| Cum tot sustineas et tanta negotia solus, | |
| Res Italas armis tuteris, moribus ornes, | |
| Legibus emendes, in publica commoda peccem | |
| Si longo sermone morer tua tempora, Caesar. | |
| Romulus et Liber pater et cum Castore Pollux, | 5 |
| Post ingentia facta deorum in templa recepti, | |
| Dum terras hominumque colunt genus, aspera bella | |
| Componunt, agros assignant, oppida condunt, | |
| Ploravere suis non respondere favorem | |
| Speratum meritis. Diram qui contudit hydram | 10 |
| Notaque fatali portenta labore subegit, | |
| Comperit invidiam supremo fine domari. | |
| Urit enim fulgore suo qui praegravat artes | |
| Infra se positas; exstinctus amabitur idem. | |
| Praesenti tibi maturos largimur honores, | 15 |
| Jurandasque tuum per nomen ponimus aras, | |
| Nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes. | |
| Sed tuus hic populus, sapiens et justus in uno, | |
| Te nostris ducibus, te Graiis anteferendo, | |
| Cetera nequaquam simili ratione modoque | 20 |
| Aestimat, et nisi quae terris semota suisque | |
| Temporibus defuncta videt, fastidit et odit; | |
| Sic fautor veterum ut tabulas peccare vetantes | |
| Quas bis quinque viri sanxerunt, foedera regum | |
| Vel Gabiis vel cum rigidis aequata Sabinis, | 25 |
| Pontificum libros, annosa volumina vatum, | |
| Dictitet Albano Musas in monte locutas. | |
| Si quia Graecorum sunt antiquissima quaeque | |
| Scripta vel optima Romani pensantur eadem | |
| Scriptores trutina, non est quod multa loquamur; | 30 |
| Nil intra est oleam, nil extra est in nuce duri; | |
| Venimus ad summum fortunae; pingimus atque | |
| Psallimus et luctamur Achivis doctius unctis. | |
| Si meliora dies ut vina poëmata reddit, | |
| Scire velim chartis pretium quotus arroget annus. | 35 |
| Scriptor abhinc annos centum qui decidit inter | |
| Perfectos veteresque referri debet, an inter | |
| Viles atque novos? Excludat jurgia finis. | |
| Est vetus atque probus centum qui perficit annos. | |
| Quid, qui deperiit minor uno mense vel anno, | 40 |
| Inter quos referendus erit? veteresne poëtas, | |
| An quos et praesens et postera respuat aetas? | |
| Iste quidem veteres inter ponetur honeste | |
| Qui vel mense brevi vel toto est junior anno. | |
| Utor permisso caudaeque pilos ut equinae | 45 |
| Paullatim vello et demo unum, demo et item unum, | |
| Dum cadat elusus ratione ruentis acervi | |
| Qui redit in fastos et virtutem aestimat annis, | |
| Miraturque nihil nisi quod Libitina sacravit. | |
| Ennius et sapiens et fortis et alter Homerus, | 50 |
| Ut critici dicunt, leviter curare videtur | |
| Quo promissa cadant et somnia Pythagorea. | |
| Naevius in manibus non est et mentibus haeret | |
| Pene recens? Adeo sanctum est vetus omne poëma. | |
| Ambigitur quotiens uter utro sit prior, aufert | 55 |
| Pacuvius docti famam senis, Accus alti, | |
| Dicitur Afrani toga convenisse Menandro, | |
| Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi, | |
| Vincere Caecilius gravitate, Terentius arte. | |
| Hos ediscit et hos arto stipata theatro | 60 |
| Spectat Roma potens; habet hos numeratque poëtas | |
| Ad nostrum tempus Livi scriptoris ab aevo. | |
| Interdum vulgus rectum videt, est ubi peccat. | |
| Si veteres ita miratur laudatque poëtas | |
| Ut nihil anteferat, nihil illis comparet, errat: | 65 |
| Si quaedam nimis antique, si pleraque dure | |
| Dicere credit eos, ignave multa fatetur, | |
| Et sapit et mecum facit et Jove judicat aequo. | |
| Non equidem insector delendaque carmina Livi | |
| Esse reor, memini quae plagosum mihi parvo | 70 |
| Orbilium dictare; sed emendata videri | |
| Pulchraque et exactis minimum distantia miror; | |
| Inter quae verbum emicuit si forte decorum, et | |
| Si versus paullo concinnior unus et alter, | |
| Injuste totum ducit venditque poëma. | 75 |
| Indignor quidquam reprehendi, non quia crasse | |
| Compositum illepideve putetur, sed quia nuper; | |
| Nec veniam antiquis sed honorem et praemia posci. | |
| Recte necne crocum floresque perambulet Attae | |
| Fabula si dubitem, clament periisse pudorem | 80 |
| Cuncti pene patres, ea cum reprehendere coner | |
