Vitruvii De architectura libri decem

Plain text

circini centrum conlocandum est eo | loci quo secat eam 
lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera D, et diducendum
ad eum locum quo secat circinationem aestivus
radius ubi est littera H. e centro aequinoctiali intervallo
aestivo circinatio circuli menstrui agatur, qui menaeus 
7 dicitur. ita habebitur analemmatos deformatio. | cum hoc 
ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas
sive per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam | per 236
menstruas in subiectionibus rationes horarum erunt ex
analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae 
varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus
his artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque
| earum effectus unus, uti dies aequinoctialis 
brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter
sit divisus. quas ob res non pigritia deterritus praetermisi 
sed ne multa scribendo offendam, a quibusque inventa
sunt genera descriptionesque horologiorium exponam.
neque enim nunc | nova genera invenire possum nec aliena 
pro meis praedicanda videntur. itaque quae nobis tradita
sunt et a quibus sint inventa dicam. 

VIII Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque
succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen sive
| hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam discum 
in planitia. arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli dicunt
Apollonium. plinthium sive lacunar, quod etiam in circo 

1 eam lineam: circinationem x.

2 D: .e. x. | deducendum x.

5 manaeus (mana|eus S) HS, maneus G.

6 analematos HG (ánalemmatos S).

7 sive ꝑhibernas lineas sive aequinoctialis radius ubi|erit littera e. sed deducendū ad eū locū quo secat circi|nationem ꝑaestivas sive ꝑaequinoctiales etc. (sic repetendo) H, item S et (ubi sed | ducendū) G.

9 rationes HS(G^c): om. G.

10 anallēatios H, analematios G, analemmatios S. | subicianturque x.

14 idemque x. | XII. G.

15 divisus G(S): -sū . H (et ante ips. corr. S, ubi pro -ſu · nunc videtur ſuſ i. e. per punctum et pro puncto inseritur ſ). | p̄(pre S)termissis x.

20 inventi H. | 22 berosus GS: berossus H. | scaphen HS: scapen G.

23 hemisphe(spe G)rium x. | aristharcus H, -tarcus GS.

24 arachanen x.

25 panthium (-ū G) x. | lacunar G et (ubi r ex s ras.) S^c: -nas HS.

Plain text

Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, προϲ τα ιϲτορουμενα
Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas,
Patrocles | pelecinum, Dionysodorus conum, Apollonius 
pharetram, aliaque genera et qui supra scripti sunt
et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, conicum 
plinthium, antiboreum. | item ex his generibus viatoria 237
pensilia uti fierent plures scripta reliquerunt. ex
quorum libris si qui velit subiectiones invenire poterit,
dummodo sciat analemmatos descriptiones.

2 Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus 
| horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, 
qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res
invenit. sed uti fuerint ea exquisita, dignum est studiosis
agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae natus patre
tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos 
excellens dictus | est artificiosis rebus se delectare. namque 
cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere
ut cum duceretur sursumque reduceretur, linea latens
3 pondus reduceret, ita conlocavit machinationem. canalem
ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit. per 
canalem lineam in angulum | deduxit ibique tubulos struxit. 
in eos pilam plumbeam per lineam demittendam curavit.
ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum premeret
caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces frequentiam
caeli compressione solidatam extrudens in aerem 

1 prosta historumena HS, ꝓtha hystoromena G.

2 prospanclema x. | andrias x.

3 pelecinum x: pelignum Fav. (p. 309, 18. 17). | dioniso | ◌ porusconū H, dionisius. | porusconū S, dioniso porusconum G.

4 paretram (-ā G) x.

5 alia S. | conarchenen conatum (-ū) plinthium (-ū) antiboraeum (-reū SG^c) x.

6 idem x.

7 pensilia GS: pen̄silia H(G^c). | ut S.

8 subiectionis S (-nes HGS^c).

11 aclesbio x.

12 qui &ıā spiritus naturalis ineū atticasque x.

13 est om. x.

14 clesbius x.

16 seḍ̇electare G^c.

18 susumque x (usu romanico, qui ubique delendus est, ut p. 253, 26 et apud Varronem: Keil ad Cat. p. 61, ad Varr. p. 135, Lachm. ad Lucr. p. 144.—introsus semel S p. 231, 12). | deduceret x.

