PIPENUTSJE SYN WÛNDERE REIS.
I.
„Dei!” sei de iene ekster tsjin de oare, „moai waer, hwette?”
„’k Scoe ’t sizze,” andere dy, „giest noch in eintsje mei om?”
En togearre fleagen hja oer Fryslân yn ’t moai sinneskyn waer. De marren leine der sa stil blau foar, krekt as wierne it spegels, de greiden wierne sa grien en de beammen sa fleurich, suver as wier ’t noch simmer. En dochs wierne de toarnbeijen al lang ryp en roek it op de souder fen readwangkje apels.
„Sjuch!” sei de iene en skerpe syn eagen op, „dêr is nijploeide greide. Dêr moatt’ wy de fetste hapkes fen ha.” En hja swaeiden del en hiene der in keningsmiel fen toerren en krobben en rûpen en ritnaelden, by in kening hie hjar net mear kostlikheit foarset wirde kind. En do’t se hjar gerak hiene, gyngen se yn in beam sitten for in knipperke. It fel foel hjar in amerijke oer de eagen.
Optlêst waerden se wer wekker en do seagen se in man oankommen, hiel stadich, ien-twa, ien-twa, en hy hie in greate pûdde foar ’t liif en stadich smiet er rjuchts en lofts it nije sied fen it jier oer it wachtsjende lân... Ald wier ’r al, syn wyt lang hier wyndere yn ’e wyn en de tsjokke ieren op syn hânnen leine der op as touwen. En stadich gyng er fierder, de fûgels foarby, al mar fierder. De waerme hjerstsinne biskynde him, de blauwe loft wie boppe him en ûnder him de waerme fetlike groun, de blauglêdde spitten keard nei mem sinne ta as in lyts helpsikerich bern nei ’t memmeëach...
Breed stie it skaed fen ’e sjidder op it lân en der wie oars neat mear as det.
De fûgels wierne foartflein.
II.
Under yn ’e tsjustere gong krigen se rûzje mei inoar. „Ik wie earst,” bromde de mol, „lit my troch...”
„Nou, nou,” sei in spitsmûske en striek him de fâlden en knûken út syn grysfewielene jas, „hwet in praet hat minhear. Miene jy sims, man, det jy mear binne as wy ljue? Hwer binn’ jy ek al weikaem? Ut dyselde hoale as wy... há, há!”
„Net mei goedens, den mar mei lilkens,” grânze de mol nou nidich en wrotte om mâllens. Hy sette syn hiele lea der ûnder en it mûske en in pear krobben en in gerskrûper, dy’t der ek al as nijsgjirrige kwajonges omhinne stiene, waerden optild, aeklik om to ûndergean, en wer delsmiten en do de mol brommend mei staesje foart.
It spitsmûske trille op al syn poatsjes. „Hwet seistû der wol fen, sok opswetsen, sok tramtearjen?”
„Hast dy ek biseard?” gnyske de krobbe gekoanstekkerich.
„’t Is hjir sa neare nacht... ik kin neat sjen...”
„Mar fiele kinst dochs wol, ef bist der sims ek al to dom ta?” sei de krobbe finnich.
„Siz neat werom, ju,” flústere de gerskrûper, „gean mar mei nei uzes, wy krije fenmiddei bisite, de jiffers Gêrshipperts komme en dy scill’ spylje. Min moat hwet tiidkoartinge ha yn dizze lange winterjounen. ’t Is nou de trije en njuggentichste al, ’t scil net sa lang mear dûrje, as de sinnelampe kin ús wer waermje.”
„As min der mar om tinkt, den giet der yen al in waerme ridel fen langstme troch de lea,” sei it spitsmûske wiis.
En de middeis wie der mesyk by de jiffers Gêrshipperts. Hja hiene in gnap waerm hûs fen gersraeijen en striekes, mei in greate útdoar nei de strjitwei ta, hwer’t wol net folle fortier wie as hwet mollegewrot en spitsmûskegedraef, mar dochs altyd better as neat, en de jiffers Hipperts songene, det it hwet die, de iene in serenade Sinte Jan en de oaren twastimmich de Hymne oan ’e Bakkersoun. Dêr leine se noch de aldermeaste eare mei yn.
