O Simon magu109, o disgrasiàs di compàis
          che li ròbis di Diu, che di bontàt
          a’an di èsi spošis e invensi i adulteràis

          par oru e arzènt, cal è un orìbil pecjàt;
          adès  a è miej ch’i vi suni la tromba
          dal momènt ch’i sèis dentri tal ters fosàt.

          Zà i’èrin, insima di che altra tomba,
          zùs in sù di chel scoj pròpit in ta la part
          che tal bièl miès da la bolgja a plomba.

          O grant savej, cuant granda ca è che art
          ch’i ti mòstris’n tal cjèl, in cjera e pal mont;
          e’l just che par dut ti fàs, com’cal è fuàrt!

          jodùt jò’i vevi 'n ta li rìvis e’n tal font
          la piera lìvida ’mplenida di bus
          dùcjus larcs compàis e ognùn rotònt.

          Pì grancj’ no èrin chej apena jodùs
          di chej dentri dal me bièl San Zuan,110          che da batiešatòus ušàs a sòn zùs;

          un di chej, zà al è cualchi bièl àn,
          i l’ai ròt pars’che dentri un a si ’nnegava:
          e ca tàšin li cjàcaris, ca fàn doma dan.

          Da la bocja di ognùn, fòu ghi vegneva
          di’un pecjadòu il piè111 e da li gjàmbis
          fin tal gros, e’l rest dentri a ghi steva.

          Li plàntis ghi èrin a dùcjus impijàdis;
          e li zuntùris a dèvin colps cussì sclès,
          che ròt a varèsin vencs e cuàrdis fuàrtis.

          Com’che’l flameà là cal è un grisignès
          a si mòuf in sù e jù pa la scusa,
          cussì lì daj talòns ai dèicj’  al era’l stes.

          “Cuj’l eše chèl, mestri, che rabia nol lasa
          e cal svuisèa tant pì daj so compàis,”
          ghi vevi dìt, “e che pì’l supa sù la flama rosa?”

          E luj a mi: “S'i ti vòus che’n ta chej scòis
          ti parti ca sòn taj rivòns pì’n jù ’mpostàs,
          da luj ti savaràs di luj e da li so plàis.”

          E jò: “Par me a và dut ben sè ca ti plàs:
          tu ti sòs’l siòr me e jò’i ghi staj visìn
          al to volej, e’i ti sàs sè ca si tàs.”

          I èrin alora rivàs in tal cuàrt àrzin:
          voltàs si vèvin, e a man sanca’l pas i vèvin metùt
          fin che ulà in tal bušaròt stret i’èrin.

          Il bon mestri dal flanc so nol veva volùt
          ch’i mi liberàs, e cussì rivàs i èrin tal post rot
          di chèl che cuj piè al veva sempri planzùt.”

          “O cuj sotu che chèl di sù ti tèn sot,
          ànima puareta, coma pàl plantada,”
          i vevi tacàt a diši; “s'i ti pòs, fà’un mot.”

          Com’un frari i’eri che confesiòn ghi dà
          a un cjan di sasìn, che apena ’mbušàt,
          “Và ’ndavòu,” ghi dìs, par tegni’l murì’n banda.112
          “Sòtu zà chì dut dret,” al veva chèl sigàt,
          “sòtu zà chì dut dret, tu, Bonifasi?
          Da divièrs àis il scrìt bušiàr 'l è stàt.

          Sòtu tu belzà di chel posiedi sasi
          che par chèl no ti’as vùt poura di inganà
          la biela siora113 par dopo fàighi strasi?”

          Di stuc esìnt restàt, la me mins lontana
          dal capì sè ca ghi’era stàt rispundùt;
          cuaši scuarnàt, altri fàt no vevi che il mona.

          Alòr Virgìlio dìt mi veva, cal veva jodùt:
          “Cussì dìs: ‘No soj chèl, no soj chèl ch’i ti cròs”;
          e jò dìt i vevi com’ca mi veva imponùt.

          Il spirt alòr dut stuarzùt al veva i piè sòs;
          ma dopo, e cuaši planzìnt e suspirànt’
          mi veva dìt: “Duncja, se vùtu da chèl ch’i t’jòs?

          Se di savej cuj ch’i soj ti sòs calàt tant,
          e vegnùt jù par sti rìvis di corsa,
          ti dišaraj ch’i’ai pur vistìt il grant mant;

          e ’l è tant ver ch’i soj stàt fi da l’orsa,114          plen di voja di avansà i orsàs;
          la sù a àn, e jò’i soj chì in borsa.