21 lineam G: lıg̸neā H^c, ligneam S.

22 demittendam HS: dim- G.

25 conpressione G: confressione HS.

Plain text

patentem offensione tactus sonitus ex|presserat claritatem. 
4 ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus
spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his principiis
usus hydraulicas machinas primus instituit. item
aquarum expressiones automatopoeetasque machinas multaque 
deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua
| comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex 
| auro perfectum aut ex gemma terebrata. ea enim nec 238
teruntur percursu aquae nec sordes recipiunt ut obturentur.
5 namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat 
scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive
tympanum | dicitur. in quo conlocata est regula versatili 
tympano denticulis aequalibus perfecta. qui denticuli alius
alium inpellentes versationes modicas faciunt et motiones.
item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum 
dentata una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque
mo|tionum, in quibus moventur sigilla, vertuntur 
metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae canunt,
6 reliquaque parerga. in his etiam aut in columna aut
parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens ab 
imo virgula significat in diem totum. quarum brevitates
aut crescentias cuneorum adiectus aut | exemptus in singulis 
diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones
aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. metae
fiunt duae, una solida una cava, ex torno ita perfectae 
ut alia in aliam inire convenireque possit, et eadem regula
laxatio earum aut coartatio efficiat aut vehementem
| aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his 

1 offensıonē tactu x.

2 clesbius HS, -bies G. | extractu x.

3 spiritus vocesque nasci x.

4 instituit HS(G^c): instruxit G (sed supra ī aꝉ instituit G^c).

5 automato pictasque HS, a. pitasque G.

8 terre brata G.

9 terentur (ante corr.) S. | percussu x. | aquę sordes nec rec. (sic ante corr.) G. | opturentur HS: obdurentur G.

11 scaphum (-ū GS) x.

12 ē regula versatile tympanū d. ae. sunt perfecta x.

18 bucinae (-ę): sic x.

20 quae (quę GS) sigillum x.

21 quorum x.

28 leuē G. | vasa aquę S: vasaquae H, vas aquę G.

Plain text

rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum
7 ad hibernum usum conlocationes. sin autem adiectionibus
et detractionibus correptiones dierum aut crescentiae
ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei
saepissime vitia fa|ciunt, sic erit explicandum. in columella 
horae ex analemmatos transverse describantur, menstruaeque
lineae columella signentur. eaque columna versatilis
perficiatur, uti ad si|gillum virgulamque, qua virgula egrediens 239
sigillum ostendit horas, columna versando continenter
sui cuiusque mensis brevitates et crescentias faciat horarum. 

8 Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae ana|phorica 
dicuntur perficiunturque rationibus his. horae disponuntur
ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione
ab centro dispositae in fronte. in ea circuli sunt circumdati
menstrua spatia finientes. post has virgulas tympanum, 
in quo descriptus et depictus est mundus signiferque
circulus, | descriptioque ex XII caelestium signorum fit 
figura, cuius ex centro deformatur unum maius alterum
minus. posteriori autem parti tympano medio axis versatilis
est inclusus inque eo axe aenea mollis catena est 
involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab
aqua sublevatur, altera aequo | pondere phelli sacoma 
9 saburrale. ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum
saburrae pondus infra deducens versat axem, axis
autem tympanum. cuius tympani versatio alias efficit uti 
maior pars circuli signiferi alias minor in versationibus
suis temporibus designet horarum proprietates. | namque 

2 sin autem cuneorum adiectionibus … ex cuneis … fieri x.

3 correptionis ante corr. G.

8 qua: quia ante corr. G.

9 continentur (-t᷎ H) HS (-ter G).

10 suis cuiusque mensibus (-bꝰ HG) x. | facer& (-et G) x.

11 anaporica x.

12 perficiuntque x.

13 aenis G.

17 ex duodecim S. | fit (HS, sit G) figurata . cuius & (et G) centro deformatio x.

19 posteri autē (ante corr.) G. | parti HS: parte G.

20 inque GS: inquae H. | axi x.

21 phellos sive tympanum. qui x. | abaq⁊ (ante corr.) G.

22 altero x. | phellis G.

