Vitruvii De architectura libri decem

Plain text

in canali habeat nares. deinde congestis et spisse calcatis
carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta
materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam
summo libra|mento cote despumato redditur species nigri 
pavimenti. ita conviviis eorum et quod poculis et pytismatis 
effunditur simul cadit siccescitque, quique versantur
ibi ministrantes etsi nudis pedibus fuerint, non recipiunt
frigus ab eius modi genere pavimenti.

V | Ceteris conclavibus id est vernis autumnalibus aestivis, 172
etiam atriis et peristylis constitutae sunt ab antiquis ex 
certis rebus certae rationes picturarum. namque pictura
imago fit eius quod est seu potest esse, uti hominis aedifi|cii 
navis reliquarumque rerum, e quibus, finitis certisque
corporibus, figurata similitudine sumuntur exempla. ex eo
antiqui qui initia expolitionibus instituerunt imitati sunt 
primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes,
deinde coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias
2 | distributiones. postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum 
figuras, columnarum et fastigiorum eminentes proiecturas
imitarentur, patentibus autem locis uti exhedris propter 
amplitudines parietum scaenarum frontes tragico more aut
comico seu satyrico designarent, ambulationes vero propter
spatia | longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis 
locorum proprietatibus imagines exprimentes. pinguntur
enim portus promuntoria litora flumina fontes euripi 
fana luci montes pecora pastores, nonnullis locis item

1 incanalis ante corr. G. | habeant x.

2 esabulone G: & sabulone HS.

5 sputismatis effundetur x.

6 siccessit G.

8 fragus H. | pavimento ante corr. G.

10 peristy(i G)lis (sic) x. | ex certis: & certis x.

11 certę rationes G: ca&erationes H, ceteræ rationes S.

12 homines aedificia (ędifitia GS) naves x.

13 ae(e GS)quibus finibis (H, finibus S, finiis G et in m. G^c ī aꝉ finibus).

17 coronarum siliculorum (-loꝝ GS) cuneorum x. | interse se G

19 prolecturas H.

20 imitentur HS(G^c), iminentes G. | exedris S.

22 ambulationibus x.

23 adcertis x.

25 promunturia HG, promunctoria S (promucnturia G^c). | eurypi HG, eyripi S.

26 nonnullis S: -li HG.

Plain text

signantur megalographiae habentes deorum simulacra seu
fabularum dispositas | explicationes, non minus troianas 
pugnas seu Ulixis errationes per topia, ceteraque quae
sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura procreata.
3 sed haec quae ex veris | rebus exempla sumebantur, 173
nunc iniquis moribus inprobantur. nam pinguntur tectoriis 
monstra potius quam ex rebus finitis imagines certae. pro
columnis enim statuuntur calami, pro fastigiis appagineculi
striati cum crispis foliis et volutis, | item candelabra 
aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia earum surgentes 
ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ teneri plures habentes
in se sine ratione sedentia sigilla, non minus cauliculi
dimidiata habentes sigilla alia humanis alia bestiarum
4 capitibus. haec autem nec sunt nec fieri possunt nec
| fuerunt. ergo ita novi mores coegerunt uti inertiae 
mali iudices convincerent artium virtutes. quemadmodum
enim potest calamus vero sustinere tectum aut candelabrum
ornamenta fastigii seu cauliculus tam tenuis et mollis
sustinere sedens sigillum aut de radicibus et cauliculis ex
parte flores | dimidiataque sigilla procreari? at haec falsa 
videntes homines non reprehendunt sed delectantur, neque
animadvertunt si quid eorum fieri potest nec ne. iudiciis
autem infirmis obscuratae mentes non valent probare quod
potest esse cum auctoritate et ratione decoris. neque
enim picturae probari | debent quae non sunt similes veritati, 
nec si factae sunt elegantes ab arte, ideo de is
statim debet recta iudicari, nisi argumentationis certas
5 rationes habuerint sine offensionibus explicatas. etenim
etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu

1 signorum megalo graphiam (HS, melago graphiam G ubi in m. ī aꝉ megalo G^c, qui addidit copulam in textu) x.

3 ulixsis H.

5 veris: v&eris HS, veteribus G.

6 nam pinguntur G: om. HS.