| Quae gravis Aesopus, quae doctus Roscius egit: | |
| Vel quia nil rectum nisi quod placuit sibi ducunt, | |
| Vel quia turpe putant parere minoribus, et quae | |
| Imberbes didicere senes perdenda fateri. | 85 |
| Jam Saliare Numae carmen qui laudat, et illud | |
| Quod mecum ignorat solus vult scire videri, | |
| Ingeniis non ille favet plauditque sepultis, | |
| Nostra sed impugnat, nos nostraque lividus odit. | |
| Quod si tam Graecis novitas invisa fuisset | 90 |
| Quam nobis, quid nunc esset vetus? aut quid haberet | |
| Quod legeret tereretque viritim publicus usus? | |
| Ut primum positis nugari Graecia bellis | |
| Coepit et in vitium fortuna labier aequa, | |
| Nunc athletarum studiis, nunc arsit equorum, | 95 |
| Marmoris aut eboris fabros aut aeris amavit, | |
| Suspendit picta vultum mentemque tabella, | |
| Nunc tibicinibus, nunc est gavisa tragoedis; | |
| Sub nutrice puella velut si luderet infans, | |
| Quod cupide petiit mature plena reliquit. | 100 |
| Quid placet aut odio est quod non mutabile credas? | |
| Hoc paces habuere bonae ventique secundi. | |
| Romae dulce diu fuit et sollemne reclusa | |
| Mane domo vigilare, clienti promere jura, | |
| Cautos nominibus rectis expendere nummos, | 105 |
| Majores audire, minori dicere, per quae | |
| Crescere res posset, minui damnosa libido. | |
| Mutavit mentem populus levis et calet uno | |
| Scribendi studio; puerique patresque severi | |
| Fronde comas vincti coenant et carmina dictant. | 110 |
| Ipse ego qui nullos me adfirmo scribere versus | |
| Invenior Parthis mendacior, et prius orto | |
| Sole vigil calamum et chartas et scrinia posco. | |
| Navim agere ignarus navis timet; abrotonum aegro | |
| Non audet nisi qui didicit dare; quod medicorum est | 115 |
| Promittunt medici; tractant fabrilia fabri: | |
| Scribimus indocti doctique poëmata passim. | |
| Hic error tamen et levis haec insania quantas | |
| Virtutes habeat sic collige: vatis avarus | |
| Non temere est animus; versus amat, hoc studet unum; | 120 |
| Detrimenta, fugas servorum, incendia ridet; | |
| Non fraudem socio puerove incogitat ullam | |
| Pupillo; vivit siliquis et pane secundo; | |
| Militiae quamquam piger et malus, utilis urbi, | |
| Si das hoc parvis quoque rebus magna juvari. | 125 |
| Os tenerum pueri balbumque poëta figurat, | |
| Torquet ab obscoenis jam nunc sermonibus aurem, | |
| Mox etiam pectus praeceptis format amicis, | |
| Asperitatis et invidiae corrector et irae; | |
| Recte facta refert, orientia tempora notis | 130 |
| Instruit exemplis, inopem solatur et aegrum. | |
| Castis cum pueris ignara puella mariti | |
| Disceret unde preces vatem ni Musa dedisset? | |
| Poscit opem chorus et praesentia numina sentit, | |
| Caelestes implorat aquas docta prece blandus, | 135 |
| Avertit morbos, metuenda pericula pellit, | |
| Impetrat et pacem et locupletem frugibus annum. | |
| Carmine di superi placantur, carmine Manes. | |
| Agricolae prisci, fortes parvoque beati, | |
| Condita post frumenta levantes tempore festo | 140 |
| Corpus et ipsum animum spe finis dura ferentem, | |
| Cum sociis operum, pueris et conjuge fida, | |
| Tellurem porco, Silvanum lacte piabant, | |
| Floribus et vino Genium memorem brevis aevi. | |
| Fescennina per hunc inventa licentia morem | 145 |
| Versibus alternis opprobria rustica fudit, | |
| Libertasque recurrentes accepta per annos | |
| Lusit amabiliter, donec jam saevus apertam | |
| In rabiem coepit verti jocus et per honestas | |
| Ire domos impune minax. Doluere cruento | 150 |
| Dente lacessiti; fuit intactis quoque cura | |
| Condicione super communi; quin etiam lex | |
| Poenaque lata malo quae nollet carmine quemquam | |
| Describi; vertere modum, formidine fustis | |
| Ad bene dicendum delectandumque redacti. | 155 |
| Graecia capta ferum victorem cepit et artes | |
| Intulit agresti Latio: sic horridus ille | |
| Defluxit numerus Saturnius et grave virus | |
| Munditiae pepulere; sed in longum tamen aevum | |
| Manserunt hodieque manent vestigia ruris. | 160 |
| Serus enim Graecis admovit acumina chartis, | |
| Et post Punica bella quietus quaerere coepit | |
