Appendicula codicum Vitruvii Harleiani Leidensis (Escorialensis) Scletstatensis.

(1) Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias VIII et denarios
XVI, aeris cypri uncias VIIII et denarium I, stagni uncias
VII et denarios XVII, argenti uncias X et denarios XII, plumbi
libram I et denarios VI, auri libram et uncias VII et denarios
VIII. 

(2) De ponderibus. Calculus est ciceris grana duo, et
est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo
oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent.
dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes
statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae 
XII libram efficiunt. librae LXXII talentum faciunt. a quibusdam,
CXX libras talentum faciunt.

(3) De liquidis. Coclear habet dimidiam dragmam, id
est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae
VIII ciatum reddunt. ciati VIIII eminam efficiunt. eminae 
II sextarium complent. sextarii VI congium reddunt. congia
IIII modium implent. modius unus et semis urnam faciunt.
urnae duae amphoram complent. urnae III cadum, id est artabam.
modii XV gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt.

c. 1 excerptum est ex initio fragmenti notissimi De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (quod extat etiam in cod. Scletst. f. 38).

2 cipri untias VIII (sic) & d. S (& om. HL).

3 XVII: sic HLS (XVI. legitur vitio typ. ed. pr. p. IX). | Arngenti sic L.

5 hucusque H (mutilus). reliqua dant LeS.

c. 2 = Hultsch, Metrolog. scriptor. rel. II p. 132 (no. 135, 26-34) e cod. Mutin. s. XIII (cf. p. XXII).

7 Quatuor S. | oboli reddunt S.

8 scripulū S.

10 staterā (sic) LS.

11 duodecim S. | a quibusdam C. X. X. libras t. f. om. (sed in marg. sic suppl.) S.

c. 3 = Hultsch l. c. no. 135, 35-45.

14 obulus S.

15 ciatū reddunt. ciati VIIII (sic LS): om. Mut.

16 Congiū … Congia .IIII. LS: conzum … conzia tria (vulg.) Mutin.

18 anphorā L, amforā S. | artabū LS.

19 Modia XV LS: modii XIV Mut.

(4) Scripuli XVIII faciunt unciam. medietas dragmae est

scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear.

(5) confectio dialthaeas calastica recipit haec.…
troclitis libram I S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam.
haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis VIII 
in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde
colas fortiter et pensas de suco ipso libras II, olei libras
II, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper
agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic
iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad 
focum. addis cerae libram I, colophoniae libram I, galbani
optimi ÷ IIII. conficis, uteris. facit enim ad multa et non
solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et
quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt
duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et 
non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem
quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat
ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam
e stomacho discutit.

(6) Tinctio vitri pratini. Tere vitrum bene, limas 
aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ III et
coques per dies tres. Alia tinctio. Teres vitrum bene, mittes
per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ I, et decoques
per dies tres. Alia lactei coloris. In libra mittes

1 XVIII. (sic) LS (pro XXIIII).

2 obulus S qui om. coclear. idem om. (quod seq. in Le) c. 5.

c. 5 ex Antidotario (om. S). Conf dialtea calisticū L (cf. To dialtheas Th. Pr. p. 375, 3).

4. ≣roclites i. e. myrrae troglodytidis vel -ditis Th. Pr. ind. p. 546. | liƀ. IS∕∕∕∕∕ · fenugrecu . emina . lini¦semen . emina sic cod.

5 haec omnia: multas species (et eam ipsam unde nomen) ab initio neglectas esse ostendit Escorial., qui post recipit haec sic incipit Euisci radices … (SB. 112, 180). | ꝑtriduo L. | aqua .SS. VIII. L.

7 ipsos L. | oleo liƀ L.

8 ignis lent⟦o⟧ſ (cum lac.) L.

9 soluſ oleuſ sic L.

10 in cacabo mundo L (sed supra in cacabū).

11 galbano optimo ē | IIII sic L. | colofoniae L (sc. resinae).

12 multas L.

13 sed & ad d. L. | & ad qu. L.

18 antiquissimas squibalas L cf. Theod. ind. p. 542. 534 et Simon Jan. s. v. | magron⁅o⁆‿sia L.

19 aestomacho L.

20 sequentia scribo, ut leguntur in LS. c. 6 = Exc. (post Mappam) Scletst. f. 43^b.

22 tincto L.

23 ae(ę S)gyptia sic LS (aluminis ęgyptii Exc.).