23 saburrali x (cum L, sed phellis acomasa brumali Plcv).

26 signi fieri H. | minus x.

27 honorarū H (ubi hoṇọrarum etiam P^cl^c et sine corr. cm, non hv).

Plain text

in singulis signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava
sunt perfecta, cuius bulla, quae solis imaginem horologiis
tenere videtur, significat horarum spatia. ea translata | ex 240
terebratione in terebrationem mensis vertentis perficit cursum.
10 itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens 
dilatat contrahitque dies et horas, sic bulla in horologiis
ingrediens per puncta contra centri tympani versationem,
| cotidie cum transfertur aliis temporibus per latiora aliis 
per angustiora spatia, menstruis finitionibus imagines efficit
horarum et dierum. 

De administratione autem aquae quemadmodum se
11 temperet ad rationem, sic erit faciendum. post frontem
horo|logii intra conlocetur castellum in idque per fistulam 
saliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem adfixum
sit ex aere tympanum habens foramen, per quod 
ex castello in id aqua influat. in eo autem minus tympanum
includatur cardinibus ex torno masculo et femina
inter se coartatis, ita | uti minus tympanum quemadmodum 
epitonium in maiore circumagendo arte leniterque versetur.
12 maioris autem tympani labrum aequis intervallis CCCLXV 
puncta habeat signata, minor vero orbiculus in extrema
circinatione fixam habeat lingulam, cuius cacumen dirigat
ad punctorum regiones, in|que eo orbiculo temperatum sit 
foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat
administrationem. cum autem in maioris tympani labro 
fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit
inmotum, in summo habeat deformatum cancri signum, ad

1 sui usque x.

3 tinere H. | significat ante corr. (i. m.) om. G.

4 cursum suum . itaque x.

9 imagines G: -nis HS.

14 saliat aqua GS: saliata quae H.

15 habens tello in | id etc. ante corr. (qui supra supplevit omissa) G.

17 & (et G) torno x.

18 coartis (ante corr.) G.

19 epitonium (sic et infra p. 261, 20. 262, 25) x (cf. Goppert, Bedeut. von ferruminare Bresl. 1869 p. 38, Keil ad Varron. p. 247, R. Cagnat: Revue de phil. 1894 p. 170).

20 maioris GS: -res H.

21 designata S.

22 ligulam x.

24 quia HS: qua G.

25 labro G: libro HS.

27 inmotum & in s. x. | cancri signū S: cancri signorū G, caneri (sic et ante corr. L) signorū H.

Plain text

perpendiculum eius in imo capricorni, | ad dextram spectantis 
librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque inter
13 eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur. igitur
cum sol fuerit in capricorno, orbiculi lingula | in maioris 241
tympani parte capricorni cotidie singula puncta tangens, 
ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus,
celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vas,
quod excipiens eam, cum brevi spatio impletur, corripit
et | contrahit dierum spatia et horarum. cum autem 
cotidiana versatione minoris tympani lingula ingreditur 
in aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et
aqua e vehementi cursu cogetur tardius emittere salientem.
ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat
14 horarum spatia. | aquarii vero pisciumque punctis uti 
gradibus scandens orbiculi foramen in ariete tangendo 
octavam partem aqua temperate salienti praestat aequinoctiales
horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia
ad summa cancri puncta partis octavae foramen se tympani
versationibus peragens et in | altitudinem eo rediens 
viribus extenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando 
spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. a cancro
cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae
partis octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo
spatia contrahit horas, et ita perveniens | ad puncta librae 
15 aequinoctiales rursus reddit horas. per scorpionis vero 
spatia et sagittarii proclivius deprimens se foramen rediensque
circumactione ad capricorni partem VIII, restituitur
celeritate salientis ad brumales horarum brevitates.

1 spectantes x.

2 signi x.

4 in capricorni orbiculo ligula x.

5 parte & (et G) c. x.

7 advastū excipiens x.

9 dierum minoris spatia x.

10 maioris tympani lingula (sic HG, ligula S) ingrediatur in aquario cuncta descendent (-dænt H^c) foramina perpendiculo & aq⁊ (-ę GS) v. c. cogitur x.

13 ita comminus S.

15 formamen H.