| Quid Sophocles et Thespis et Aeschylus utile ferrent. | |
| Tentavit quoque rem, si digne vertere posset, | |
| Et placuit sibi, natura sublimis et acer: | 165 |
| Nam spirat tragicum satis et feliciter audet, | |
| Sed turpem putat inscite metuitque lituram. | |
| Creditur ex medio quia res arcessit habere | |
| Sudoris minimum, sed habet comoedia tanto | |
| Plus oneris quanto veniae minus. Adspice, Plautus | 170 |
| Quo pacto partes tutetur amantis ephebi, | |
| Ut patris attenti, lenonis ut insidiosi; | |
| Quantus sit Dossennus edacibus in parasitis, | |
| Quam non adstricto percurrat pulpita socco; | |
| Gestit enim nummum in loculos demittere, post hoc | 175 |
| Securus cadat an recto stet fabula talo. | |
| Quem tulit ad scenam ventoso Gloria curru | |
| Exanimat lentus spectator, sedulus inflat: | |
| Sic leve, sic parvum est, animum quod laudis avarum | |
| Subruit aut reficit. Valeat res ludicra si me | 180 |
| Palma negata macrum, donata reducit opimum. | |
| Saepe etiam audacem fugat hoc terretque poëtam, | |
| Quod numero plures, virtute et honore minores, | |
| Indocti stolidique et depugnare parati | |
| Si discordet eques, media inter carmina poscunt | 185 |
| Aut ursum aut pugiles: his nam plebecula plaudit. | |
| Verum equitis quoque jam migravit ab aure voluptas | |
| Omnis ad incertos oculos et gaudia vana. | |
| Quattuor aut plures aulaea premuntur in horas, | |
| Dum fugiunt equitum turmae peditumque catervae; | 190 |
| Mox trahitur manibus regum fortuna retortis, | |
| Esseda festinant, pilenta, petorrita, naves, | |
| Captivum portatur ebur, captiva Corinthus. | |
| Si foret in terris rideret Democritus, seu | |
| Diversum confusa genus panthera camelo, | 195 |
| Sive elephas albus vulgi converteret ora; | |
| Spectaret populum ludis attentius ipsis, | |
| Ut sibi praebentem mimo spectacula plura; | |
| Scriptores autem narrare putaret asello | |
| Fabellam surdo. Nam quae pervincere voces | 200 |
| Evaluere sonum referunt quem nostra theatra? | |
| Garganum mugire putes nemus aut mare Tuscum, | |
| Tanto cum strepitu ludi spectantur et artes | |
| Divitiaeque peregrinae, quibus oblitus actor | |
| Cum stetit in scena concurrit dextera laevae. | 205 |
| Dixit adhuc aliquid? Nil sane. Quid placet ergo? | |
| Lana Tarentino violas imitata veneno. | |
| Ac ne forte putes me quae facere ipse recusem | |
| Cum recte tractent alii laudare maligne; | |
| Ille per extentum funem mihi posse videtur | 210 |
| Ire poëta, meum qui pectus inaniter angit, | |
| Irritat, mulcet, falsis terroribus implet, | |
| Ut magus, et modo me Thebis, modo ponit Athenis. | |
| Verum age et his qui se lectori credere malunt | |
| Quam spectatoris fastidia ferre superbi | 215 |
| Curam redde brevem, si munus Apolline dignum | |
| Vis complere libris et vatibus addere calcar, | |
| Ut studio majore petant Helicona virentem. | |
| Multa quidem nobis facimus mala saepe poëtae, | |
| (Ut vineta egomet caedam mea,) cum tibi librum | 220 |
| Sollicito damus aut fesso; quum laedimur unum | |
| Si quis amicorum est ausus reprehendere versum; | |
| Cum loca jam recitata revolvimus irrevocati; | |
| Cum lamentamur non apparere labores | |
| Nostros et tenui deducta poëmata filo; | 225 |
| Cum speramus eo rem venturam ut simul atque | |
| Carmina rescieris nos fingere commodus ultro | |
| Arcessas, et egere vetes, et scribere cogas. | |
| Sed tamen est operae pretium cognoscere, quales | |
| Aedituos habeat belli spectata domique | 230 |
| Virtus, indigno non committenda poëtae. | |
| Gratus Alexandro regi Magno fuit ille | |
| Choerilus, incultis qui versibus et male natis | |
| Rettulit acceptos, regale nomisma, Philippos | |
| Sed veluti tractata notam labemque remittunt | 235 |
| Atramenta, fere scriptores carmine foedo | |
| Splendida facta linunt. Idem rex ille poëma | |
| Qui tam ridiculum tam care prodigus emit, | |
| Edicto vetuit ne quis se praeter Apellen | |
| Pingeret, aut alius Lysippo duceret aera | 240 |
| Fortis Alexandri vultum simulantia. Quodsi | |
| Judicium subtile videndis artibus illud | |
| Ab libros et ad haec Musarum dona vocares, | |