24 lactis S. | In libra m. st.—dies II haec in marg. suppl. L, qui in textu om. rubr. sequentem T. S. eamque verbis ad quae pertinet postponit (item in seqq.). recta servavit S.

stagni ÷ III et decoques per dies II. Tinctio sanguinea.
In libra mittes cinnabarin ÷ III et decoques dies duos. Tinctio
rubea. In libra vitri triti psimithin ÷ II et coques dies
sex. Tinctio alithini. Absque igne tinctum. ungues subtiles
vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut 
rubea.

(7) Crisocolon. In omnia calcu cecaumenu ÷ I, saponis
olei solidos III, calcitarii solidum I. ista commisces. primo
teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim,
et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ 
ipsum crisocolon. Aliud crisocolon. Calcu cecaumenu
libram I, alumen solidos duo. Crisocolon. Aurum commixtum
cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et
ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres
in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum 
sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli.

(8) Argenti gluten. Argenti partes II et aeramen partem
I. Alia. argenti gluten. Argentum mixtum cum argento
vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris
utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua 
quod sufficit. Aeramenti gluten. Aeramen libram I, plumbi
libras II commisces. solves primum aeramen, deinde mittes
plumbum et commisces in unum. Stagni gluten. Stagni
partes II et plumbi unam. Petrae gluten. Marmoris albi

2 cinnabarin L, -rī S. | dies II. S.

3 vḅitri L. | psimitu S.

4 unuge̦s L^c.

5 vitrea Exc.

6 robea LS.

c. 7 = Exc. Scl. f. 15^b (confectio crisocollæ).

7 In omnıa L(e), In om̅ı̅a S (om. Exc.). | sapone (-nis Exc.) olei(-ea S) LS.

8 commiscens LS.

9 calcuc.—(11) crisocollum S et Exc.: om. L. | utiliter pulver S. | calcitar insemotim S (calcitarıvụ̄ semotim Exc.).

10 commiscens S, -ce Exc. | aqua Exc.: om. S. | 11 ipsu crisoclon S, ad ipsum criso collum Exc.

12 alum̄ soꝉ. II. S, aluminis soꝉ II Exc. | Item criso collon Exc. corr.

13 argentu vibu ante corr. L.

14 et post haec intrat in caliclū LS: mittitur in calido Exc.

c. 8 seq. ib. in Exc. f. 15^b, ubi Argiri confectio cum suprascr. corr. I̅t̅ argenti gluten.

17 heramen (semper) L, ęram̄ S.

18 cū argentum vibum L.

19 siccetur S et ante corr. Exc. | teris L: turris S.

21 quod LS: quantum Exc. | Heramenti g. L, Ęr. g. S, ut corr. Exc. supra Calcocollae confectio.

22 commiscens solvens L

23 commisceṇ̇s L. | Stagnicollae confectio Exc. (ubi supra gluten corr.).

24 Conf. lithocollae Exc. (ubi supra corr. Petrae gluten).

trito pulvere tolles ictiocollon ÷ I, taurocollon ÷ I et mittes
cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem
marmoris et facies gluten marmoris. Petrae gluten. Ictiocollon
÷ II, casei gluten ÷ II. et mittes ex ipso pulvere marmoris,
sicut superius. Ligni autem gluten. taurocollon semotim, 
ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum,
sicut superius docuimus in exaurata.

(9) Compositio brondisino. aeraminis partes duas,

plumbi unam, stagni unam.

(10) Compositio cinnabarin alithinis et mundissimae 
ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam,
argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam
fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum
et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus
habente uncias II. quod si maior erit, et tres uncias minus 
habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii,
ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla
ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem.
dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in
circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum 
videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem
facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem
succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum
fuerit, dimittes eam refrigidare.

(11) Lulax id est indica compositio. larin ÷ II, vitrioli 25

1 tritū pulverē(-re S) LS. | yctio(yccio- S)collon LS.

3 facis L. | Lithocolla. Item alia Exc.

5 Ligna LS. | glut≣ L, glutat S, ubi Exc. Ligni autem gluten ＜glutat sic add. corr.＞ cf. xylocollam Diosc.

6 gluten(-en in ras.). aurum autem L (ubi glutat Exc.), Glutat aū aurū S.

c. 9 = Exc. f. 22.

8 brondisino L, -sono S (brundisii Exc.).

9 plumbi una ⁛ stagni una L (et sine p. S).

c. 10 = Exc. f. 22.

10 ἀληθινῆϲ mundissimę LS: mundi spume a. v. Exc.

11 vivbi L. | sulphuris S. | urina munda om. Exc. | parte una S.