8 appagineculi striaticum (-cū S) HS(G^c), appagine cu|liculi triaticū G.

10 eorum x.

11 voluteis teneri p. x.

12 coliculi x.

18 culiculus HS, coliculus G.

19 culiculis H, coliculis H^c SG.

20 procreari (sic) x. | at: ad x.

26 is: his x.

27 rectae H, -te GS. | argumentationis G: -nes HS.

29 alabandius x.

Plain text

finxisset scaenam in minusculo theatro, | quod εκκληϲιαϲτηριον 
apud eos vocitatur, in eaque fecisset columnas
signa Centauros sustinentes epistylia, tholorum | rotunda 174
tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque capitibus
leoninis ornatas quae omnino stillicidiorum e tectis 
habent rationem, praeterea supra eam nihilominus episcaenium,
in quo tholi pronai semifastigia omnisque tecti
varius | picturis fuerat ornatus, itaque cum aspectus eius 
scaenae propter asperitatem eblandiretur omnium visus et
iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius mathematicus 
6 prodiit et ait Alabandeas satis acutos ad omnes
res civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae
insipien|tes eos esse iudicatos, quod in gymnasio 
eorum quae sunt statuae omnes sunt causas agentes, foro
discos tenentes aut currentes seu pila ludentes. ita indecens 
inter locorum proprietates status signorum publice
civitati vitium existimationis adiecit. videamus item nunc
ne Apaturii scaena | efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. 
qui enim vestrum domos supra tegularum tecta
potest habere aut columnas seu fastigiorum explicationes? 
haec enim supra contignationes ponuntur, non supra tegularum
tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem
habere facti in picturis proba|verimus, accedemus et nos 
his civitatibus quae propter haec vitia insipientes sunt
7 iudicatae. itaque Apaturius contra respondere non est 
ausus, sed sustulit scaenam et ad rationem veritatis commutatam
postea correctam adprobavit. utinam dii inmortales

1 eglesinterion HS, egles interī G.

3 tholorum: pholumorum (-ū) HS(G^c), pholurū G.

5 leonis ante corr. G. | omnino: omnia x.

6 eam: ea x. | episcae(ę G)nium HG, epscæniū S.

7 qua x. | proni G.

10 lichinius HG, liclinus S.

11 alabandas G, -dis HS.

12 haberi G: re HS. | indecentiae HS: -tia G.

13 iudicatus x. | gy(i G)mnasio SG: gipnasio H.

14 causas GS^c: causa HS.

17 civitatis x. | existimationis G: -nes HS.

18 apaturii: apicturis x. alabandas x.

20 aut (col.) G: ad HS. | explicationes G: explitionis H, expoliticionis (sic) S.

21 contignationes G: -nis HS

23 accedimus x.

27 adprobauit G: -bit HS.

Plain text

fecissent uti Licymnius revivisceret et | corrigeret 
hanc amentiam tectoriorumque errantia instituta. | sed 175
quare vincat veritatem ratio falsa, non erit alienum exponere.
quod enim antiqui insumentes laborem et industriam
probare contendebant artibus, id nunc coloribus et 
eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas
artificis adicie|bat operibus auctoritatem, nunc dominicus 
8 sumptus efficit ne desideretur. quis enim antiquorum non
uti medicamento minio parce videtur usus esse? at nunc
passim plerumque toti parietes inducuntur. accedit huc 
chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum inducuntur
etsi non ab arte sunt | posita, fulgentes oculorum reddunt 
visus, et ideo quod pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut
ab domino non a redemptore repraesententur.

VI Quae commonefacere potui ut ab errore discedatur in 
opere tectorio satis exposui, nunc de apparationibus ut
suc|currere potuerit dicam, et primum quoniam de calce 
initio est dictum, nunc de marmore ponam.

Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur,
sed quibusdam locis glaebae ut salis micas perlucidas 
habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant
ope|ribus utilitatem. quibus autem locis eae copiae 
non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae
marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur,

1 uti licinius HG: utlicinius S.

6 eliganti GS: aliganti H.

9 at GS: ad H.

11 armoeniū G.

12 non ab arte HS: nonȧ ṗarte (sic) G^c.

15 cummonefacere H, cōmone | facere G: cōmune facere S(G^c).

16 apparitionibus x.