| Boeotum in crasso jurares aëre natum. | |
| At neque dedecorant tua de se judicia atque | 245 |
| Munera, quae multa dantis cum laude tulerunt | |
| Dilecti tibi Virgilius Variusque poëtae; | |
| Nec magis expressi vultus per aënea signa, | |
| Quam per vatis opus mores animique virorum | |
| Clarorum apparent. Nec sermones ego mallem | 250 |
| Repentes per humum quam res componere gestas, | |
| Terrarumque situs et flumina dicere, et arces | |
| Montibus impositas, et barbara regna, tuisque | |
| Auspiciis totum confecta duella per orbem, | |
| Claustraque custodem pacis cohibentia Janum, | 255 |
| Et formidatam Parthis te principe Romam, | |
| Si quantum cuperem possem quoque; sed neque parvum | |
| Carmen majestas recipit tua nec meus audet | |
| Rem tentare pudor quam vires ferre recusent. | |
| Sedulitas autem stulte quem diligit urget, | 260 |
| Praecipue cum se numeris commendat et arte: | |
| Discit enim citius meminitque libentius illud | |
| Quod quis deridet, quam quod probat et veneratur. | |
| Nil moror officium quod me gravat, ac neque ficto | |
| In pejus vultu proponi cereus usquam, | 265 |
| Nec prave factis decorari versibus opto, | |
| Ne rubeam pingui donatus munere, et una | |
| Cum scriptore meo, capsa porrectus aperta, | |
| Deferar in vicum vendentem thus et odores | |
| Et piper et quidquid chartis amicitur ineptis. | 270 |
| Flore, bono claroque fidelis amice Neroni, | |
| Si quis forte velit puerum tibi vendere natum | |
| Tibure vel Gabiis, et tecum sic agat: “Hic et | |
| Candidus et talos a vertice pulcher ad imos | |
| Fiet eritque tuus nummorum millibus octo, | 5 |
| Verna ministeriis ad nutus aptus heriles, | |
| Litterulis Graecis imbutus, idoneus arti | |
| Cuilibet; argilla quidvis imitaberis uda; | |
| Quin etiam canet indoctum sed dulce bibenti: | |
| Multa fidem promissa levant, ubi plenius aequo | 10 |
| Laudat venales qui vult extrudere merces. | |
| Res urget me nulla: meo sum pauper in aere. | |
| Nemo hoc mangonum faceret tibi; non temere a me | |
| Quivis ferret idem. Semel his cessavit et, ut fit, | |
| In scalis latuit metuens pendentis habenae. | 15 |
| Des nummos, excepta nihil te si fuga laedat;”— | |
| Ille ferat pretium poenae securus, opinor; | |
| Prudens emisti vitiosum; dicta tibi est lex: | |
| Insequeris tamen hunc et lite moraris iniqua? | |
| Dixi me pigrum proficiscenti tibi, dixi | 20 |
| Talibus officiis prope mancum, ne mea saevus | |
| Jurgares ad te quod epistola nulla rediret. | |
| Quid tum profeci mecum facientia jura | |
| Si tamen attentas? Quereris super hoc etiam, quod | |
| Exspectata tibi non mittam carmina mendax. | 25 |
| Luculli miles collecta viatica multis | |
| Aerumnis, lassus dum noctu stertit, ad assem | |
| Perdiderat; post hoc vehemens lupus et sibi et hosti | |
| Iratus pariter, jejunis dentibus acer, | |
| Praesidium regale loco dejecit, ut aiunt, | 30 |
| Summe munito et multarum divite rerum. | |
| Clarus ob id factum donis ornatur honestis, | |
| Accipit et bis dena super sestertia nummum. | |
| Forte sub hoc tempus castellum evertere praetor | |
| Nescio quod cupiens, hortari coepit eundem | 35 |
| Verbis quae timido quoque possent addere mentem: | |
| “I, bone, quo virtus tua te vocat, i pede fausto, | |
| Grandia laturus meritorum praemia. Quid stas?” | |
| Post haec ille catus, quantumvis rusticus: “Ibit, | |
| Ibit eo quo vis qui zonam perdidit,” inquit. | 40 |
| Romae nutriri mihi contigit atque doceri | |
| Iratus Graiis quantum nocuisset Achilles. | |
| Adjecere bonae paullo plus artis Athenae, | |
| Scilicet ut vellem curvo dignoscere rectum, | |
| Atque inter silvas Academi quaerere verum. | 45 |
| Dura sed emovere loco me tempora grato, | |
| Civilisque rudem belli tulit aestus in arma | |
| Caesaris Augusti non responsura lacertis. | |
| Unde simul primum me dimisere Philippi, | |
| Decisis humilem pennis inopemque paterni | 50 |
| Et laris et fundi, paupertas impulit audax, | |
| Ut versus facerem; sed quod non desit habentem | |
| Quae poterunt unquam satis expurgare cicutae, | |
| Ni melius dormire putem quam scribere versus? | |