12 tollens LS (tolle Exc.).

13 qui & sic LS (quia et calor est Exc.). | sufferịt L, -rit ante corr. (-ret) S. | sulfhur L, sulphur S.

14 vivbo L. | mittis LS. | ampula L, ampullā n̄ plenv^s S.

15 ÷ II LS. | tres ÷ LS.

17 dimittis LS. | ampullam(-ā S) LS (-la Exc.).

18 devides ante corr. L.

19 demittes L. | flamina S.

21 calorem LS.

22 desinis S.

23 ampullę crepat LS.

c. 11 sequitur etiam in Exc. f. 22^b quomodo componatur lulax i. indicū.

25 Ludax S. | indico S et ante corr. L. | iarin hic L.

mundi ÷ IIII, alumen aegyptium ÷ II, guatu ÷ II, ipsum autem
guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et
alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam
unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod
pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde 
tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum
supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam
requiescere.

confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram I,

et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. 10

Specierum et ponderum atque colorum sumpta
ex phisicis probamenta finiunt. Amen. ＜ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ.
Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris
et aedificiis adservanda.＞

(12) De rosato. 15

Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris X
sextariis mergis, et obstringit. a dies X despumati mellis libras
adicies, et uteris.

De oleo liliacio. Per olei libras singulas dena lilia
curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare 
sub divo.

De oleo roseo. In olei libras singulas rosae purgatae
singulas uncias mittis, et VII diebus in sole suspendis
et luna.

De rodomeli. In suci rosae sextariis singulis libras 25

singulas mellis admisces, et diebus XL sub sole suspendis.

1 (et 2) gautu S (ubi uuatum bis Exc. = herba isatis cf. Anecd. II, 117).

2 guatū L. | semitim S. | pisa L: ipsa S.

3 sine calce LS: sine salē Exc.

4 in ipsa: ipsas Exc.

5 pisas L: ipsas S

6 guatu pisatū L, gaittu (hic) pisatu S (ubi guuatum Exc.).

8 sic (om. dimittes, quod habent Exc.) LS.

9 sic (om. rubrica) sine lac. LS (item Exc.). | urina munda librā I L, ur. mundo libra I S.

10 ipso di(e S)spumatum (-u S) LS. | cum ipsa sis species (sic pro ipsas ispecies) etiam Escor., cum ipsas species S.

11 collorum … phicis S.

12-14 haec solus (sic) add. S (θεῷ δόξα etc., om. ut Leid., etiam Escor.).

13 coguerim (sic) S.

c. 12 ex Palladio (in m. Maio extr. VI, 13-16).

16 Quinque L: Quibus S.

17 pro et post triginta dies X … (!).

19 Per om. S. | dena¦lilia L, denallia S.

23 septem S.

25 De rodo meli L, De rodo melle S.

26 ex (d.) S.

(13) Si fistulae aequalis grossitudinis fuerint et maior
minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis
eius diametrum, diapason consonantiam ad se invicem
resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem
quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter 
mensuram contineat, bis diapason consonantiam resonabunt.
Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper
longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri
quod in cavo est, diatessaron consonantiam resonabunt.
Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper 
longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri
quod in cavo est, diapente consonantiam resonabunt. Item
si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper
longitudinis eius octavam partem, tonum resonabunt.
Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et 
insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia
semitonium erit.

c. 13 eadem manu scriptum sine rubrica sequitur in solo S (om. L, ubi sequitur subscriptio nominis Joh. ep̅i̅ Warmiensis manu s. XV). legitur etiam (inscr. Iterum de fistulis) in cod. Bern. B. 56 s. X (Hagen) post notissimimum fr. de fistulis organicis (v. praef. ed. pr. p. XII), quod ex cod. illo denuo edidit A. Schubiger, Musikalische Spicilegien Berl. 1876 S. 82-85. habetur idem fragmentum in cod. Einsidl. 319 s. X (Gabriel Meier, Catal. I, 290), initium etiam in cod. Berlin. Phill. 1817 s. X (Verz. I, 397).—additionem aliam hic habet post Finit suum et sententiam latinam graecis litteris male scriptam cod. Escorialensis, scil. epistolas duas, quarum altera ab congregatione beatorum Medardi et Sebastiani K. regi data (Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 181).

9 diatesseron S. | sonabunt (hic) S.

14 tonus S.

15 fistola (hic) S.

17 reliquum paginae (versuum 18 ex 23) vacuum in S.