Alles, hwet fetsoenlik op foetten stie en net fen wintersliep bifongen wie, kaem der op ta, selst de polysjepod koe ’t net litte en harkje der nei, sa moai gyng ’t. It klonk troch alle ûnderierdske kuijerstrjitten fen it hiele stik lân... Dêr stiene de nije sprútsjes al op to klûmmerjen, de nije rispinge, dy’t noch tine moast ta raeijen en kerreltsjes, al de freugden en ’t lijen fen it libben noch ûndergean scoe en der stie ek Pipenútsje syn lyts sprútsje. Hy hie ek al kerreltsje west, nou wie er krekt boppe it hûs fen de jiffers Gêrshipperts útdijd ta in sprútsje. En hy hearde it mesyk en it gesjong fen ’e jiffers en hy soeide op ’e maet hinne en wer en krekt as seach er op in sulveren triedtsje in lyts elfke op him tarinnen oer de griene bou, dy’t sa krûderich en maitiidseftich roek yn ’t sinneskyn waer en it waerde him sa wol to moed, det hy dânse op en del mei de wyn. En de wyn wie dy earste deis Súd...
III.
„Ik stien hjir op myn post en der komt gjinien út, jimm’ skandalige jongefammen mei jimm’ gestrún om de útdoar. It is noch gjin simmerwaer... it is noch mar Maert!” en de polysjepod blaesde him fen lilkens grou op as in berneblaesfluitsje.
„Och to mar...” flaeiken de jiffers Gêrshipperts, dy’t altyd mienden, hja hiene in fin mear as in bears. „Wy moatte sa nedich nije jurkjes ha, dû sjuchst, ho skurf as wy rinne en fen ’t winter hastû ek wol ris in fet hapke hawn út ús spyn.”
„Ik wit net mear fen âlde tiden,” sei de polysjepod noartsk. „Net sa kringe, jimm’ frouljue. Wier, wier, it is noch gjin maitiid. Fen de moarn kaem der noch in hagelbui, de rogge raesde it út fen pine, sa sear diene de heilstiennen, hwer’t de winter mei op ’t lân ombikkele.”
„Dû seist mar hwet,” laken de fammen en der kamen al mear en mear. De hiele ûnderierdske gong stie fol, hwent de spitsmûs rekke der ek middenmank mei seis lytse neakene bern, hwent mem hie ’t noch net oan tiid hawn en naeije hjar fetsoenlike jurkjes.
It folkje waerde al roeriger en roeriger en de polysjepod al mar grouwer en grouwer fen razenheit en optlêst suver sa pûr, det hy flypke der fen. En det founen se allegear sa fiis, det do sloegene se der op, de trije jiffers Gêrshipperts it meast, hwent dy hiene oeribele lange earms.
En ynienen sprong de doar op, de tsjustere doar foar de mollerillen en ’e mûzegatten en ’e wezelingegongen en hja wierne bûtedoar.
Dêr skynde de sinne en dêr jubele de maitiid. En de rogge, de nije rogge fen it jier, klaeide it lân mei it griene kleed fen ’e hope.
En ien fen dy miljoenen roggeïeren wie Pipenútsje.
IV.
Mei blide sprongen dânse it jier syn dagen. Hwet in geur! de parrebeam by de hússide bloeide en de bûterblommen en ljipaeijen yn de finne en letter de gouden rein en de jasminebeam! Hwet in fûgels! De protters op it dak en ’e skelfinken yn ’e appelbeam, it ljeave darteldouke yn ’e skerm fen in spjir, de ljurk, it sjongende stipke as in boskje libbene fear oan it blau, alles de prottende, alle hulen brekkende hearlikheit fen it jier! Steatlik as in wyt skip fart de earrebarre de loft lâns en ankert op de skûrre by Geart en Lises, in ekster skattert him smeulsk efternei en fljucht nei de bjirken ta by ’t roggelân, hwer hy syn hûs hat mei in fetsoenlik dak fen takken dêrboppe. En dy greatske earrebarre hat det net iens. Dy hat syn bern mar sa foar waer en wyn neaken op ’e skûrre.
Nou sjongt de rogge fen maitiid en wille... It is de sé, dy’t der sjongt, in felbiweegjende, libbene, rizende en sinkende sé, op ’e wyn syn widzjende wize...
En in dei ef hwet letter... de brimmerheide bloeide en yn ’t petrizenêst yn ’t rûch fen de dyk kipen de earste pykjes ta de aeikes út, do stoude de rogge... De Noardewyn gyng foarby en naem dizze groetenis fen ’e miljoenen bloeijende roggeïeren mei nei fiere oare miljoenen roggeïeren ta... jower èn bringer beide ta seine...
En Pipenútsje krige ek syn part en hy song mei yn it koar mei syn fyn lûdtsje:
„Earst in kerl en do in sprút,
„Sa poarre ik ta d’ ierde út.”
„Healwiis,” bromde de mol. „Hwa hat nou sa’n forbylding? En det mient ek noch, det er moai sjongt. Ik scoe ’t selst noch better kinne.”