16 aquae (-ę GS) x.

18 se: seu x.

20 dilatat G: -tet (-t& H) HS.

21 cancri GS^c: cancris HS.

24 spatio G.

25 aequinoctiales G: -lis HS.

26 radiensque G.

27 VIII. HG: octavam S.

Plain text

| Quae sunt in horologiorum descriptionibus rationes et 
apparatus ut sint ad usum expeditiores quam aptissime
potui perscripsi. restat nunc de machinationibus et de
| earum principiis ratiocinari. itaque de his, ut corpus 242
emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine 
incipiam scribere.

LIBER DECIMUS.

1 | Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta 
dicitur a maioribus dura conditione sed iure esse
non iniquo constituta. nam architectus cum publicum 
opus curandum recipit, pollicetur quanto sumptu id sit
futurum. tradita aestimatione magistratui bona eius obligantur,
donec opus | sit perfectum. absoluto autem, cum 
ad dictum inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur.
item si non amplius quam quarta ad aestimationem 
est adicienda, de publico praestatur, neque ulla
poena tenetur. cum vero amplius quam quarta in opere
consumitur, ex eius bonis ad | perficiendum pecunia exigitur. 
2 utinam dii inmortales fecissent ut ea lex etiam
P. R. non modo publicis sed etiam privatis aedificiis esset 
constituta. namque non sine poena grassarentur inperiti,
sed qui summa doctrinarum subtilitate essent prudentes,
sine dubitatione profiterentur architecturam, | neque patres 
familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones
ut et e bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore 
coacti diligentius modum inpensarum ratiocinantes explicarent,

8 graegorum H.

11 sumptui adsit (assit G^c) x.

15 post quarta ex v. 17 praesumit x (HSPvlG) in opere consumitur (del. Schneider, sicut cod. c et qui ex hoc, h et m).

19 ut om. x. | &(et)iam P̅r̅. x (populo romano ed.).

24 sumptū (ante corr.) G. | p. & (et) ut ebonis x.

25 eiecerentur G (eic. G^c EHS). | ipsique HS(G^c): ipsisque EG. | poenae (poene S) HS: poena E, pęna G (pe̳næ G^c).

Plain text

uti patres familiarum ad id quod praeparavissent,
seu paulo amplius adicientes, aedificia expedirent. | nam 243
qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient
centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur,
qui autem adiectione dimidia aut ampliore sumptu 
onerantur, amissa spe et inpensa abiecta, fractis rebus et
3 animis desi|stere coguntur. nec solum id vitium in aedificiis 
sed etiam in muneribus quae a magistratibus foro
gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus nec mora
neque expectatio conceditur sed necessitas finito tempore 
perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones
et ea | omnia quae scaenicis moribus per machinationem 
ad spectationes populo comparantur. in his vero
opus est prudentia diligens et ingenii doctissimi cogitatum,
quod nihil eorum perficitur sine machinatione studiorumque 
4 vario ac sollerti vigore. igitur quoniam haec ita
sunt tradita et constituta, | non videtur esse alienum uti 
caute summaque diligentia, antequam instituantur opera,
eorum expediantur rationes. ergo quoniam neque lex
neque morum institutio id potest cogere et quotannis et 
praetores et aediles ludorum causa machinationes praeparare
debent, visum mihi est, imperator, | non esse alienum, 
quoniam de aedificiis in prioribus voluminibus exposui,
in hoc quod finitionem summam corporis habet constitutam,
quae sint principia machinarum ordinata praeceptis 
explicare.

I Machina est continens e materia coniunctio maximas
| ad onerum motus habens virtutes. ea movetur ex arte 
circulorum rotundationibus, quam Graeci κυκλικην κινηϲιν
appellant. est autem unum genus scansorium quod graece 
ακροβατικον dicitur, alteram spirabile quod apud eos

3 quadraginta x.

9 scenicisque x.

11 inductiones sunt. & ea x (-nes. sunt & ea E).

13 spectationes EG: -nis HS.

14 cogitata x.

21 machinationis (ips. corr.) S^c.

24 quod: qui x.

27 emateria HEG: ·ex ̣materia S (ex supra S^c).

28 arce S.