Propter Vitruvii IX praef. 9 sqq. (cf. Zeitschr. f. D. Alt. N. F. VI, 333) et Appendiculae Harl. c. 1 (Uncia caerae …) ex compilatione chronologica et astronomica saeculi noni incipientis (quae servatur in codice Vaticano Regin. 309 s. X:[9] cf. Bethmann in Pertz Archiv XII, 273) addo capita duo (l. V c. 1-2) iam a. 1849 edita in Catalogo (bibl. Montispess.) gallico (I p. 421 sq.).

Compilationis huius ex variis excerptis in septem libros redactae (cuius non nisi reliquiae confusae extant in codd. Mon. 210 = Vindob. 387, de quibus C. Rück: Progr. des Ludwigs-Gymn. in München 1888 cf. Detlefsen: Hermes XXXII, 328) habetur index hic in cod. Vat. (qui fuit “liber sci dionysi in francia” f. 1^a) f. 4^b(-5^b):

Lib. I.

“I. Rota quae continet natalicia sc̅o̅rum in k̅l̅ nonis et idibus per unumquemque mensem” (haec supra f. 2^b).

“II. Argumentum de cursu lunae per duodecim signa.” (deest.)

III. Martyrologium per duodecim menses. (f. 6-12^b).

IIII. Cycli decennovennales cum annis dn̅i̅ (f. 17-29^b usque ad a. 1063, cum dupl. contin. rec. f. 30-36-58).

V. Adbreviatio chronicae ubi mittendae (f. 59-60). cf. Verz. d. lat. Hss. Berl. I p. 292^a. Rück p. 12.

VI. De ortu et obitu patrum (f. 61-63).

VII. Annus magnus de concurrentibus compositus ad ostendendum diversitatem nativitatis et passionis dominicae (f. 63^b-64^b).

VIII. Ratio quomodo feria qua dominus passus est inveniatur etc. usque ad c. XI.

Sequuntur libri II capp. 22, l. III capp. 14, l. IV capp. 27 (argumenta paschalia).

Deinde, quae eodem ordine servatisque capitulorum numeris habentur in excerptis (Rück p. 21) codicis Montpellier 334 saec. IX² (praeter V, 10), describo capitula libri V et VI:

Lib. V.

I. Excerptum de astrologia (f. 90-91).	cf. Verz. d. lat. Hss. Berlin I p. 292^b. Rück l. c. p. 7.
II. De ordine ac positione stellarum in signis (f. 91-99 cum imag. pictis).
III. De positione et cursu septem planetarum (f. 99^b).	ex Plin. l. II.
IIII. De intervallis earum (f. 100).
V. De absidibus earum (f. 100).
VI. De cursu earum per zodiacum (in textu “cotidianum”) circulum (f. 100^b).
VII. De interlunio (f. 101^b).
VIII. De eclypsi lunae (f. 101^b).
VIIII. De eclypsi solis (f. 101^b).
X. Quando solis eclypsis visa est moderno tempore (f. 102^a cum enumerat. eclips. a. 760, 764 sub Pippino, 787, 807, 810^bis, 811, 812!)
XI. Dimensio caelestium spatiorum sec. quosdam (f. 102^a).
XII. De praesagiis tempestatum (f. 102^b-104^b) ex Plin. XVIII, 340-365.

Lib. VI.

I. De ratione unciarum (f. 104^b: S̶S̶ scripulus est sex siliquae … ins. cod. M).

II. De probatione auri et argenti (f. 105).

III. De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (f. 105).

IIII. Ambrosii macrobii theodosii de mensura et magnitudine terrae et circuli per quem solis iter est (f. 105^b).

V. Item eiusdem de mensura et magnitudine solis (f. 106).

VI. Felicis capellae de mensura lunae (f. 107).

VII. Eiusdem argumentum quo magnitudo terrae deprehensa est (f. 107^b).

Deinde Lib. VII.

“I. Item liber cum capitulis suis baedae praesbitero (sic) continens de rerum naturis” (f. 108-116^b cum 51 capp.).

Sequitur f. 117 appendix variorum “De mensuris et ponderibus etc.” Hultsch no. 137-39, f. 119^b De ventis, f. 121 Cursus lunae per XII signa cum tabulis etc., f. 124^b-125^a opusc. comput. ad annum 885, rotae f. 126^b-127, f. 128 “horologium viatorum”, f. 128^b-140 calendarium, deinde cum tabulis aliis de computo varia usque ad f. 156^b.