| Singula de nobis anni praedantur euntes: | 55 |
| Eripuere jocos, venerem, convivia, ludum; | |
| Tendunt extorquere poëmata: quid faciam vis? | |
| Denique non omnes eadem mirantur amantque: | |
| Carmine tu gaudes, hic delectatur iambis, | |
| Ille Bioneis sermonibus et sale nigro. | 60 |
| Tres mihi convivae prope dissentire videntur, | |
| Poscentes vario multum diversa palato. | |
| Quid dem? quid non dem? renuis tu quod jubet alter; | |
| Quod petis id sane est invisum acidumque duobus. | |
| Praeter caetera, me Romaene poëmata censes | 65 |
| Scribere posse inter tot curas totque labores? | |
| Hic sponsum vocat, hic auditum scripta relictis | |
| Omnibus officiis; cubat hic in colle Quirini, | |
| Hic extremo in Aventino, visendus uterque; | |
| Intervalla vides humane commoda. Verum | 70 |
| Purae sunt plateae, nihil ut meditantibus obstet. | |
| Festinat calidus mulis gerulisque redemptor, | |
| Torquet nunc lapidem, nunc ingens machina tignum, | |
| Tristia robustis luctantur funera plaustris, | |
| Hac rabiosa fugit canis, hac lutulenta ruit sus: | 75 |
| I nunc et versus tecum meditare canoros. | |
| Scriptorum chorus omnis amat nemus et fugit urbem, | |
| Rite cliens Bacchi somno gaudentis et umbra: | |
| Tu me inter strepitus nocturnos atque diurnos | |
| Vis canere et contracta sequi vestigia vatum? | 80 |
| Ingenium sibi quod vacuas desumpsit Athenas, | |
| Et studiis annos septem dedit insenuitque | |
| Libris et curis, statua taciturnius exit | |
| Plerumque et risu populum quatit: hic ego rerum | |
| Fluctibus in mediis et tempestatibus urbis | 85 |
| Verba lyrae motura sonum connectere digner? | |
| Frater erat Romae consulti rhetor, ut alter | |
| Alterius sermone meros audiret honores, | |
| Gracchus ut hic illi, foret huic ut Mucius ille, | |
| Qui minus argutos vexat furor iste poëtas? | 90 |
| Carmina compono, hic elegos. “Mirabile visu | |
| Caelatumque novem Musis opus!” Adspice primum, | |
| Quanto cum fastu, quanto molimine circum- | |
| Spectemus vacuam Romanis vatibus aedem! | |
| Mox etiam, si forte vacas, sequere et procul audi, | 95 |
| Quid ferat et quare sibi nectat uterque coronam. | |
| Caedimur et totidem plagis consumimus hostem | |
| Lento Samnites ad lumina prima duello. | |
| Discedo Alcaeus puncto illius; ille meo quis? | |
| Quis nisi Callimachus? Si plus adposcere visus, | 100 |
| Fit Mimnermus, et optivo cognomine crescit. | |
| Multa fero ut placem genus irritabile vatum, | |
| Cum scribo et supplex populi suffragia capto; | |
| Idem, finitis studiis et mente recepta, | |
| Obturem patulas impune legentibus aures. | 105 |
| Ridentur mala qui componunt carmina; verum | |
| Gaudent scribentes et se venerantur, et ultro, | |
| Si taceas, laudant quidquid scripsere beati. | |
| At qui legitimum cupiet fecisse poëma | |
| Cum tabulis animum censoris sumet honesti; | 110 |
| Audebit quaecunque parum splendoris habebunt | |
| Et sine pondere erunt et honore indigna ferentur | |
| Verba movere loco, quamvis invita recedant | |
| Et versentur adhuc intra penetralia Vestae. | |
| Obscurata diu populo bonus eruet atque | 115 |
| Proferet in lucem speciosa vocabula rerum, | |
| Quae priscis memorata Catonibus atque Cethegis | |
| Nunc situs informis premit et deserta vetustas; | |
| Adsciscet nova quae genitor produxerit usus. | |
| Vehemens et liquidus puroque simillimus amni | 120 |
| Fundet opes Latiumque beabit divite lingua; | |
| Luxuriantia compescet, nimis aspera sano | |
| Levabit cultu, virtute carentia tollet, | |
| Ludentis speciem dabit et torquebitur, ut qui | |
| Nunc Satyrum, nunc agrestem Cyclopa movetur. | 125 |
| Praetulerim scriptor delirus inersque videri, | |
| Dum mea delectent mala me vel denique fallant, | |
| Quam sapere et ringi. Fuit haud ignobilis Argis, | |
| Qui se credebat miros audire tragoedos, | |
| In vacuo laetus sessor plausorque theatro; | 130 |
| Caetera qui vitae servaret munia recto | |
| More, bonus sane vicinus, amabilis hospes, | |
| Comis in uxorem, posset qui ignoscere servis | |
| Et signo laeso non insanire lagenae, | |
| Posset qui rupem et puteum vitare patentem. | 135 |