21 mollitę S.

22 eae HG: heę ES (hę E^c).

23 assilae HG, -le E (alsilę S).

24 deitiunt᷑ S. | moluntur. ＜et cum＞ est (ē G) subcretum (etc. uti vulgo post aridus p. 178, 25); molliuntur. | & (Et G) is qui ex his etc. (p. 177, 10—p. 178, 25) x. foliorum rerumque ordinem restituit Iocundus primus, deinde perspecta causa correctius C. Lorentzen. versus hic sic scribitur in H (f. 102^b). ut extrema pars circiter quarta lineae vacua relicta sit sic

.  .  .  .  .  . ex operibus dei                 |
ciunt contunduntur & molliuntur.                 |
& is qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur.|

in sequentibus autem H f. 104^a et 105^a nullum restat hiatus vestigium. G habet sic (f. 55^a) deiciunt contundunt᷑ et molliunt᷑ | Etiſ qui ex hiſ … (post molliunt᷑ interpunxit corrector).

Plain text

＜et cum＞ est subcretum in operibus utuntur. aliis locis,
ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca unde foditur
parata | quam nec molere nec cernere opus est, sed sic 176
est subtilis quemadmodum si qua est manu contusa et
subcreta. 

VII Colores vero alii sunt qui per se certis locis procreantur
et inde fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus
aut | mixtionum temperaturis compositi perficiuntur, 
1 uti praestent eandem in operibus utilitatem. primum
autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, 
quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam
in Italia invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo
nunc non habetur quod | Athenis argentifodinae cum habuerunt 
familias, tunc specus sub terra fodiebantur ad argentum
inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, nihilominus 
uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia
2 copia silis ad politionem operum sunt usi. item rubricae
copiose multis locis eximuntur, | sed optimae paucis, uti 
Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non
minus etiam Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus 
3 senatus populusque Romanus concessit fruenda. paraetonium
vero ex ipsis locis unde foditur habet nomen. eadem
ratione melinum, quod eius metallum insu|la cycladum 
4 Melo dicitur esse. creta viridis item pluribus locis nascitur,
sed optima Zmyrnae. hanc autem Graeci θεοδοτειον 
vocant, quod Theodotus nomine fuerat cuius in fundo id

4 subtilius x.

6 aliissunt H | procreantur EGS: procrehentur H.

8 mixtionibus temperaturis x (corr. Nohl, cf. p. 180, 2).

9 ineandem HS: eandem EGS^c.

10 sil, quae: siquod x.

11 ochras x.

12 atica HS.

16 persequebantur EG: -batur HS.

17 usu EG (usi G^c = HS).

18 uti (Uti S, Ut E) ponto sinope EGS: uti pontos inope H.

21 paretonium HS: parethonium G, parthonium E.

23 metalli insulae (HS^c, -ę EG, -a ante ips. corr. S) cy(i EGS)cladi melo x (cf. Fav. 306, 12).

25 optime S. | zmirne HSG: smyrne E. | theodoteū HS (theo doteū H); theothoteū EG (theodote Fav.).

Plain text

5 genus cretae primum est inventum. auripigmentum, quod
αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca | item 
pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim
habet metallum.

VIII | Ingrediar nunc minii rationes explicare. id autem 177
agris Ephesiorum Cilbianis primum esse memoratur inventum, 
cuius et res et ratio satis magnas habet admirationes.
foditur enim glaeba quae dicitur, antequam tractationibus
ad | minium perveniant, vena uti ferrum, magis 
subrufo colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id 
foditur, ex plagis ferramentorum crebras emittit lacrimas
2 argenti vivi, quae a fossoribus statim colliguntur. hae
glaebae cum collectae sunt, in officina propter umoris
plenitatem coiciuntur in for|nacem ut interarescant, et is 
qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur cum resedit 
in solum furni, invenitur esse argentum vivum. exemptis
glaebis guttae eae quae residebunt propter brevitates non
possunt colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi inter
se congruunt et una confunduntur. | id autem cum sit 
quattuor sextariorum, mensurae cum expenduntur, invenietur 
3 esse pondo centum. cum in aliquo vase est confusum,
si supra id lapidis centenarium pondus inponatur, natat
in summo neque eum liquorem potest onere suo premere
nec elidere nec dissipare. centenario sublato | si ibi auri 
scripulum inponatur, non natabit sed ad imum per se 
deprimetur. ita non amplitudine ponderis sed genere

2 arsenicon x. | pontos andarea H, ponto . sandarea S (ponto sanda raca EG).