          Sot’l me cjàf a sòn zà’i àltris stàs strisinàs,
          che prin di me a sòn vegnùs simonegjànt,
          e’n ta li fesùris da la piera platàs.
          Ma
          La jù’i colaraj encja jò dut ta’un colp cuant
          che chì’l sarà chèl ch’i pensavi che tu ti fòs.
          cuant che puc fà vegnùt ti mi sòs davànt.

          Ma pì al è zà’l timp che jò’i me piè i scòs
          e che cussì mi cjati cul cul in sù
          che luj’l restarà plantàt cuj so piè ros:

          che dopo di luj’l vegnarà un schifòus chì jù,
          da la Fransa, un pastòu tant sensa lès,
          tal ca è miej che luj stes e me’l cujèrzi sù.

          Un nòuf Gjasòn’l sarà, di cuj a si lès
          taj Macabej; e coma ca ghi’è mol stàt
          il so re, cussì a luj chèl che re al è’n Fransa adès.”

          Jò’i no saj chì se jò’i eri stàt masa mat,
          cuant che rispundùt ghi vevi in chistu metri:
          “Alòr diš’mi: cuàncju bes al àja domandàt

          il Nustri Signòu prin’che a San Pieri
          li clafs di lasù ghi vès slungjàt via?
          ‘Vègnimi davòu,’ ghi’a dìt, dut lì, ti siguri.

          Nè Pièr nè’i àltris a ghi’an cjòlt a Matia
          oru e arzènt, cuant cal è stàt sielzùt
          pal post di chèl che’l Signòu al veva tradìt via.

          Ma stà ben chì, ch’i ti vèns punìt dut;
          e vuarda pur la moneda mal cjolta
          ch’àrdi ti’a fàt cuant che cuntra Carli ti sòs zùt.

          E s’a no fòs pars’chè ’ncjamò mi vieta
          la riverènsa da li clafs gràndis
          che tu ti vèvis’n ta la biela vita,

          i’ušarès peràulis tant pì dùris:
          chè la vustr’avarìsia’l mont mal a fà stà,
          pestànt zens bùnis e alsànt ches trìstis.115
          Di vu’ pastòus necuàrt si’a’l Vangelista,
          cuant che chè116 ca è sintada ’nsima da l’àghis
          cuj re’a putanava, a luj ghi’era’n vista;

          che nasùd’ a era cun sièt cjàfs, lu savèis,
          e che asistid’ a era daj dèis cuàrs
          fin che ’l omp so sielzùt al varès stràdis virtuòšis.

          Di oru e d’arzènt Diu’i vèis fàt, stuàrs:
          puc a vi sepàra dal’ idolatri
          fòu che luj un, e vuàltris ni preàis sentenàrs!

          Ah, Tinùt, di cuant mal ch’i ti sòs stàt mari,117          no la to conversiòn, ma l’ereditàt
          che da te al à cjòlt il prin siòr pari!”

          E mentri sti nòtis gh’vevi cussì cjantàt,
          o che rabia o cosiensa lu muardès,
          cu li dos gjàmbis al veva scalsetàt.

          Jò’i cròt che al me duca a ghi plašès,
          pars’che contènt sempri atènt’l steva,
          il sun di dut sè ch’i vevi dita adès.

          A stu punt, cuj bras a tracuèl stret mi veva:
          e dopo ch’i’eri stàt dut stret tal so pet,
          di jù ch’i’èrin al era tornàt ulà che’n sù’l zeva.

          E no si stracava di tègnimi tant stret;
          cussì partàt mi veva fin tal colm dal arc
          che dal cuàrt al cuìnt àrzin al parta dret.

          Chì, plan planìn al veva pojàt jù ’l so car’c,
          plan planìn parsè che’l post sporc al èra e dur
          che nencja par cjàvris nol sarès stàt parc.

          Da chì n’altra val jodùt i vevi la jù’n tal scur.

          Di castigu nòuf mi convièn fà daj vers
          e dàighi materiàl al vincjèšin cjànt
          da la prima cansòn, ca è chè daj somèrs.

          Jò i mi eri zà disponùt dut cuant
          a rivuardà la jù tal discujèrt font,
          che di planzi tormentàt si steva bagnànt;

          e jodùt zent i vevi’n ta chel valòn rotònt
          vignì, tašìnt e tant lagrimànt, al pas
          ca fàn li orasiòns in ta chistu mont.

          Com’che’l me jodi jù’ghi zeva sempri pì’n bas,
          stran a era jodi com’cal era stravoltàt
          ognùn da la barba al pet, cal è pì’n bas;

          che vièrs i rognòns il cjàf al era ziràt
          e di vignì ’ndavòu ghi convegneva,
          chè di zì ’ndavànt nol podeva’l puòr danàt.

          Paràliši a podarà èsi ch’ognùn’l veva
          par stravoltasi pròpit cussì dal dut;
          ma i no cròt che di stu mal cussì’l steva.

