīdit Caesar et nōnnullos dēserto proelio excēdere āc tēla
vītāre; hostes autem neque a fronte ex īnferiōre loco
subeuntes intermittere et ab utrōque latere īnstāare, et
rem esse in angusto, neque ūllum esse subsidium quod
submitti posset. Tum vēro scūto ūni mīliti dētracto,
15
quod ipse eo sine scūto vēnerat, in prīmam aciem prōcessit,
centuriōnibusque nōminātim appellātis, reliquos
cohortātus mīlites sīgna īnferre et manipulos laxāre iūssit,
quo facilius gladiis ūti possent. Cūius adventu spe inlāta
mīlitibus āc redintegrāto animo paulum hostium impetus
20
tardātus est.
Chapter 25 Notes
Chapter 25 Exercises
urgeo, premo, 24.
cōnfertus, dēnsus, 23.
sīgnifer, aquilifer.
āmitto, dīmitto, 21.
fere, paene, 19.
cōnfectus, dēfessus, 23.
excēdo, exeo.
subeo, succēdo.
intermitto: dēsino, dēsisto.
īnsto: urgeo, premo, 24.
dētraho, rapio.
laxo, aperio.
īnfero (2): do, adfero.
redintegro, renovo, 23.
A shifting scene. Pull Romans, pull Nervii!
26.
Caesar cum septimam legiōnem, quae iūxta cōnstiterat,
item urgēri ab hoste vīdisset, tribūnos mīlitum
monuit ut paulātim sēse legiōnes coniungerent. Quo
facto, cum alius alii subsidium ferret, audācius resistere
5
āc fortius pūgnāre coepērunt. Interim mīlites legiōnum
duārum, quae in novissimo āgmine praesidio impedīmentis
fuerant, proelio nūntiāto cursu incitāto in summo colle
ab hostibus cōnspiciēbantur; et T. Labiēnus castris hostium
potītus decimam legiōnem subsidio nostris mīsit.
10
Qui cum quo in loco res esset, quantōque in perīculo castra
et legiōnes et imperātor versārētur, cōgnōvissent,
nihil ad celeritātem sibi reliqui fēcērunt.
Chapter 26 Notes
Chapter 26 Exercises
iūxta, prope.
cōnsisto, 6.
urgeo, 25.
paulātim, gradātim.
interim, interea, 12.
cōnspicio, video.
potior, occupo, 7.
versor, sum, 1.
cōgnōsco, reperio, 4.
In the fierce wrestle the brave Nervii go under.
27.
Hōrum adventu tanta rērum commūtātio est facta
ut nostri, etiam qui vulneribus cōnfecti prōcubuissent,
proelium redintegrārent; equites vēro, ut turpitūdinem
fugae virtūte dēlērent, omnibus in locis pūgnae se legiōnāriis
5
mīlitibus praeferrent. At hostes etiam in extrēma
spe salūtis māximam virtūtem praestitērunt; nam cum
prīmi eōrum cecidissent, proximi iacentibus comitibus
īnsistēbant atque ex eōrum corporibus pūgnābant; hīs
dēiectis et coacervātis cadāveribus, cēteri ut ex tumulo
10
tēla in nostros cōniciēbant et pīla intercepta remittēbant:
ut iūdicāri dēbēret nōn nēquīquam tantae virtūtis homines
ausos esse trānsīre lātissimum flūmen, ascendere altissimas
rīpas, subīre inīquissimum locum; quae facilia ex
difficillimis animi māgnitūdo redēgerat.
Chapter 27 Notes
Chapter 27 Exercises
prōcumbo, prōcido.
turpitūdo: īgnōminia, īnfāmia.
dēleo, exstinguo.
extrēmus, ultimus.
praesto: praebeo, ostento.
iaceo, prōcumbo.
coacervo: congero, cōgo.
cadāver, corpus.
nēquīquam, frūstra.
redigo, facio.
Why slay the poor remnant? Let them live.
28.
Hōc proelio facto et prope ad interneciōnem gente
āc nōmine Nerviōrum redācto, māiōres nātu, quōs ūna
cum pueris mulieribusque in palūdes cōniectos dīxerāmus,
cōnsēnsu omnium qui supererant lēgātos ad Caesarem
5
mīsērunt sēque ei dēdidērunt. Postea in commemoranda
cīvitātis calamitāte, ex sexcentis ad tres senātōres, ex
hominum mīlibus LX vix ad quīngentos
qui arma ferre
possent, sēse redāctos esse dīxērunt. Quōs Caesar ut in
10
miseros āc supplices ūsus misericordia vidērētur,
dīligentissime cōnservāvit suīsque fīnibus atque oppidis ūti
iūssit et fīnitimis imperāvit ut ab iniūria et maleficio se
suōsque prohibērent.
