Paulus, iii, 4a, 1.
Ulpian, Tit., xx, 16. Gaius, ii, 112.
Male relatives on the father's side—agnati—were guardians in such cases; these failing, the judge of the supreme court (praetor) assigned one. See Ulpian, Tit., xi, 3, 4, and 24. Gaius, i, 185, and iii, 10. Libertae (freedwomen) took as guardians their former masters.
Ulpian, Tit., xi, 27.
The power of the father was called potestas; that of the husband, manus.
Aulus Gellius, x, 23. Cf. Suetonius, Tiberius, 35.
Gaius, i, 144.
Ulpian, Tit., xi, I.
Ulpian, Tit., xi, 28a. Gaius, i, 194. Paulus, iv, 9, 1-9.
Gaius, i, 145. Ulpian, Tit., x, 5.
Gaius, i, 137. For an example see Pliny, Letters, viii, 18. Cf. Spartianus. Didius Iulianus, 8: filiam suam, potitus imperio, dato patrimonio, emancipaverat. See also Dio, 73, 7 (Xiphilin).
If emancipated children insulted or injured their parents, they lost their independence—Codex, 8, 49 (50), 1.
Ulpian, Tit., viii, 7a.
Paulus, i, 4, 4; Mater, quae filiorum suorum rebus intervenit, actione negotiorum gestorum et ipsis et eorum tutoribus tenebitur.
Ulpian in Dig., 25, 3, 5.
For Livia's great influence over Augustus see Seneca, de Clementia, i, 9, 6. Tacitus, Annals, i, 3, 4, and 5, and ii, 34. Dio, 55, 14-21, and 56, 47.
Agrippina dominated Claudius—Tacitus, Annals, xii, 37. Dio, 60, 33. Caenis, the concubine of Vespasian, amassed great wealth and sold public offices right and left—Dio, 65, 14. Plotina, wife of Trajan, engineered Hadrian's succession—Eutropius, viii, 6. Dio, 69, I. A concubine formed the conspiracy which overthrew Commodus—Herodian, i, 16-17. The plotting of Maesa put Heliogabalus on the throne—Capitolinus, Macrinus, 9-10. Alexander Severus was ruled by his mother Mammaea—Lampridius, Alex. Severus, 14; Herodian, vi, i, i and 9. Gallienus invited women to his cabinet meetings—Trebellius Pollio, Gallienus, 16. The wives of governors took such a strenuous part in politics and army matters that it caused the Senate grave concern—see examples in Tacitus, Annals, in, 33 and 34, and iv, 20; also i, 69, and ii, 55; id. Hist., iii, 69. Vellcius Paterculus, ii, 74 (Fulvia).
Of course, no woman ever had a right to vote; but neither did anybody else, since the Roman government had become an absolute despotism. The first woman on the throne was Pulcheria, who, in 450 A.D., was proclaimed Empress of the East, succeeding her brother, Theodosius II. But she soon took a husband and made him Emperor. She had been practically sole ruler since 414.
Plutarch, Roman Questions, 6. Aulus Gellius, x, 23. Athenaeus, x, 56.
Valerius Maximus, vi, 3, 9. For this he was not even blamed, but rather received praise for the excellent example.
Aulus Gellius, x, 23. A woman in the Menaechmi of Plautus, iv, 6, 1, complains justly of this double standard of morality:
Nam si vir scortum duxit clam uxorem suam,
Id si rescivit uxor, impune est viro.
Uxor viro si clam domo egressa est foras,
Viro fit causa, exigitur matrimonio.
Utinam lex esset cadem quae uxori est viro!
Aulus Gellius, i, 6.
De Consolatione ad Marciam, xvi, 1.
Commentaries, A, γ.
Quintilian, Instit. Orat., vi, 1, 5. Pliny, Letters, vi, 4 and 7, and vii, 5.