6 cliuianis HS(G^c), diuianis G, cluii | annis E.

9 ferro x.

13 officina EG: -nam (-ā S) HS.

14 interarescant fuerit (. Fuerit EG) caeram (ceram ES) pumicam etc. (p. 178, 25) x.

17 eaeq; H, eaequę G: heę que S, heę quae E. | resedebunt HSG (resi- E).

18 in vasa quae (quę GS, q; E) x. | convertuntur G (non E).

19 sit Oehmichen: sint x (cf. Fav. p. 306, 25).

20 invenientur x.

21 confusus x.

22 lapidē (-ē| HG ad finem versus uterque, -em E) x (saxi Fav.).

25 scripulū inponatur G (scrupulū imp. E ubi scriptulus E^c): scripulum (-ū S) ponatur HS.

Plain text

4 singularum rerum gravitatem esse non est negandum. id
autem multis rebus est ad usum expeditum. neque enim
argentum neque aes sine eo potest recte inaurari. cumque
| in veste intextum est aurum eaque vestis contrita 178
propter vetustatem usum non habeat honestum, panni in 
fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. is cinis
coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. id
autem omnes | micas auri corripit in se et cogit secum 
coire. aqua defusa cum id in pannum infunditur et ibi
manibus premitur, argentum per panni raritates propter 
liquorem extra labitur, aurum compressione coactum intra
purum invenitur.

IX Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae enim
glae|bae cum sunt aridae, contunduntur pilis ferreis, et 
lotionibus et cocturis crebris relictis stercoribus efficiuntur 
ut adveniant colores. cum ergo emissae sint ex minio
per argenti vivi relictionem quas in se naturales habuerat
2 virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis. itaque
cum est in expo|litionibus conclavium tectoriis inductum, 
permanet sine vitiis suo colore. apertis vero id est peristylis 
aut exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo
sol et luna possit splendores et radios inmittere, cum ab
his locus tangitur, vitiatur et amissa virtute coloris denigratur.
itaque cum et alii multi | tum etiam Faberius 
scriba cum in Aventino voluisset habere domum eleganter 
expolitam, peristylis parietes omnes induxit minio, qui
post dies XXX facti sunt invenusto varioque colore. itaque
3 pro minio locavit inducendos alios colores. at si qui
subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum
colo|rem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, 

1 non est negandum HS: non neg. est EG.

4 veste S: vestē HEG. | constrita H.

7 coicitur EG: coigitur H, cogitur S (ut L).

8 omnis H.

9 diffusa x. | 16 emissa esset (e̅e̅t S) ex minii (| H) x.

17 se: sese E.

19 tectis x (corr. Joc.).

20 peri(y H)stiliis x.

21 exedris S.

25 adventino x (av. L).

26 peristyliis x.

27 .xxx. HSG: triginta E.

28 pro minio: primo x. | at EG: ad HS.

29 miniac(t S)iam x.

30 expolitus et aridus est subcretum etc. (p. 175, 22) x.

Plain text

ceram | ponticam igni liquefactam paulo oleo temperatam 179
saeta inducat, deinde postea carbonibus in ferreo vase
compositis eam ceram a proximo cum pariete calefaciundo
sudare cogat, atque ut peraequetur deinde tunc candela
linteisque puris | subigat, uti signa marmorea nuda curantur. 
4 haec autem γανωϲιϲ graece dicitur. ita obstans
cerae ponticae lorica non patitur nec lunae splendorem
nec solis radios lambendo eripere ex his politionibus colorem.
quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt officinae,
nunc traiectae sunt ideo Romam | quod id genus venae 
postea est inventum Hispaniae regionibus, e quibus metallis
glaebae portantur et per publicanos Romae curantur. eae
autem officinae sunt inter aedem Florae et Quirini.