Chapter 28 Notes
Chapter 28 Exercises
prope, paene, 19.
internecio, interitus.
redigo, redūco.
puerī, līberi, 13.
cōnicio, dēpōno, 16.
dēdo, permitto, 15.
commemoro, nārro.
fīnitimus, vīcīnus, 2.
The Aduatuci prepare to make a desperate resistance.
29.
Aduātuci, qui cum omnibus cōpiis auxilio Nerviis
veniēbant, hāc pūgna nūntiāta ex itinere domum revertērunt;
cūnctis oppidis castellīsque dēsertis sua omnia in
ūnum oppidum ēgregie nātūra mūnītum contulērunt.
5
Quod ex omnibus in circuitu partibus altissimas rūpes
dēspectūsque habēbat, sed ūna ex parte lēniter adclīvis
aditus relinquēbātur; quem locum duplici altissimo mūro
mūnierant; tum māgni ponderis saxa et praeacūtas trabes
in mūro conlocābant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonīsque
10
prōgnāti, qui, cum iter in prōvinciam nostram atque
Ītaliam facerent, custōdiam ex suis āc praesidium sex
mīlia hominum relīquērunt. Hi post eōrum obitum
multos annos a fīnitimis exagitāti, cōnsēnsu eōrum omnium
hunc sibi domicilio locum dēlēgērunt.
Chapter 29 Notes
Chapter 29 Exercises
revertor, redeo, 10.
cūnctus, omnis.
ēgregie: optime, eximie, 8.
dēspectus, prōspectus.
lēniter, paulātim.
aditus, accessus, 15.
conloco, pōno, 8.
prōgnātus, ortus, 4.
obitus, interitus, 28.
dēligo, ēligo, 17.
From their walls they taunt the Romans.
30.
Āc prīmo adventu exercitus nostri crēbras ex
oppido excursiōnes faciēbant parvulīsque proeliis cum
nostris contendēbant; postea vāllo pedum XII in circuitu
XV mīlium crēbrīsque castellis
circummūnīti oppido sēse
5
continēbant. Ubi vīneis āctis aggere exstrūcto turrim
procul cōnstitui vīdērunt, prīmum inrīdēre ex mūro atque
increpitāre vōcibus coepērunt, quod tanta māchinātio ab
tanto spatio īnstruerētur: quibusnam manibus aut quibus
vīribus praesertim homines tantulae statūrae turrim
10
tanti oneris in mūro sēse conlocāre cōnfīderent?
Chapter 30 Notes
Chapter 30 Exercises
adventus, accessus, 15.
crēber, frequens, 1.
excursio, ēruptio.
cōnstituo, pōno.
inrīdeo, dērīdeo.
increpito, maledīco.
tantulus, parvulus.
onus, pondus.
But soon they lose confidence and offer to surrender.
31.
Ubi vēro turrim movēri et adpropīnquāre moenibus
vīdērunt, nova atque inūsitāta specie commōti lēgātos
ad Caesarem de pāce mīsērunt, qui ad hunc modum locūti
sunt: Aduātuci nōn exīstimant Rōmānos sine ope dīvīna
5
bellum gerere, qui tantae altitūdinis māchinātiōnes tanta
celeritāte prōmovēre possint; itaque se suaque omnia
eōrum potestāti permittunt. Ūnum petunt: si fōrte
Caesar pro sua clēmentia āc mānsuētūdine statuerit
Aduātucos esse cōnservandos, ne eos armis dēspoliet.
10
Omnes fere fīnitimi sunt inimīci āc eōrum virtūti invident,
a quibus se dēfendere trāditis armis nōn poterunt. Sibi
praestet, si in eum cāsum dēdūcantur, quamvis fōrtūnam
a populo Rōmāno pati, quam ab inimīcis per cruciātum
interfici.
Chapter 31 Notes
Chapter 31 Exercises
novus, mīrus.
inūsitātus: īnsolitus, novus.
species, facies.
modus, ratio.
ops, auxilium.
permitto, dēdo, 15.
peto, ōro, 13.
mānsuētūdo, lēnitas, 14.
statuo, cōnstituo, 10.
fere, paene, 25.
cāsus, fātum, 22.
dēdūco, redigo, 28.