Ex archetypo igitur saeculi IX incipientis collectionis astronomicae (quae integra fere nunc extat in solo cod. S. Dionysii Par. = Vat. reg. 309 = V, quem exscripsi Romae m. Febr. a. 1892) haec duo veteris auctoris fragmenta ducta sunt (cum toto libro V) in cod. Montp. 334 saec. IX² (de quo supra) = M et (duo sola) cod. Laud. 426^bis (Palladii antiquissimo s. IX f. 120^b sq.) = L, item Scletstat. 1151^bis s. X (Vitruvii f. 37^b sq.) = S et (cum praeced. de rat. unc.) in Monac. 14836 s. XI (f. 137 sq.) = m. hos ipse vidi: de cod. Par. 12117 (s. XI f. 181^b sq.) cf. Rück p. 24. praeterea prius fragmentum (solum de prob. auri et arg.) receptum est in Epitomam Faventini interpolatam (quae est De architectura valde utilis scientia), cuius exscripsi cod. Paris. 6842^c (s. XIII) = p, (ubi est cap. ultimum), contuli cod. Laud. 403 (s. XII²) = l (ubi paenultimum).

[9] nam alterius manus sunt qui versus initio leguntur f. 1^a (pertin. ad a. 1107). alterius item manus sed fere coaeva est nota subscripta f. 2^a Rex chnut devicit anglos et subiugavit (c. a. 1017), atque in vacuum spatium postea illata sunt etiam quae habes f. 16^b + f. 3^b-4^a.

Plain text

De probatione auri et argenti.

Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento
similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui
vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra
cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in 
statera, XII denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius
argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si
inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem
inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve
in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum 
et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem
massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus
scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito.
si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit.
si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. 

1 Tit. om. S.

2 parum p.

3 tamen ponderis: ponderis tamen l.

4 vicesima: vicesima quarta et insuper ducentesima XL^ma add. solus S (item infra v. 6).

6 XII: undecim solus S.

7 auro om. V. | invenitur V p.

8 aliquod opus L. | auro om. S. | per commixtionem S, permixtum p.

9 inesse: esse p. | quantum vae L, quantumque p.

10 contineatur: conveniatur L.

11 exanimato L. | suspecti: c̄ suspecti l. | pensatū m. | pensante (sic) massam p, pensante massa l.

12 fabricante p.

14 argea L.

15 alleviato L.

hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem
partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere
fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter
densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum
propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit 
adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate
argenti XII denarios significare libram, sicut prima
lectionis huius fronte praefixum est.

Plain text

De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus.

In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet 10

ad certum cerae pondus respondere debeat.

Ad cerae unciam unam stagni unciae VII et denarii XVII,
aeris albi unciae VIII et denarii XVI, aeris cypri … unciae VIIII
et denarii III, argenti unciae X et denarii XII, plumbi unciae XII
et denarii VI, auri unciae XVIIII et denarii VIII. 

Item si cerae fuerit libra, stagni VII librae et unciae X
et denarii IIII mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit,
tot VII uncias et XVII denarios stagni pondus habere debebit.
et ideo si cerae fuerit libra, id est XII unciae, duodecies VII
unciae stagni, quae faciunt VII libras, et duodecies XVII denarii 
mittendi sunt, qui faciunt CCIIII denarios, id est uncias X et
denarios IIII.

si fuerit cerae libra, aeris albi librae VIII sumendae sunt

1 inclinabitur (iterum) M, inclinetur p.

3 solum V. | pondus p.

4 laevitatis L, lenitatis V.

5 est referendum: con(c̄)ferendum V.

7 XII denarios (dn̅r̅s̅ L): denar .XII. S. | libram: vicesimam partem libre solus l. | p. huius lectionis f. S.

8 fronte om. l. | premissum est l.

9-11 (De mensura—certum) in vacuo pro rubrica scribenda (2½ versuum) spatio om. S (qui incipit aerae pondus r. d.).

9 (etc.)caerae (-rę, -re) LMVSm semper.

11 deb& S.

13 XVI MVSm: XVII L. | post aeris cypri lacunam significavi quia statim subiecta auricalci (v. infra) mensura, aeris cypri (VIIII u. + I d.) excidit (iam in exemplari ex quo descripta est coll. Vaticana, unde pendent omnes).

14 unciae (un̅c̅) XII LMVm: ÷ I. S.

15 VI MVSm: V L. | VIII LMVm: VIIII S.

17 IIII: quattuor MV. | quot: quod L. | cae(ę)ra: cęrę L.

18 et XVII: et X et VIII S.