29 quam EG: quē H (q. gr. om. S). | cyclicen cinesin x.

31 acrobaticon x.

Plain text

πνευματικον appellatur, tertium tractorium, id autem Graeci
| βαρουλκον vocitant. scansorium autem ＜est cum＞ machinae 244
ita fuerunt conlocatae ut ad altitudinem tignis statutis
et transversariis conligatis sine periculo scandatur ad apparatus
spectationem. at spirabile, cum spiritus est expressionibus 
| inpulsus ut plagae vocesque οργανικωϲ exprimantur. 
2 tractorium vero cum onera machinis pertrahuntur
ut ad altitudinem sublata conlocentur. scansoria
ratio non arte sed audacia gloriatur. ea catenationibus
et transversariis et plexis conligationibus et erismatorum 
fulturis continetur. quae autem | spiritus potestate adsumit 
ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur
effectus. tractoria autem maiores et magnificentia plenas
habet ad utilitatem opportunitates et in agendo cum prudentia
3 summas virtutes. ex his sunt quae μηχανικωϲ 
alia οργανικωϲ moventur. inter machinas et organa | id 
videtur esse discrimen quod machinae pluribus operis ac
vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torculariorumque
prela. organa autem unius operae prudenti
tactu perficiunt quod est propositum, uti scorpionis seu 
anisocyclorum versationes. ergo et organa et machinarum
ratio ad | usum sunt necessaria, sine quibus nulla res 
4 potest esse non inpedita. omnis autem est machinatio
rerum natura procreata ac praeceptrice et magistra mundi
versatione instituta. | namque animadvertamus primum et 245
aspiciamus continentem solis lunae quinque etiam stellarum 

1 pneumaticon x.

2 baruıſon x. | scansorū autē (aū S) machinae(ę) x.

4 scandaṇ̇tur G.

5 spectatione ut spirabile (G, -lē H, -lem S) x. | est: & (et G) x.

6 ut: & x. | organicos x.

7 tracṭạ̈torıū H.

8 ut S(G^c): aut HG.

10 et transversariis et plexis conligationibus G: om. HS. | chrismatorū x.

11 continentur x. | potestatē x.

12 consequetur G: -entur HS.

15 me(eạ G)chanicos x.

16 organicos x.

17 operibus (-ib;) ut vi x.

18 hab& (-et G) uti SG, habeuti H. | uallistae HG (balistę S).

20 scorpiones (ante ips. corr.) S. | seu latinis osci(y S)clorū x (sc. HLlcGS, sed lationis osciclorum P, lationis cyclorum v).

25 Namque enim (enī H) advertamus HG, Nam ni adv. S.

Plain text

naturam, ＜quae ni＞ machinata versarentur, non habuissemus
interdum lucem nec fructuum maturitates. cum
ergo maiores haec ita esse ani|madvertissent, e rerum 
natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus
divinis commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque 
comparaverunt, ut essent expeditiora, alia machinis et
earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae animadverterunt
ad usum utilia esse studiis artium | institutis, 
5 gradatim augenda doctrinis curaverunt. attendamus
enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, quemadmodum 
telarum organicis administrationibus conexus
staminis ad subtemen non modo corpora tegendo tueatur
sed etiam ornatus adiciat honestatem. cibi vero non habuis|semus 
abundantiam, nisi iuga et aratra bubus iumentisque
omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum 
et vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque
olei nitorem neque vitium fructum habere potuissemus ad
iucunditatem, portationesque eorum non essent nisi plostrorum
| seu serracorum per terram, navicularum per 
6 aquam inventae essent machinationes. trutinarum vero 
librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat ab iniquitate
iustis moribus vitam. non minusque sunt innumerabili
modo rationes machinationum, de quibus non necesse
videtur disputare, quoniam | sunt ad manum cotidianae, ut 
sunt molae folles fabrorum raedae cisia torni ceteraque quae 
communes ad usum consuetudinibus habent opportunitates.

1 natura machinata HG, naturam quam machinata S.

2 fructū (-tum S) maturitatis x.

8 artibus (-b;) x.

12 subtemen HS (L, subtegmen Pvlc), suptemen G. | tueantur x.