Great admiration expressed for Paulina, wife of Seneca, who opened her veins to accompany her husband in death—Tacitus, Annals, xv, 63, 64. Story of Arria and Paetus—Pliny, Letters, iii, 16. Martial, i, 13. The famous instance of Epponina, under Vespasian, and her attachment to her condemned husband—Tacitus, Hist., iv, 67. Tacitus mentions that many ladies accompanied their husbands to exile and death—Annals, xvi, 10, 11. Numerous instances are related by Pliny of tender and happy marriages, terminated only by death—see, e.g., Letters, viii, 5. Pliny the elder tells how M. Lepidus died of regret for his wife after being divorced from her—N.H., vii, 36. Valerius Maximus devotes a whole chapter to Conjugal Love—iv, 6. But the best examples of deep affection are seen in tomb inscriptions—e.g., CIL i, 1103, viii, 8123, ii, 3596, v, 1, 3496, v, 2, 7066, x, 8192, vi, 3, 15696, 15317, and 17690. Man and wife are often represented with arms thrown about one another's shoulders to signify that they were united in death as in life. The poet Statius remarks that "to love a wife when she is living is pleasure; to love her when dead, a solemn duty" (Silvae, in prooemio). Yet some theologians would have us believe that conjugal love and fidelity is an invention of Christianity.
Pliny, Panegyricus, 26. For other instances see Capitolinus, Anton. Pius, 8; Lampridius, Alex. Severus, 57; Spartianus, Hadrian, 7, 8, 9; Capitolinus, M. Anton. Phil., 11.
Gaius, i, 190.
Ulpian, Tit. xi, 25. Cf. Frag, iur Rom. Vatic. (Huschke, 325): Divi Diocletianus et Constantius Aureliae Pontiae: Actor rei forum sequi debet et mulier quoque facere procuratorem sine tutoris auctoritate non prohibetur. So Papinian, lib. xv, Responsorum (Huschke, 327). I shall discuss these matters at greater length when I treat of women and the management of their property.
Dio, 54, 16. Pomponius in Dig., 23, 2, 4.
Gaius, i, 113.
Ulpian, Tit., ix, 1: Farreo convenit uxor in manum certis verbis et testibus X praesentibus et sollemni sacrificio facto, in quo panis quoque farreus adhibetur. Cf. Gaius, i, 112.
Aulus Gellius, iii, 2, 12. Gaius, i, 111.
Gaius, i, 110 and 111.
Paulus, ii, xix, 8.
Pliny, Letters, i, 14, will furnish an example; cf. id. vi, 26, to Servianus: Gaudeo et gratulor, quod Fusco Salinatori filiam tuam destinasti. Note the way in which Julius Caesar arranged a match for his daughter—Suetonius, Divus Julius, 21.
Paulus in Dig., 23, 2, 2: Nuptiae consistere non possunt, nisi consentiunt omnes, id est, qui coeunt quorumque in potestate sunt.
Julianus in Dig., 23, 1, 11.
Ulpian in Dig., 23, 1, 12.
Paulus in Dig., 23, 1, 13. Terentius Clemens in Dig., 23, 2, 21.
Paulus, ii, 19, 2.
Ulpian, 24, 17.
Cf. Ulpian, Tit., vi, 6: Divortio facto, si quidem sui juris sit muller, ipsa habet rei uxoriae actionem, id est, dotis repetitionem; quodsi in potestate patris sit, pater adiuncta filiae persona habet actionem.
The technical recognition of the father's power was still strong. Cf. Pliny, Panegyricus, 38: Tu quidem, Caesar ... intuitus, opinor, vim legemque naturae, quae semper in dicione parentum esse liberos iussit. The same writer, on requesting Trajan to give citizenship to the children of a certain freedman, is careful to add the specification that they are to remain in their father's power—see Pliny to Trajan, xi (vi).
Paulus, vi, 15. Codex, v, 4, 11, and 17, 5.
Paulus, in Dig., 23, 3, 28. Codex, v, 13, 1, and 18, 1.