          Se Diu a ti lasa, bon letòu, fà frut
          da la to lesiòn, pènsighi ben tu stes
          com’che fàt i vevi a tègnimi in muša sut,

          cuant che la figura di nuàltris puarès
          cussì stuarta jodùt i vevi che’l planzi daj vuj
          li culàtis a ghi bagnava pròpit tal miès.

          Cuant ch’i planzevi, pojàt in t’un daj spiguj
          di chel scoj dur, cussì che la me scorta
          “Sotu’ncjamò tant stùpit?” dìt mi veva luj.

          “Chì a vìf la pietàt cuant ch’è ben muarta:118          cuj’l pòsia èsi pì disgrasiàt di chèl
          cal dìs ch’al divìn judisi di vej pietàt no ghi’mpuarta?

          Alsa’l cjàf, àlsilu, e jòt chèl che par chèl
          si’a vierzùt ai vuj dai tebàns la cjera;
          par chèl ghi sigàvin dùcjus: ‘Anfiarèl,

          ’ndà i vatu? Parsè làsitu la guera?’
          e a no restava che zì’n jù’n ta li vàlis
          fin a Minos, ch’ognùn’l brinca, la fiera.

          Vuarda ben cal à fàt pet da li spàlis:
          parsè ch’jodi ’l à volùt masa ’ndavànt,
          ’ndavòu al jòt e par lì ghi vàn li gjàmbis.119
          Jòitu Tirešias, che 'l aspièt al à cambiàt tant
          cuant che da mascju ’n fèmina’l è doventàt,
          e ogni toc dal cuàrp si veva cambiàt, dut cuant;

          e prima, e dopo, di bati ghi veva tocjàt
          cu la vìscja’i doj sarpìns involusàs
          par che la forma di mascju ghi fòs tornàt.

          Arònt si schena’n pansa di Tirešias,120          chèl, che taj mons di Luni, ’ndà cal svangja
          il Cararèis, che’i cjàmps di sot ’l tèn cultivàs,

          al à vùt in taj màrbui blancs, la spelòncja
          par cjaša, d’indulà che’d’jodi li stèlis
          e’l mar d’ostrusiòn a'n d’aveva pucja.

          E che là ca si stà cujerzìnt li tètis,
          che tu no’t jòdis, cu li strèsis disfàdis,
          e a à di là dùtis li pars pelòšis,

          Manto a è, ca è zuda’n ta tanti cjèris;
          e stabilìt si’a’n fin ulà ch’jò i soj nasùt;
          e a mi plàs duncja che’un puc ti mi scòltis.

          Dop’che so pari fòu di vita'l era zùt,
          e serva vegnuda a era la sitàt di Bac,
          chista pal mont par tant timp a’a vivùt.

          La sù ta la biel’Italia al è un lac,
          ai piè da l’Alp ca sjera l’Alemagna,
          insima di Tiràl, e cal à’n nòn Benac.

          Da pì di mil fontànis, i cròt, si bagna
          tra Garda, Val Camonica e’l Penìn,
          da l’aga che tal lac lasù si stagna.

          Al è un post la’n’tal miès indulà che’l Trentìn
          pastòu e chèl di Brèsia e’l Veronèis,
          segnà’l podarès, s’al fès chel stes cjamìn.

          Peschièr al è lì, bièl e fuàrt arnèis
          par fà front ai Bresiàns o Bergamàscui
          cuj rivòns intòr che’n jù ghi vàn lišèis.

          Chì a càpita che dut sè ca vèn daj rìvui
          e che’n ta’l grin dal Benac pì nol stà,
          flun si fà la jù’n ta chej biej vers pàscui.

          Apèn’che l’aga a cori di nòuf si presta,
          no pì Benac ma clamàt al vèn Mincju
          fin a Governàl, ’ndà ch’in tal Po si svuèjta.

          Puc al à corùt prin di cjatasi’n val la jù,
          indà ca si slargja e s’impaluda;
          e d’estàt a intiva a sbasasi tant pì'n jù.

          Pasànt par uchì, la vèrgin cruda
          jodùt a veva cjera’n tal miès dal pantàn,
          sensa coltivasiòn e, di zent, nuda.

          Lì, par scjampà d’ogni consorsi umàn,
          cuj so serfs a fà la maga si veva fermàt; ì'n jù
          lì a veva vivùt e lì i so vuès a stàn.

          I òmis, che pus in ziru si varès cjatàt
          si èrin dopo riunìs’n ta chel post, fuàrt
          par via dal pantàn par dut cumulàt.

          La sitàt fondàt a vèvin su chel vuesàn muàrt;
          e par chè che’l post par prin a veva sielzùt,
          Mantua l’an clamada, e sensa tuàrt.