They must disarm, but are promised protection.
32.
Ad haec Caesar respondit: “Magis cōnsuētūdine
mea quam merito vestro cīvitātem cōnservābo, si prius
quam mūrum aries attigerit, vos dēdideritis: sed dēditiōnis
nūlla est condicio nisi armis trāditis. Id quod in
5
Nerviis fēci faciam fīnitimīsque imperābo ne quam iniūriam
dēditīciis populi Rōmāni īnferant.” Re nūntiāta
ad suos, quae imperārentur facere dīxērunt. Armōrum
tanta multitūdo de mūro in fossam quae erat ante oppidum
iacta est, ut prope summam mūri aggerisque altitūdinem
10
acervi eōrum adaequārent, et tamen circiter pars
tertia, ut postea perspectum est, cēlāta atque in oppido
retenta est. Deinde portis patefactis eo die pāce sunt
ūsi oppidāni.
Chapter 32 Notes
Chapter 32 Exercises
prius quam, ante quam.
dēditio, trāditio, 12.
fīnitimus, vīcīnus, 2.
īnfero: fero, facio.
prope, paene, 28.
circiter, ad, 19.
perspicio, intellego.
patefacio, aperio.
A brave dash for freedom, but a terrible fate.
33.
Sub vesperum Caesar portas claudi mīlitēsque ex
oppido exīre iūssit. Oppidāni cōnsilio ante inito, ut
intellēctum est, quod dēditiōne facta nostros praesidia
dēductūros aut dēnique indīligentius servātūros crēdiderant,
5
tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras mūnītiōnes
ascēnsus vidēbātur, omnibus cōpiis repentīno ex
oppido ēruptiōnem fēcērunt. Celeriter, ut ante Caesar
imperārat, īgnibus sīgnificātiōne facta ex proximis castellis
eo concursum est. Ibi pūgnātum est ācriter ab
10
hostibus in extrēma spe salūtis inīquo loco contra eos
qui ex vāllo turribusque tēla iacerent, cum in ūna virtūte
omnis spes salūtis cōnsisteret. Occīsis ad hominum
mīlibus quattuor reliqui in oppidum reiecti sunt. Postrīdie
ēius diēi refrāctis portis, cum iam dēfenderet nēmo,
15
atque intrōmīssis mīlitibus nostris sectiōnem ēius oppidi
ūniversam Caesar vendidit. Ab iis qui ēmerant capitum
numerus ad eum relātus est mīlium quīnquāginta trium.
Chapter 33 Notes
Chapter 33 Exercises
intellego, perspicio, 32.
dēnique, saltem.
indīligenter, neglegenter.
arduus, difficilis.
repentīnus, subitus.
ēruptio, excursio, 30.
sīgnificātio, sīgnum.
inīquus, incommodus.
ūniversus, tōtus.
refero, renūntio.
All the maritime nations submit to the Romans.
34.
Eōdem tempore a P. Crasso, quem cum legiōne
ūna mīserat ad Venetos, Unellos, Osismos, Curiosolitas,
Esuvios, Aulercos, Rēdones, quae sunt maritimae cīvitātes
Ōceanumque attingunt, certior factus est omnes eas
5
cīvitātes in diciōnem potestātemque populi Rōmāni esse
redāctas.
Chapter 34 Notes
Chapter 34 Exercises
attingo, tango.
dicio, imperium.
redigo, pāco.
Gaul lies crushed and bleeding. Rome rejoices and thanks the gods.
35.
Hīs rēbus gestis omni Gallia pācāta, tanta hūius
belli ad barbaros opīnio perlāta est uti ab iis nātiōnibus
quae trāns Rhēnum incolerent mitterentur lēgāti ad
Caesarem, qui se obsides datūras, imperāta factūras pollicērentur.
5
Quās lēgātiōnes Caesar, quod in Ītaliam Illyricumque
properābat, inita proxima aestāte ad se reverti
iūssit. Ipse in Carnūtes, Andes Turonēsque, quae cīvitātes
propīnquae hīs locis erant ubi bellum gesserat,
legiōnibus in hībernācula dēductis, in Ītaliam profectus
10
est. Ob eāsque res ex litteris Caesaris dies quīndecim
supplicātio dēcrēta est, quod ante id tempus accidit nūlli.
Chapter 35 Notes
Chapter 35 Exercises