| Hic ubi cognatorum opibus curisque refectus | |
| Expulit helleboro morbum bilemque meraco | |
| Et redit ad sese: “Pol me occidistis, amici, | |
| Non servastis,” ait, “cui sic extorta voluptas | |
| Et demptus per vim mentis gratissimus error.” | 140 |
| Nimirum sapere est abjectis utile nugis, | |
| Et tempestivum pueris concedere ludum; | |
| Ac non verba sequi fidibus modulanda Latinis, | |
| Sed verae numerosque modosque ediscere vitae. | |
| Quocirca mecum loquor haec tacitusque recordor: | 145 |
| “Si tibi nulla sitim finiret copia lymphae, | |
| Narrares medicis: quod quanto plura parasti | |
| Tanto plura cupis, nulline faterier audes? | |
| Si vulnus tibi monstrata radice vel herba | |
| Non fieret levius, fugeres radice vel herba | 150 |
| Proficiente nihil curarier. Audieras, cui | |
| Rem di donarent illi decedere pravam | |
| Stultitiam; et cum sis nihilo sapientior ex quo | |
| Plenior es, tamen uteris monitoribus isdem? | |
| At si divitiae prudentem reddere possent, | 155 |
| Si cupidum timidumque minus te, nempe ruberes | |
| Viveret in terris te si quis avarior uno. | |
| Si proprium est quod quis libra mercatur et aere, | |
| Quaedam, si credis consultis, mancipat usus; | |
| Qui te pascit ager tuus est, et villicus Orbi, | 160 |
| Cum segetes occat tibi mox frumenta daturas, | |
| Te dominum sentit. Das nummos, accipis uvam, | |
| Pullos, ova, cadum temeti: nempe modo isto | |
| Paullatim mercaris agrum fortasse trecentis | |
| Aut etiam supra nummorum millibus emptum. | 165 |
| Quid refert vivas numerato nuper an olim? | |
| Emptor Aricini quondam Veientis et arvi | |
| Emptum coenat olus, quamvis aliter putat; emptis | |
| Sub noctem gelidam lignis calefactat aënum; | |
| Sed vocat usque suum, qua populus adsita certis | 170 |
| Limitibus vicina refugit jurgia: tamquam | |
| Sit proprium quidquam, puncto quod mobilis horae | |
| Nunc prece, nunc pretio, nunc vi, nunc morte suprema | |
| Permutet dominos et cedat in altera jura. | |
| Sic quia perpetuus nulli datur usus, et heres | 175 |
| Heredem alterius velut unda supervenit undam, | |
| Quid vici prosunt aut horrea? quidve Calabris | |
| Saltibus adjecti Lucani, si metit Orcus | |
| Grandia cum parvis, non exorabilis auro? | |
| Gemmas, marmor, ebur, Tyrrhena sigilla, tabellas, | 180 |
| Argentum, vestes Gaetulo murice tinctas, | |
| Sunt qui non habeant, est qui non curat habere. | |
| Cur alter fratrum cessare et ludere et ungi | |
| Praeferat Herodis palmetis pinguibus, alter | |
| Dives et importunus ad umbram lucis ab ortu | 185 |
| Silvestrem flammis et ferro mitiget agrum, | |
| Scit Genius, natale comes qui temperat astrum, | |
| Naturae deus humanae, mortalis in unum | |
| Quodque caput, vultu mutabilis, albus et ater. | |
| Utar et ex modico quantum res poscet acervo | 190 |
| Tollam, nec metuam quid de me judicet heres, | |
| Quod non plura datis invenerit; et tamen idem | |
| Scire volam quantum simplex hilarisque nepoti | |
| Discrepet et quantum discordet parcus avaro. | |
| Distat enim spargas tua prodigus an neque sumptum | 195 |
| Invitus facias neque plura parare labores, | |
| Ac potius, puer ut festis Quinquatribus olim, | |
| Exiguo gratoque fruaris tempore raptim. | |
| Pauperies immunda domus procul absit: ego, utrum | |
| Nave ferar magna an parva, ferar unus et idem. | 200 |
| Non agimur tumidis velis aquilone secundo; | |
| Non tamen adversis aetatem ducimus austris, | |
| Viribus, ingenio, specie, virtute, loco, re, | |
| Extremi primorum, extremis usque priores. | |
| Non es avarus: abi; quid, caetera jam simul isto | 205 |
| Cum vitio fugere? Caret tibi pectus inani | |
| Ambitione? Caret mortis formidine et ira? | |
| Somnia, terrores magicos, miracula, sagas, | |
| Nocturnos lemures portentaque Thessala rides? | |
| Natales grate numeras? Ignoscis amicis? | 210 |
| Lenior et melior fis accedente senecta? | |
| Quid te exempta levat spinis de pluribus una? | |
| Vivere si recte nescis decede peritis. | |
| Lusisti satis, edisti satis atque bibisti; | |
| Tempus abire tibi est, ne potum largius aequo | 215 |
| Rideat et pulset lasciva decentius aetas.” |
NOTES.