„Jawisse,” sei ’t wiif. „Ast mar sjonge koeste, mar kibje kinst allinne, dû âld swartrok.”
„Sokken moatte der ek wêze,” sei de mol en snúfke foart.—
V.
De felle gloed fen Sint Jan barnde op de lânnen en de dagen gyngen nou stadiger as blide waerme reizgers nei in fier lân fen rispings en fruchten. De fûgels lieten de jongen de nije wrâld bisjen, de gerskrûpers hâldden mei tsjienen soasjeteit yn ’e hearlik rûkende heaöpperkes en boarten tik-en-honk yn ’e swéën. De eksters pikten de fjildmûskes sa mar op út de fûrgen en de lytse ljurken kuijeren for ’t earst de greate wrâld fen de foarikker yn ’t roun.
De sjidder en syn soan kamen op in Sneine om it lân en de frucht to bisjen... De sinne barnde, de rogge roek en hie de geur fen frjemde, swiete lodderein. De groun wie hjit, hwerearne min de foet sette, bleau de groun fynkerrelich en plakte net. De mosken mollen yn ’t reedspoar... en de breakes oan ’e kanten stiene trillerich brún to blinken. Hwet in simmer! hwet in groede, hwet in inerlike krêft yn ’t boarst fen ’e âlde mem ierde, om dizze oerstjelpjende weelde drage to kinnen!
Hja tepten in rogge-ier ôf en noch ien: „Ryp,” sei de âldste. „Better noch in wike stean litte, scoe ’t net?” hifke de jongere en as in skipper syn wide sé, bifieme hy mei heldere eagen ek dizze sé fen de foarikker nei de dyk ta, ien soeijende wieling op en del harkjend nei de flúster fen de simmerwyn.
En Pipenútsje, opsketten ta in prachtige giele ier en der tritich lytse húskes yn en likefolle goudgiele kerreltsjes as sûkere Janke yn ’t waffelhûs, hie ’t net stean op dy twa mânljue en hy song sa sêft, det hja koene der neat fen hearre:
„Earst in kerl en do in sprút,
„Sa poarre ik ta d’ ierde út,
„Nou fen sinne en wyn bitocht,
„Ha ’k it ta in ierplûm brocht,
„Hwet scil nou myn foarlân wêze?
„Koe ’k mar yn de takomst lêze!”
Do wie hy ynienen stil, hwent de beide mânljue gyngen deun oan him lâns.
„Ien fen de aldermoaisten!!” prize de soan en hy aeide him mei syn hân. En Pipenútsje fielde for ’t earst yn syn libben de waermens en de sêftens fen in minskehân. En hy seach se nei, do’t se foartgyngen.—
VI.
It wie mar ien slach, mar dy kaem oan. Pipenútsje foel fen him sels, syn moaije lange ier lei tsjin de groun oankeile en der kaem in frouminske en dy boun him en in hiele bult oaren fêst mei in strieën bân en do se sa in bulte skeaven hie, sette se dy op ta in hokke...
En trije dagen letter stie it lân fol fen sokke hokken en mem ierde skriemde. Hja koe hjar simmerbern allegear sa min misse. En de houtdouwen kamen en sieten op de ôfearte stoppel en de heit en de soan kamen en loegen de skeaven op de wein en brochten se yn in greate tsjustere skûrre yn in finzenis. Pipenútsje syn ier hâldde him al hwet appart, mar hy waerde ek oppakt en krige noch in gemien triuwke ta.
Do bigoan op in dei de flaljeklap der op to tiggeljen en alle ieren lieten de kerreltjes falle, Pipenútsje sines ek op in bultsje en do bigoun in wine to draeijen en de lêste droege hulen stouden der ôf. En do rieden se allegear mei inoar dy kerreltsjes nei de mounle ta en fen de mounle nei de bakker.
En it roun nei Sinte Klaes. En de bakker dreame alle nachten al fen taeimannen en soeteliefspearen en swânneboltsjes en hoantsjebroadtsjes en deis kibbe ’r as in âld wiif, as er de mennichte fen sekken moal seach, dy’t er noch forbakke moast.—
VII.
Pipenútsje, nou ta hwet wyteftich moal bitard, siet to gûlen yn ’e sek. Hy hie oars noch sa graech ris sjonge wold, syn âld ljeaf sangkje fen „Earst in kerl en do in sprút,” mar ho koe ’r hjir sjonge, sa yn de knipe twisken tûzenen yn, hy koe syn boarstke hast net iens útsette en earmslach krije, lit stean den fen sjonge... en hy krite it út fen earmoed.