14 bubus: sic x (i. e. HLSG, bobus Pvlc—item infra 250, 16. 251, 14).

16 torcularis (= riis) x.

18 plostrorum H (et ante ips. corr.) S(LP): plaustrorum GS^c.

19 serracorum: sic x. cf. sarraca αμαξα CGL II, 678.

21 exanimatio G.

22 minus quae (quę SG) x. | innumerabiles moderationes G.

24 quoniam: qđ non H(LP), quod n̄ G.

25 motae (-ę GS) x. | raedę G (redę G^c): redae HS. sic iidem et 255, 20. deinde p. 263, 11 reda EG ubi raeda H. sed infra p. 263, 13. 20. 264, 4. 9 per ae scribunt HG (reda G^c).

26 oportunitates G(S^c): opportunitatib; H(L) et (oport.) S(Pvlc).

Plain text

| Itaque incipiemus de is quae raro veniunt ad manus 246
II ut nota sint explicare. primumque instituemus de is quae
aedibus sacris ad operumque publicorum perfectionem necessitate
comparantur, quae fiunt ita. tigna duo ad onerum
| magnitudinem ratione expediuntur. a capite ea fibula 
coniuncta et in imo divaricata eriguntur, funibus in capitibus
conlocatis et circa dispositis erecta retinentur. alligatur
in summo troclea, quem etiam nonnulli rechamum
dicunt. in trocleam induntur orbiculi ＜II＞ per axiculos
versationes habentes. | per orbiculum ＜summum＞ traicitur 
ductarius funis, deinde demittitur et traducitur circa orbiculum
trocleae inferioris. refertur autem ad orbiculum
imum trocleae superioris et ita descendit ad inferiorem
et in foramine eius religatur. altera pars funis refertur
2 inter imas machinae partes. in quadris autem | tignorum 
posterioribus, quo loci sunt divaricata, figuntur chelonia,
in quae coiciuntur sucularum capita ut faciliter axes versentur.
eae suculae proxime capita habent foramina bina
ita temperata ut vectes in ea convenire possint. ad rechamum
autem imum ferrei forfices religantur, quorum | dentes 
in saxa forata accommodantur. cum autem funis habet
caput ad suculam religatum et vectes ducentes eam versant,
funis se involvendo circum suculam extenditur et
ita sublevat onera ad altitudinem et operum conlocationes.
3 haec autem ratio machinationis quod per tres orbiculos 
circum|volvitur, trispastos appellatur. cum vero in ima 
troclea duo orbiculi, in superiore tres versantur, id pentaspaston
dicitur. | sin autem maioribus oneribus erunt machinae 247

1 his x.

2 sint S: sunt HG. | his x.

4 duo (sic) x: cf. Heron. mech. arab. Journ. Asiat. 1893 II, 486.

5 magnitudinē G et (ante ras.) S: -ne HS^c. | a capite afibula x.

7 disposita (ante corr.) G. | alligantur in summo trocleae (-ę S) quae (q⁊ G, quę SG^c) x (ubi in summo motro cleae H cum uno P, ex quo vlc)

9 induuntur x. | II. om. x.

10 summum om. x.

11 dimittitur G.

12 inferiores (ante corr.) H.

14 religantur x.

15 interimas H^c(LP): interim has HSG.

16 helonia x.

22 ad: ac S.

23 se om. x.

27 pentas paston HS, pentes paston G.

Plain text

comparandae, amplioribus tignorum longitudinibus
et crassitudinibus erit utendum et eadem ratione in summo
fibulationibus, in imo sucularum versationibus expediendum.
his explicatis antarii | funes ante laxi conlocentur, retinacula 
super scapulas machinae longe disponantur, et si non 
erit ubi religentur, pali resupinati defodiantur et circum
4 festucatione solidentur, quo funes alligentur. troclea in
summo capite machinae rudenti contineatur, et ex eo funis
perducatur ad palum et quae | est in palo troclea inligata. 
circa eius orbiculum funis indatur et referatur ad 
eam trocleam quae erit ad caput machinae religata. circum
autem orbiculum ab summo traiectus funis descendat
et redeat ad suculam quae est in ima machina ibique
religetur. vectibus autem coacta sucula versa|bitur et eriget 
per se machinam sine periculo. ita circa dispositis funibus 
et retinaculis in palis haerentibus ampliore modo
machina conlocabitur. trocleae et ductarii funes uti supra
scriptum est expediuntur.