5 Vitiatur minium admixta calce. itaque si qui velit
ex|periri id sine vitio esse, sic erit faciendum. ferrea 
lamna sumatur, eo minium inponatur, ad ignem conlocetur
donec lamna candescat. cum e candore color mutatus
fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni et sic refrigeratum
si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse
probabitur, sin | autem permanserit nigro colore, significabit 
se esse vitiatum.

6 Quae succurrere potuerunt mihi de minio dixi. chrysocolla
adportatur a Macedonia, foditur autem ex is locis
qui sunt proximi aerariis metallis. armenium et indicum
nominibus ipsis indicatur quibus in locis procreantur. 

1 ponticam: pumicam x (unde vulgo punicam, quod apud omnes ubique auctores delendum est: cf. Theod. Prisc. p. 501).

3 a proximo: a primo x. | calfaciundo x.

4 atque: fiatque x.

5 linteisque puris (Plin.): cunctisque pluris x. | uti: ut S.

6 gnosis x.

7 pumicae (-ceę EG) x.

8 labendo x.

11 e om. x.

12 eae H, eę S(G^c): hec G, heę E.

14 minimum H.

15 faciendum HSE: -undū G.

16 (17, 18) lamina E. | inponatur HG (imponi E): adponatur S (apponatur G^c).

18 igne E (solus).

19 si EG: om. HS.

20 probabitur EG: -bit HS.

22 chryssocolla H (chriso- GE, ⱶcriso- S).

23 is: his x.

24 proxime G. | armenium: minium x (argentum Fav.).

25 nominibus EG: inomnibus HS. | procreantur E: -atur HSG.

Plain text

X | Ingrediar nunc ad ea quae ex aliis generibus tractationum 180
temperaturis commutata recipiunt colorum proprietates,
et primum exponam de atramento, cuius usus in
operibus magnas habet necessitates, ut sint notae quemadmodum
prae|parentur certis rationibus artificiorum ad 
2 id temperaturae. namque aedificatur lacus uti laconicum
et expolitur marmore subtiliter et levigatur. ante id fit
fornacula habens in laconicum nares, et eius praefurnium
magna diligentia comprimitur ne flamma extra dissipetur.
in fornace resina | conlocatur. hanc autem ignis potestas 
urendo cogit emittere per nares intra laconicum fuliginem,
quae circa parietem et camarae curvaturam adhaerescit.
inde collecta partim componitur ex cummi subacta ad usum
atramenti librarii, reliqua tectores glutinum admiscentes
3 in parietibus utuntur. | sin autem hae copiae non fuerint 
paratae, ita necessitatibus erit administrandum, ne expectatione
morae res retineatur. sarmenta aut taedae schidiae
comburantur, cum erunt carbones extinguantur, deinde in
4 mortario cum glutino terantur. ita erit atramentum tectoribus
non invenustum. non minus | si faex vini arefacta 
et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in
opere inducetur, super quam atramenti suavitatis efficiet
colorem, et quo magis ex meliore vino parabitur, non
modo atramenti sed etiam indici colorem dabit imitari.

XI | Caerulei temperationes Alexandriae primum sunt inventae, 
postea item Vestorius Puteolis instituit faciundum.
ratio autem eius e quibus est inventa satis habet admirationis.
harena enim cum nitri flore conteritur adeo subtiliter
ut efficiatur quemadmodum farina, et aes cyprium

6 lacus Nohl (lacusculus Fav. 307, 16): locus x.

9 ne EGS^c: nec H et ante ras. S.

10 collocatur EG: collocetur HS.

12 camerae (-re GS) x.

13 gummi x (cf. Cass. Fel. p. 230, Theod. Prisc. p. 505 ind.). | subacto x.

14 reliquum (-ū) x.

15 sin: si x.

17 tedae (H, tede SE, tędę E^c G) schidiae (scidię E) x.

20 fex x.

22 superque (q;) atramenti x.

25 cae(ce- ES)ruli x.

26 faciendum E.

29 cy(i ES)prum x.

Plain text

limis crassis | uti scobe facta mixtae conspargitur ut 
conglomeretur. deinde | pilae manibus versando efficiuntur 181
et ita conligantur ut inarescant. aridae componuntur in
urceo fictili, urcei in fornace. simul autem aes et ea
harena ab ignis vehementia confervescendo coaluerint, inter 
se dando et accipiendo su|dores a proprietatibus discedunt 
suisque rebus per ignis vehementiam confectis caeruleo
2 rediguntur colore. usta vero, quae satis habet utilitatis
in operibus tectoriis, sic temperatur. glaeba silis boni
coquitur ut sit in igni candens. ea autem aceto extinguitur 
et efficitur purpureo colore.