Codex, v, 17, 5.
Salvius Julianus: Frag. Perp. Ed.: Pars Prima, vii—under "De is qui notantur infamia."
Codex, 8, 46 (47), 5.
Aulus Gellius, iv, 4.
Juvenal, vi, 200-203. Gaius in Dig., 24, 2, 2. Ulpian, ibid., 23, I, 10. Codex, v, 17, 2, and v, I, I.
Codex, v, 3, 2.
Dig., 3, 2, 1.
Ulpian in Dig., 47, 10, 24.
Cf. Alexander Severus in Codex, viii, 38, 2: Libera matrimonia esse antiquitus placuit, etc. Also Codex, v, 4, 8 and 14.
Modestinus in Dig., xxiii, 2, 1.
Gaius, ii, 159.
Paulus, ii, xx, 1.
Note the rescript of Alexander Severus to a certain Aquila (Codex, ii, 18, 13): Quod in uxorem tuam aegram erogasti, non a socero repetere, sed adfectioni tuae debes expendere.
See, e.g., Dig., 47, 10, and Ulpian, ibid., 48, 14, 27.
Cf. Gaius, i, 141: In summa admonendi sumus, adversus eos, quos in mancipio habemus, nihil nobis contumeliose facere licere; alioquin iniuriarum (actione) tenebimur.
Paulus, i, 21, 13.
Paulus, i, 21, 14.
Codex, ii, 11, 15
Paulus in Dig., iii, 2, 9.
Aulus Gellius, xvii, 6, speech of Cato: Principio vobis mulier magnam dotem adtulit; tum magnam pecuniam recipit, quam in viri potestatem non committit, ean pecuniam viro mutuam dat; postea, ubi irata facta est, servum recepticum sectari atque flagitare virum iubet.
Paulus in Dig., 23, 3, 2.
Pomponius in Dig., 24, 3, 1.
Ulpian in Dig., 23, 3, 7.
Tryfoninus in Dig., 23, 3, 75.
Gaius, ii, 63. Paulus, ii, 21b.
E.g. Juvenal, vi, 136-141. Martial, viii, 12.
Apuleius Apologia, 523: Pleraque tamen rei familiaris in nomen uxoris callidissima fraude confert, etc.; id., 545, 546 proves further the power of the wife: ea condicione factam conjunctionem, si nullis a me susceptis liberis vita demigrasset, ut dos omnis, etc.—evidently the woman was dictating the disposal of her dowry.
Ulpian, Tit., vi, 3, 4, and 5. Codex, v, 18, 4.
Ulpian in Dig., xi, 7, 16; ibid., Papinian, 17; ibid, Julianus, 18. Paulus, i, xxi, 11.
Ulpian in Dig., 48, 20, 3.
Ulpian in Dig., 48, 20, 5.
Ulpian in Dig., 24, 1, 1: Moribus apud nos receptum est, ne inter virum et uxorem donationes valerent, hoc autem receptum est, ne mutuo amore invicem spoliarentur, donationibus non temperantes, sed profusa erga se facilitate.
Paulus in Dig., 24, 1, 14.
Gaius in Dig., 24, 1, 42; ibid., Licinius Rufus, 41; Ulpian, Tit. vii, 1. Martial, vii, 64—et post hoc dominae munere factus eques.
Paulus, ii, xxiii, 1.
Cf. Paulus, ii, xxiii, 2.
Paulus in Dig., 25, 2, 1. Codex, v, 21, 2.
Gaius in Dig., 25, 2, 2.
Paulus in Dig., 25, 2, 3.
Ulpian in Dig., 47, 2, 52. The respect shown for family relations may be seen also from the fact that a son could complain—de facto matris queri—if he believed that his mother had brought in supposititious offspring to defraud him of some of his inheritance; but he was strictly forbidden to bring her into court with a public and criminal action—Macer in Dig., 48, 2, 11: sed ream eam lege Cornelia facere permissum ei non est.