Det hearde Sinte Klaes op in nacht, wylt’er yn ’t bakhús omstrúnde om ris poalshichte to nimmen, as baes bakker al oan ’t daeirearen wie. Wol stie der in tine fol aeijen ré en de greate sekken moal en in kiste fol krinten en resinen, en kreas yn ’t gelid al de houten foarmen for de taeimannen en wiven en skippen en mounlen en Adam’s en Yfke’s, mar it daei wie noch net bireard.
Do krige Sinte Klaes hiel stil in gouden stokje ûnder syn mantel wei en seine al det de bakker klear set hie him ta eare. Nou scoe it bisleek net klútsje en de oalje net spatte en der gjin stiennen yn de krinten sitte en de taeimannen net stikken gean, alles scoe gean as in liere...
Krekt scoe er wer yn ’e greate skoarstien fen de oun weiwirde, do hearde er it earmoedich gekryt fen Pipenútsje syn ta fyn moal tomealde tritich kerreltsjes.
„Skilt der hwet oan, ljeave?” sei de goede Sint en bleau stean en die de sek op, hwer’t it klútsje moal yn lei fen de tritich kerreltsjes.
„’t Is my sa droef tomoed, Sinteklaes,” snokte Pipenútsje.
„En ho det sa?” frege Sinteklaes en krige it klútsje moal yn syn hân. „Hwet wie syn bigearte, ljeave?”
„Ik doar it net sizze,” sei Pipenútsje skruten en kûstere syn wite lyfke yn ’t holle fen Sinteklaes syn ljeave, âlde hân.
„Al hwet der libbet op ierde, mei om myn jierdei hinne in winsk dwaen, en as ik den kom út Spanjen, den forful ik dy... Kom ljeave, winskje ek mar. Ho goedlik wie syn lûd... ho treastlik wierne syn wirden!
„It is sa ’n mâlle winsk,” sei Pipenútsje. „Ik biskamje my der hast om.”
„Krûp my mar oan en siz him mar hiel sunich,” sei Sinteklaes.
En Pipenútsje die syn winsk.
VIII.
It wie yn de iere moarn. Slof! slof! seine de toffels fen de bakkerinne, plof! plof! sei it daei fen de bakker, den lei der wer in roun boltsje op de daeitafel en de bakker draeide der in halske oan en in kopke en stiek in krint der yn as each en sjuch! it wie waerliken in swaentsje. Ef hy makke ’r in moaije kreakeling fen en sierde him op mei brune sûker. Hy hie der sels aerdichheit oan... it wirk gyng fen ’e moarn fen sels. Der siet sa ’n rees yn syn bisleek, de bûltsjes kamen der op, it moal klute net en de sjerp fen it taei liet him sa skoan biarbeidzje, hy rekke sa op de tried, det hy bigoan der fen to sjongen.
Optlêst stie de hiele bakkerij fol fen mannen en wiven, mounlen en skippen en hy sette de ounsdoar op en skoude alles der yn. It fjûr scoe nou syn wirk wol dwaen.
Do rette er de boel hwet op en seach noch hwet moal lizzen, sa ’n moai lyts klútsje op de klútsjesouwe.
„Hwet in moai lyts roun klútsje bistû,” sei er. „Sa roun en sa wyt, krekt hwet, om in aerdichheitsje fen to meitsjen for in bern.” Hy wie in tearhertich man en altyd rejael mei pinken en sûkerslakken.
En hy krige it moal fen Pipenûtsje syn tritich kerreltsjes en birearde it mei brune sûker en aei en takrúden en do draeide hy der in greate pipenút fen, ien inkelde greate, sa ’s Pipenútsje sels winske hie tsjin Sinte Klaes en yn dy bakkert fen in pipenút treau er twa krintsjes ta eagen en hwet reade sûker ta wangkjes en ’t mûltsje en hy knypte der in moai lyfke oan fen sûkergûdsdaei en klaeide de poppe yn in reade sûkeren rôk en in buiske fen sûkela en knopen fen wite sûkerkraeltsjes.
Pipenútsje njuente fen wille, mar lokkich, de baes hearde it net, oars hie er wol fen himsels falle kind. Do’t hy nei in set de oun opdie, wie Pipenútsje in moaije sûkerpoppe waen en yn it holtsje sieten de tritich kerreltsjes en songene bliid:
„Earst in kerl en do in sprút,
„Sa poarre ik ta d’ ierde út,
„Do fen sinne en wyn bitocht,
„Ha ’k it ta in ierplûm brocht,
„Moal waerd’ ’k yn it mounlehûs,
„En nou bin ’k in popke prûs;
„D’ein scil komme nou moi wis,
„Hokker bern krijt m’ op de dis?”