XII | De cerussa aerugineque quam nostri aerucam vocitant 
non est alienum quemadmodum comparetur dicere. Rhodo
enim doliis sarmenta conlocantes aceto suffuso supra sarmenta
conlocant plumbeas massas, deinde ea operculis 
obturant ne spiramentum emittatur. post certum tem|pus 
aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam.
eadem ratione lamellas aereas conlocantes efficiunt aeruginem
2 quae aeruca appellatur. cerussa vero cum in fornace
coquitur, mutato colore ad ignem efficitur sandaraca. 
id autem incendio facto ex casu didicerunt homines, et
ea multo melio|rem usum praestat quam quae de metallis 
per se nata foditur.

XIII Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et
excellentissimam habet praeter hos colores aspectus suavitatem. 
id autem excipitur e conchylio marino, e quo
purpura efficitur, cuius non minores sunt quam ceterarum

1 scobis (scopis S) factam (-ā E) mixta c. x (cf. Is. ex Fav. p. 308, 7).

3 ut inarescant aride S(G^c): uti nares cantaridae (-de G, -dę E) HEG.

4 simul autem: sit aut GE(S^c), sita ut H, sit ut S.

5 coaluerint: cum (cū) coaruerint HSG, cum caoluerint E.

7 confecto x.

9 silix HSG, silicis E (ſiliẋ̣ | ciſ G^c).

10 igne E.

12 erucam x (item infra, sicut erugo semper x) = afrugum Fav. | vocitant (sic) x.

14 doleis x.

16 (post sp.) obturatum (-tū) add. x (del. Schneider).

20 (post ignem) incendi (HS, -dii EG) add. x (del. Nohl).

25 pra&erosco|lores H.

26 & conchilio E.

27 purpora HS. | efficitur S: inficitur HEG.

Plain text

＜rerum＞ | naturae considerantibus admirationes, quod habet 182
non in omnibus locis quibus nascitur unius generis colorem,
2 sed solis cursu naturaliter temperatur. itaque quod legitur
Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae ad
septentrionem, | est atrum. progredientibus inter septentrionem 
et occidentem invenitur lividum. quod autem
legitur ad aequinoctialem orientem et occidentem, invenitur
violaceo colore. quod vero meridianis regionibus excipitur,
rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo etiam insula
creatur ceterisque | eiusmodi regionibus quae proximae 
3 sunt solis cursui. ea conchylia cum sunt lecta, ferramentis
circa scinduntur, e quibus plagis purpurea sanies uti
lacrima profluens excussa in mortariis terendo comparatur,
et quod ex concharum marinarum testis eximitur, ideo
ostrum est vocitatum. id autem | propter salsuginem cito 
fit siticulosum, nisi mel habeat circa fusum.

XIV Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice
et hysgino, non minus et ex floribus alii colores. itaque
tectores cum volunt sil atticum imitari, violam aridam
coi|cientes in vas cum aqua, confervefaciunt ad ignem, 
deinde cum est temperatum coiciunt in linteum, et inde
manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex
violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes
2 efficiunt silis attici colorem. eadem ratione vaccinium
temperantes et lacte | miscentes purpuram faciunt elegantem. 
item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti,
herba quae luteum appellatur caeruleum inficiunt, et ＜ita＞
utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellatur.
item propter inopiam coloris in|dici cretam selinusiam aut 183

1 rerum om. x.

4 heę S.

8 violacio (-tio G^c=S) x.

17 rubiae: rubra x (et Fav.).

18 et hysgino (Plin., Is.): & excygno x.

19 tectores (ut p. 180, 14. 19) x: pictores Fav. | silacticum ante corr. H (= E^c, ut silactici E v. 23).

20 vas cum aqua EG: vas cum quā H, vas quā S. | confervere faciunt x.

21 coiciunt linteum (-ū) x.

25 lactem (HE, -tē GS) x.

27 luteū HSE, -um G (lutear Fav. cf. Plin. 33, 87. 91, ubi lego: luteum putant a luto herbam dictam …). | ita om. x (add. Oehmichen).