ODES.—BOOK I.
This Ode was probably written as a dedication to Mæcenas of the three first books, when they were collectively published, probably in the forty-second year of Horace’s age, B. C. 24. He says that different men have different tastes; the Greek loves the Olympic games, the Roman to get place or money; one is quiet, another restless, and so on; while he only loves the lyre, and seeks to be ranked by Mæcenas among lyric poets.
Argument.—Mæcenas, my protector, my pride, various are the aims of men. The Greek seeks glory from the race; the lords of the world are supremely happy, one in the honors of the state, the other in his well-filled barns. The farmer will not plough the seas; the merchant is restless on land. One man loves his ease and his wine; another, the camp and the din of war; while the huntsman braves all weathers for his sport. My glory is in the ivy crown, my delight to retire to the groves with the nymphs and the satyrs, where my muse breathes the flute or strikes the lyre. Placed by thee among the lyric choir, I shall lift my head to the skies.
1. atavis] A noun substantive, signifying properly an ancestor in the fifth degree, thus: ‘pater,’ ‘avus,’ ‘proavus,’ ‘abavus,’ ‘atavus’; compounded of ‘ad’ and ‘avus,’ and corresponding to ‘adnepos’ in the descending scale. Mæcenas belonged to the family of Cilnii, formerly Lucumones or princes of Etruria, and up to a late period possessed of influence in the Etrurian town of Aretium, whence they were expelled by their own citizens B. C. 300. See Liv. x. 3. Compare Propert. iii. 9. 1:
“Maecenas, eques Etrusco de sanguine regum,
Intra fortunam qui cupis esse tuam.”
Martial xii. 4. 2: “Maecenas atavis regibus ortus eques.” See also C. iii. 29. 1. S. i. 6. 1, sqq.
2. O et praesidium] ‘My protector, my delight, and pride.’ Virgil (G. ii. 40) addresses Mæcenas in the same affectionate terms:
“O decus, O famae merito pars maxima nostrae,
Maecenas”;
and Propertius, ii. 1. 73.
3. Sunt quos] The Greeks say ἔστιν οὕς. The indicative is used with ‘sunt,’ or ‘est qui,’ when particular persons are alluded to, as here the Greeks in opposition to the Romans. So Epp. ii. 2. 182: “Argentum — sunt qui non habeant, est qui non curat habere,” where, by the latter, is distinctly indicated the wise man. Here Horace alludes to the Greeks of former days, and is led to refer to them, because this was the chief subject of Pindar’s poetry.
— curriculo] This may mean either the chariot (formed from ‘curro,’ as ‘vehiculum’ from ‘veho’) or the course.
4. Collegisse] The perfect is used to express the frequent repetition of the action, like the Greek aorist. The best illustration of what follows is in the Iliad (xxiii. 338, sqq.). ‘Meta’ was the conical pillar at the end of the course round which the chariots turned on their way back to the starting place. By the Greeks it was called νύσση. It was the mark of a skilful driver to turn the goal as closely as possible without touching it, which is implied in ‘fervidis Evitata rotis.’
6. Terrarum dominos] That is, the Romans. Virgil (Aen. i. 282) calls them “Romanos rerum dominos.”
8. tergeminis] This refers to the three curule magistracies, those of the ædile, prætor, and consul. Though the quæstorship was usually the first step in the line of promotion, it is not included, because it was not a curule office. ‘Tergeminus’ here signifies no more than ‘triplex.’ ‘Geminus’ is used in this combination with cardinal numbers frequently. So Virgil (Aen. vi. 287) calls Briareus ‘centumgeminus.’ ‘Honoribus’ is the ablative case, as (C. i. 21. 9): “Vos Tempe totidem tollite laudibus.” Tac. Ann. i. 3: “Claudium Marcellum pontificatu et curuli aedilitate — M. Agrippam geminatis consulatibus extulit.”