5 Sin autem colossicotera amplitudinibus et ponderibus
| onera in operibus fuerint, non erit suculae committendum, 
sed quemadmodum sucula cheloniis retinetur, ita axis includatur
habens in medio tympanum amplum, quod nonnulli
rotam appellant, Graeci autem αμφιεϲιν alii περιθηκιον
6 vocant. in his autem machinis trocleae non eodem
sed alio | modo comparantur. habent enim et in imo et 
in summo duplices ordines orbiculorum. ita funis ductarius
traicitur | in inferioris trocleae foramen uti aequalia 248

2 grassitudinibus H. | utendum (. GS) eadē x.

3 venationibus x. succularum (hic) H: sic et 247, 13 H (cum P, non L). item G p. 272, 4. 267, 10. 247, 13. S p. 247, 14. praeterea sucula ubique omnes.

4 anterii S.

6 religet(& G)ur x.

7 fistucatione x.

8 capite (ante corr.) om. G. | funes ꝑducantur x.

9 trocleā (HG, -am S) x.

10 indatur HS: inducatur G.

11 religatę (ante corr.) G.

12 ad summo x (a summo G^c = LP).

14 versabitur eriget x.

18 est om. G.

19 colossicotera (H, colos si cotera S): colosico terra (ante corr.) G.

21 chelonis x.

22 mediū x.

23 amphieren HG (L, -sen P), amphien S. | peritheciū x.

27 inferioris G: -res H, inferius S.

Plain text

duo capita sint funis cum erit extensus, ibique secundum
inferiorem trocleam resticula circumdata et contexta
utraeque partes funis continentur, ut neque ＜in dextram
neque＞ in sinistram partem | possint prodire. deinde capita 
funis referuntur in summa troclea ab exteriore parte et 
deiciuntur circa orbiculos imos et redeunt ad imum coiciunturque
infimae trocleae ad orbiculos ex interiore parte
et referuntur dextra ac sinistra et ad caput circa orbiculos
7 summos redeunt. traiecti autem | ab exteriore parte 
feruntur dextra ac sinistra tympanum in axe ibique ut 
haereant conligantur. tum autem circa tympanum involutus
alter funis refertur ad ergatam, et is circumactus
tympanum et axem se involvendo pariter extendunt,
et ita leniter levant onera sine periculo. quodsi
| maius tympanum conlocatum aut in medio aut in una 
parte extrema fuerit sine ergata, calcantes homines expeditiores
habere poterunt operis effectus.

8 Est autem aliud genus machinae satis artificiosum et
ad usum celeritatis expeditum, sed in eo dare operam non
| possunt nisi periti. est enim tignum quod erigitur et 
distinetur retinaculis quadrifariam. sub retinaculis chelonia
duo figuntur, troclea funibus supra chelonia religatur,
sub troclea regula longa circiter pedes duos, lata
digitos sex, crassa quattuor supponitur. trocleae ternos
ordines orbiculorum in | latitudine habentes conlocantur. 
ita tres ductarii funes in ＜summa＞ machina religantur.
deinde referuntur ad imam trocleam et | traiciuntur ex interiore 249
parte per eius orbiculos summos. deinde referuntur

2 contenta x.

3 in dextram neque om. x. | 6 coniciuntur (hic) HS (coic- G).

7 ad orbiculos exteriore parte S.

8 dextra sinistra ad caput x.

9 exteriori G. | 10 ac om. x.

11 inuoluitur S.

12 is GS^c: his HS. | circū auctus x.

13 t. et axem se involvendo pariter extendunt (sic) x (sine lac.). cf. (Joc.) Mar.

16 expeditores x.

17 poterit x.

21 distenditur x (corr. Joc.). | sub retinaculo celonia x.

22 troclea funis supra celonia x.

23 troclea aregula x.

24 .IIII. G.

26 .III. G. | summa (Joc.) Bywater (cf. Heron. mech. Journ. As. 1893 II, 485): om. x.

Vitruvii De architectura libri decem

About This Book

LIBER DECIMUS.