28 viridissimū (-um H) colorē (-em H) x.

29 sinysiam H, synisiā S, sinisiam (-ā G) EG.

Plain text

anulariam vitro, quod Graeci ιϲατιν appellant, inficientes,

imitationem faciunt indici coloris.

3 Quibus rationibus et rebus ad expolitionum firmitates
＜perveniatur＞ quibusque decoras oporteat fieri picturas,
item quas habeant | omnes colores in se potestates, ut 
mihi succurrere potuit in hoc libro perscripsi. itaque
omnes aedificationum perfectiones quam habere debeant
opportunitatem ratiocinationis, septem voluminibus sunt
finitae, insequenti autem de aqua, si quibus locis non
fuerit, quemadmodum inveniatur et qua ratione | ducatur 
quibusque rebus si erit salubris et idonea probetur explicabo.

LIBER OCTAVUS.

1 De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum

principium aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum

| sacerdotes aquam et ignem, Euripides auditor Anaxagorae, 15

quem philosophum Athenienses scaenicum appellaverunt,

aera et terram eamque e caelestium imbrium

conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium

in mundo procreavisse, et quae ex ea essent

prognata cum dissolve|rentur temporum necessitate coacta, 20

in eandem redire, quaeque de aere nascerentur item in

caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione

mutata in eam recidere | in qua ante fuerant proprietatem. 184

Pythagoras vero, Empedocles, Epicharmos aliique

1 vitroque (q: HE, q⁊ S) quod x. | insallim (-ī S) x.

3 addispositionem firmitatis (sic sine lac. sed in fine ut versus G ita ipsius folii 107^a H) x (corr. et suppl. Nohl).

7 aedificationum HS: edifitiorū G.

10 ducatur HS: inducatur G.

17 e HSG: & E.

20 necessitate ES: -tē HG.

21 eandem EG: eadem HS. | de aere nascentur EG, de hacre nascentur H, de hac renascerentur S (ut L).

23 fuerant G: fuerat H, fuit S. | proprietates G.

24 epi(ephy- S)charmos x.

Plain text

physici et philosophi haec principia esse quattuor
proposuerunt, aerem ignem terram aquam, eorumque inter
se cohaerentiam naturali figuratione e gene|rum discriminibus 
2 efficere qualitates. animadvertimus vero non solum
nascentia ex his esse procreata sed etiam res omnes non 
ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. namque
corpora sine spiritus redundantia non possunt habere
vitam, nisi aer influens cum incremento fecerit auctus et
| remissiones continenter. caloris vero si non fuerit in 
corpore iusta comparatio, non erit spiritus animalis neque 
erectio firma, cibique vires non poterunt habere coctionis
temperaturam. item si non terrestri cibo membra corporis
alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt
3 de|serta. animalia vero si fuerint sine umoris potestate, 
exsanguinata et exsucata a principiorum liquore interarescent. 
igitur divina mens quae proprie necessaria
essent gentibus non constituit difficilia et cara, uti sunt
margaritae aurum argentum ceteraque quae neque corpus
nec natura desiderat, | sed sine quibus mortalium vita non 
potest esse tuta, ea fudit ad manum parata per omnem 
mundum. itaque ex his, si quid forte defit in corpore
spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat. apparatus
autem ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus
tutiorem efficit vitam. item ter|renus fructus escarum 
praestans copiis supervacuis desiderationes alit et 
nutrit animales pascendo continenter. aqua | vero non 185
solum potus sed infinitas usu praebendo necessitates, gratas
4 quod est gratuita praestat utilitates. ex eo etiam qui
sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt omnes
res e liquoris potestate consistere. itaque cum hydria 

3 coherentia x.

7 spiritu (sp̅u̅ S) x.

13 deficient EGS: -tur H.

19 nec n. HS: neque n. EG.

20 tutaefudit H (tuta effudit S), tuta fudit EG.

21 defit HSG: desit E.

23 coloris H.

25 desiderationibus (H, -nib; EGS) x.

27 usu HEG: usui S.

30 hidria quā G, idria quam E, hydrio quem H, ydria quę S.

Vitruvii De architectura libri decem

About This Book

LIBER OCTAVUS.