Certat — tollere] The poets, following the Greek idiom, use for convenience and conciseness this construction of the infinitive with verbs, which in prose would require ‘ut’ with the subjunctive, or a supine, or ‘ad’ with a gerund or some other construction. In the next Ode we have “egit visere”; in the 12th, “sumis celebrare”; in the 26th, “tradam portare,” and so on. Verbs of all kinds signifying desire and the reverse are frequently used with the infinitive, as in this Ode: “demere spernit,” “refugit tendere”; C. 9. 13, “fuge quaerere,” &c. Propertius uses the infinitive after ‘ire,’ which the prose writers never do: “Ibat et hirsutas ille videre feras” (i. 1. 12).
10. de Libycis verritur areis.] The great mass of the corn consumed at Rome was imported from Sicily and Libya. See C. iii. 16. 26, 31. S. ii. 3. 87. The ‘area’ was a raised floor on which the corn was threshed, and, after the wind had winnowed it, the floor was swept, and the corn was thus collected. See Virgil (Georg. i. 178, sqq.), where directions are given for making an ‘area’.
11. findere sarculo] There is something of contempt in these words, where we should have expected ‘arare’. The soil must be poor that was worked by a hoe, and the owner ‘macro pauper agello’ (Epp. ii. 2. 12). ‘Scindere’ is the proper word for the plough; ‘findere,’ for the hoe or lesser instruments—‘Attalicis conditionibus’ signifies ‘the most extravagant terms.’ There were three kings of Pergamus of this name, which was proverbial for riches. The third left his great wealth to the Romans (B. C. 134). See C. ii. 18. 5. Compare for ‘conditionibus’ Cic. ad Qu. Fr. i. 2. 8: “Nulla conditio pecuniae te ab summa integritate deduxerit.”
13. dimoveas,] From the meaning of ‘de,’ ‘down from,’ ‘demoveo’ is more properly used when the place from which the removal takes place is expressed, and ‘dimoveo’ when the sentence is absolute, as here. For instance, ‘demovet’ is the proper reading in C. iv. 5. 14: “Curvo nec faciem littore demovet.” The MSS. have in many instances ‘dimovet’ where ‘demovet’ is wanted. The same remark applies to ‘diripio’ and ‘deripio’—‘Cypria,’ ‘Myrtoum,’ ‘Icarus’ (C. iii. 7. 21), ‘Africum,’ are all particular names for general, as ‘Bithyna carina’ (C. i. 35. 7). By adding names more life is given to the description—Horace’s epithets for Africus, which was the west southwest wind, and corresponded to the Greek λίψ, are ‘praeceps,’ ‘pestilens,’ ‘protervus.’ He uses the phrase ‘Africae procellae’ (C. iii. 23. 5) to signify the storms for which this wind was proverbial.—‘Luctari,’ ‘certare,’ ‘decertare,’ ‘contendere,’ are used by the poets with the dative case, instead of the ablative with ‘cum,’ after the manner of the Greek μάχεσθαί τινι.
16. otium et oppidi Laudat rura sui;] He commends the peaceful fields about his native town; for ‘otium et rura’ may be taken as one subject.
18. indocilis — pati.] Examples of this Greek construction for ‘ad patiendum’ are very numerous. To go no further than this book, we have ‘audax perpeti,’ ‘blandum dicere,’ ‘nobilem superare,’ ‘impotens sperare,’ ‘callidum condere,’ ‘doctus tendere,’ ‘praesens tollere,’ ‘ferre dolosi’—‘Pauperies,’ ‘paupertas,’ ‘pauper,’ are not usually by Horace taken to signify ‘privation,’ or anything beyond a humble estate, as, among many other instances, “meo sum pauper agello” (Epp. ii. 2. 12). “Probamque pauperiem sine dote quaero” (C. iii. 29. 56). ‘Paupertas,’ ‘inopia,’ ‘egestas,’ is the climax given by Seneca (de Tranq. Animi, 8).
19. Est qui] See above, v. 3. This is the only instance in which ‘est qui’ is followed by the indicative where the person is not expressed or clearly understood. Horace may have had some one in his mind, and the description would apply to many of his friends, or to himself.
— Massici] The wine grown on Mons Massicus in Campania was of delicate flavor. See S. ii. 4. 54.
20. solido demere de die] That is, to interrupt the hours of business. So (C. ii. 7. 6) “morantem saepe diem mero fregi.” ‘Solidus’ signifies that which has no vacant part or space; and hence ‘solidus dies’ comes to signify the business hours, or occupied part of the day.