IX.
Och, it wie sa’n trinten popke waen! De bakkerinne rekke selst noch op de iene ein, sa foreale waerd se op him en knipte him in hoedtsje fen goudpompier op ’e holle en goudene skoen oan ’e foetten. En sa setten se him yn ’e winkel to pronk.
Hwet kamen en gyngen der in minsken! It stie suver net stil! Riken en armen kamen der, bern en greaten, fetsoenliken en ûndogensken, smoargen en gûnt, dy’t hjar sels skjin woskene en selst de earen net forgeaten, flitigen en loaikerts, loebesen en earliken, eltsenien koft him bliid en de pong leech. En gjinien krige noch de moaije sûkeren poppe. „Dy is for myn eigen aerdichheit,” sei de bakker. „Dy scil ik en ’t wiif joun sels ris opplúzje. Dêr de bakker neat krijt...”
It wie al let op ’e joun, do gyng de skelle noch ris. De winkel wie al hast leech, der stiene allinne noch in pear bôlen en in fjirdepart brea.
„Joun,” pipe in lyts binaud lûdtsje.
„Bistû der noch, Femme?”
„Ja,” sei Femme, „mem moast noch in bôle ha en as de baes ek hwet sûkergûd hie, det stikken wie en in healbrea...”
„Och, och,” sei de bakker meilydsum, „dû moatst mar hwet om ’t skik ha, fen alles hwet,” en hy pakte it yn de koer. „It wirdt in sjou, jonge.”
„Det is net sa slim,” andere it jonkje. Do krige er de moaije poppe yn ’t fesier, it readsiden rokje, it sûkeladen buiske. Syn eagen glinsteren as stjerren. Hy sei neat.
Stadich telde er it jild út memme âlde knipper, safolle bôle en brea, safolle sûkergûd. Baes die der in goed stik op ta, hie er net in bêste Sinte Klaes en wie Nynke net in earme widdou?
„En hofolle pinken kin ’k noch keapje for dit?” en de lytse fingers hellen út in stikje pompier, biknope yn ’e tippe fen ’e bûsdoek, in moaije gloednije sint.
„Hwet in moaije sint! Hwer hastû dy wei?”
„Fen pakes,” sei de lytse jonge.
„En moat dy nou sa mar foart oan pinken? Meijst dy den sa graech?”
„Ik scil der net oankomme,” sei de lytse jonge greatmannich. „Net for sà’n stikje. Mar Sijke fen Melles is siik en dy meij pinken. Graech, seit se. En den wirdt se wer better, seit mem, as se yt.” En hy seach skean plurende nei de pinken en den wer nei de sûkeren poppe.
„Ast nou noch mear sinten hiest yn de sparpot, koest noch folle mear keapje,” sei baes.
„Ik ha mar ien inkelde,” sei de lytse jonge.
„Hast der sels ljeaver net hwet for to opiten, in moai swânnebroadtsje?” tante de bakker him.
„Ik ha ’t ljeaver for Sijke. Hjar boarst pipet sa nuver,” sei de lytse jonge, wylst er aloanwei skean nei de poppe seach. Dy stiek him de eagen út. „Is dy tige djûr, baes?” frege er optlêst skruten.
Baes sei neat mear. Hy krige in stikmennich pinken fen ’t boerd en die se it jonkje yn de koer en do krige hy hiel foarsichtich Pipenútsje by it sûkeladen buiske en socht in moai doaske op, fûrre mei sulverpompier, en der kaem hy yn.
„Nim ’t allegearre mar mei for Sijke en dy togearre.” En hy krige de nije sint fen it jonkje oan en liet him yn it laedtsje falle. It rinkinke der oer.
„Nou bist him kwyt, hearst wol?” ferge baes him op it uterste. Mar it mûltsje fen ’t jonkje bleau bliid. Hy sprong ta de doar út.
En Pipenútsje? Syn nuvere reis naem in ein op it bêd fen in siik famke. Sa hâldde Sinte Klaes syn ûnthjit, om al dy tritich kerreltsjes mei inoar ien moaije, sêfte ein to jaen en bliid songene hja for ’t lêst:
„Earst in kerl en do in sprút,
„Sa poarre ik ta d’ ierde út,
„Do fen sinne en wyn bitocht,
„Ha ’k it ta in ierplûm brocht,
„Moal waerd’ ’k yn it mounlehûs,
„En nou bin ’k in popke prûs,
„Sjuch! myn wûndre reis is dien—
„Treastjend bin ’k ta fied forgien.”