Ulpian in Dig., 48, 14, 27.
Ulpian in Dig., 48, 5, 14 (13): Iudex adulterii ante oculos habere debet et inquirere, an maritus pudice vivens mulieri quoque bonos mores colendi auctor fuerit periniquum enim videtur esse, ut pudicitiam vir ab uxore exigat, quam ipse non exhibeat. Cf. Seneca, Ep., 94: Scis improbum esse qui ab uxore pudicitiam exigit, ipse alienarum corruptor uxorum. Scis ut illi nil cum adultero, sic nihil tibi esse debere cum pellice. Antoninus Pius gave a husband a bill for adultery against his wife "Provided it is established that by your life you give her an example of fidelity. It would be unjust that a husband should demand a fidelity which he does not himself keep"—quoted by St. Augustine, de Conj. Adult., ii, ch. 8. In view of these explicit statements it is difficult to see what the Church Father Lactantius meant by asserting (de Vero Cultu, 23): Non enim, sicut iuris publici ratio est, sola mulier adultera est, quae habet alium; maritus autem, etiamsi plures habeat, a crimine adulterii solutus est. Perhaps this deliberate distortion of the truth was another one of the libels against pagan Rome of which the pious Fathers are so fond "for the good of the Church."
Papinian in Dig., 48, 5, 21 (20); ibid., Ulpian, 24 (23). Paulus, ii, xxvi.
Macer in Dig., 48, 5, 25 (24).
Papinian in Dig., 48, 5, 23 (22).
Papinian in Dig., 48, 5, 39 (38); ibid., Marcianus, 48, 8, 1.
Paulus, ii, xxvi. Macer in Dig., 48, 5, 25 (24), ibid., Ulpian, 48, 5, 30 (29).
Paulus, ii, xxvi.
Juvenal, x. 317; quosdam moechos et mugilis intrat. Cf. Catullus, 15, 19.
See, e.g., Capitolinus, Anton. Pius, 3. Spartianus, Sept. Severus, 18, Pliny, Panegyricus, 83: multis illustribus dedecori fuit aut inconsultius uxor assumpta aut retenta patientius, etc.
Pliny, Letters, vi, 31.
Paulus, ii, xxvi, 15.
Valerius Maximus, ii, 1, 6.
Aulus Gellius, xvii, 21, 44. Valerius Maximus, ii, 1, 4. Plutarch, Roman Questions, 14.
Valerius Maximus, vi, 3, 12.
"If you should catch your wife in adultery, you would put her to death with impunity; she, on her part, would not dare to touch you with her finger; and it is not right that she should"—Speech of Cato the Censor, quoted by Aulus Gellius, x, 23.
E.g., Marcellus in Dig., 24, 3, 38: Maevia Titio repudium misit, etc.; ibid., Africanus, 24, 3, 34: Titia divortium a Seio fecit, etc. Martial, x, 41: Mense novo lani veterem, Proculeia, maritum Deseris, atque iubes res sibi habere suas. Apuleius, Apologia, 547: utramvis habens culpam mulier, quae aut tam intolerabilis fuit ut repudiaretur aut tam insolens ut repudiaret.
Novellae, 140, 1: Antiquitus quidem licebat sine periculo tales [i.e., those of incompatible temperament] ab invicem separari secundum communem voluntatem et consensum.
Martial, vi, 7.
Aulus Gellius, x, 15: Matrimonium flaminis nisi morte dirimi ius non est.
Tacitus, Annals, iv, 16.
Ulpian, vi, 6; id. in Dig., 24, 3, 2. Pauli fragmentam in Boethii commentario ad Topica, 2, 4, 19.
Paulus in Dig. ii,3, 41.
Ulpian, vi, 13.
Ulpian, vi, 9-17, and vii, 2-3. Pauli frag, in Boethii comm. ad Top., ii, 4, 19.