19 VII: XVII M.

20 duodecies: Duę decies L.

21 unciae M.

et duodecies XVI denarii, quod sunt CXCII denarii, qui faciunt

uncias VIIII et denarios XII.

in libram cerae aeris cypri librae VIIII et denarii XII

mittendi sunt.

sic in libram cerae auricalci librae VIIII et duodecies 5

tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios XVI.

contra libram cerae argenti librae X et duodecies XII

denarii.

simili modo in libram cerae plumbi librae XII et duodecies

VI denarii mittendi sunt. 10

in auri fusione contra libram cerae auri librae XVIIII et

duodecies octo denarii, quod sunt unciae IIII et denarii XVI.

2 VIIII: VIII V.

4 mittende L.

6 tres: III MS. | unam: I LS. | XVI: VI L.

7 Contra—(11) auri fusione om. M. | duodecies XII LSm: duodecim V.

11 contrā (sic) L.

12 octo: VIII S. quod (qđ L) sunt LMVm (ut supra): qui faciunt S (qui suus est et arbitrarius, ut in Vitruvio et in Faventino etc.). | unciae: ÷ S. | IIII ego: III. LMVSm. | XVI: XIII. S.

VITRUVII

DE ARCHITECTURA LIBRI DECEM

VITRUVII DE ARCHITECTURA

Plain text

LIBER PRIMUS.

1 Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar,

imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis

hostibus stratis, triumpho victoriaque tua cives gloriarentur

et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque

| Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis 5

cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam,

tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis

cogitationibus explicata edere, metuens ne non apto tempore

2 interpellans subirem tui animi offensionem. cum vero

attenderem te non | solum de vita communi omnium curam 10

publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate

publicorum aedificiorum, ut civitas per te non

solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas

imperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctoritates,

non putavi praetermittendum | quin primo quoque 15

tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum

parenti tuo de eo fueram notus et eius virtutis studiosus.

cum autem concilium caelestium in sedibus in|mortalitatis 2

eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem

1 um (sic sine litt. init., quam D pro C adscr. manus recens) divina tua mens in albo primae lineae suppl. G^c (Cum—numen litt. capital. scr. H primo pag. versu). | ocaesar G^c.

10 ”curam … ”habere signis mutandae positionis coniungit S^c (ut ed. Lor.).

11 constitutione S(G^c): constitutionem H (-nē) G.

17 (virtutis) erat add. S.

Plain text

transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens
in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio
et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum
| et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem fui 
praesto et cum eis commoda accepi. quae cum primo 
mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem
3 servasti. cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad
exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi
scribere coepi quod | animadverti multa te aedificavisse et 
nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et 
privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum
ut posteris memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi
praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante
facta et futura qualia sint opera per | te posses nota habere. 
namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. 

I Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis
eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae
ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica
et | ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita 
usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque 
generis opus est ad propositum deformationis.
ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione
2 proportionis demonstrare atque explicare potest. itaque
architecti qui sine litteris | contenderant ut manibus essent 
exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus 
auctoritatem, qui autem | ratiocinationibus et litteris solis 3

3 ballistarum G: balistarum HS (ut p. 6, 3 ed. pr. et ubi ballistae H^c 12, 20 etc., sed idem in l. X plerumque scr. ball- ut ego semper, cum rec. PSG praeferant bal-).

4 scorpionvem H.

5 quae (Quę S) cum HS: Quęcūq⁊ G.

6 recognotionem S.

7 (servasti) in animo. add. S (suo errore).

10 aedificaviss& ante ras. H.

12 traderentur (quasi ab gestarum) x (cf. p. 103, 22).

14 sunt (a. c.) G.

17 cuius iudicio probantur omnia GS (cf. p. 132, 24): om. H.

18 ex GS: & (et) H.

20 quae (quę SG) x. | cuius cumque HG: unius cuiusque S (unius ante cuius cumque add. G^c).

22 quaerés (sic, cum apice, ut mox p. 3, 2. 6 etc.) H. | sollertiae (-tię GS) ac rationis proportione x (cf. p. 65, 6. 10, 18).

Vitruvii De architectura libri decem

About This Book

Appendicula codicum Vitruvii Harleiani Leidensis (Escorialensis) Scletstatensis.

Lib. I.

Lib. V.

Lib. VI.

Deinde Lib. VII.

De probatione auri et argenti.

De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus.

VITRUVII DE ARCHITECTURA

LIBER PRIMUS.