          Il nùmar da la so zent al era zà cresùt
          prima che’l cjastronà dal Casalodi
          da Pinemònt ingàn al vès risevùt.

          Però stà ’tènt che se maj ti vès da jodi
          un che da la me cjera altri ti contàs,
          bušiàr’l sarès; il ver tu ti’as di crodi.”

          E jò: “I rašònamìns ch’i ti mi fàs
          a sòn cussì juscj’ e’i ghi cròt cussì tant
          che i àltris a sarèsin cjarbòns distudàs.

          Ma dišmi da la zent ca và’n davànt,
          s'i t’jòs cualchidùn di mèrit’n ta la fila;
          lì al è’l me pensej; il rest nol è ’mportànt.”

          Alòr dìt al veva: “Chèl che da la mosela
          la barba jù ghi và’n ta li spàlis scùris,
          stàt al era—cuant che volùt a vèvin la Grecja svueitala,

          lasànt’n davòu dom’chej pa li cùnis—
          oràcul, e’l via dàt al veva cun Calcànt,
          a Aulid, di molà via li cuàrdis.

          Eurìpilo al veva’n nòn, e cussì cjantànt
          a và ta’un punt la me alta tragèdia:
          chist ti sàs, che’l libri121 ti lu cognòs dut cuant.

          Chel’altri che ’n cuàrp al è puc e nuja,
          Michel Scot al è stàt, cal era, tegnìn in mint,
          in gamba cun chel so magic imbrojà.

          Jòt là Guido Bonàt; e jòt pur Asdìnt,
          che di podej tornà al spac e’al coràn
          al vorès, ma masa tars pentìnt.

          Jòt che puòris che gušièla lasàt a àn
          e’l tesi e’l filà, par doventà ’nduvìnis;
          fà striamìns a volèvin, com'che i màgus a fàn.

          Ma paràn via; che zà a sòn visìnis
          daj doj emisfèros, e a tòcin l’onda
          sot di Sìvilia, Caìn e li spìnis122;

          e belzà stanòt la luna ’era tonda:
          recuàrditi benòn com ’ca ti’a zovàt
          na volta ’n ta che selva profonda.”

          Cussì luj, mentri che' davànt i vèvin paràt.

          Cussì di punt in punt, di altri tabajànt
          che’l me drama di cjantà no si cura,
          i èrin rivàs; e i si cjatàvin tal pì alt cuant

          ch’i si vèvin fermàs par jodi l’altra fesura
          di Malbòls indulà che ognidùn invàn al plàns;
          e a era, miràbil d’jodi, dut scura.

          Coma che’n tal arsenàl daj venesiàns
          la pecja tichignòša d’unvièr a bòl
          par spalmà, da li nafs ca spàndin, i legnàns—

          che di navigà no pòsin; ma chèl cal pòl,
          a si fà na naf nova; n’altri al comeda
          li brèis di chès che viagjàt a àn, da pol a pol;

          un al inclàuda a popa, e un in banda;
          un rèmos al fà e n’altri sù al fà cuàrdis
          o al tersaròu o artinòu tacòns ghi dà;123
          cussì, no par fòuc, ma par mans divìnis,
          la jù a boleva na malteca densa
          ca inviscjava dùtis dos li rìvis.

          Jò’i la jodevi, ma’i la jodevi sensa
          jodi altri che bòlis che’l bulì’l feva;
          dut’si sglonfava, e dopo a era di nòuf lisa.

          Mentri che’l me vuli jù al jodeva,
          il me duca, dišìnt “Stà ’tènt, stà ’tènt!”,
          a sè tiràt mi veva, lì che luj al steva.

          Mi eri alòr voltàt coma chèl cal è contènt
          di jodi chèl ca sarès miej cal scjampàs
          ma che’l timòu dal momènt ghi cjoj ’l intènt,

          tant che, par jodi, nol è bon di fà’un pas;
          e par davòu di me jodùt i vevi un diàu ner’
          che su’n scoj corìnt al vegneva dal bas.

          Ahi cuant cal era in tal aspièt fièr!
          e cuant che’n tal fà’l pareva ’nsidiòus
          cun l’àlis spleàdis e cul piè lišèr!

          Il so schenòn, alt al era e musculòus,
          e jù al pocava un pecjadòu cuj so flancs,
          e pa li cragnòlis al tegneva'l cragnòus.

          D’insima’l punt dìt al veva: “O Malbràncs,
          chì al è un daj ansiàns di Santa Zita!
          Metèilu sot vuàltris ch’i no sèis maj stracs,

          ch’i vuej zì di nòuf’n ta maniera dreta
          là che ogni omp baratadòu al è, fòu che Bontùr;
          un no al è un sì, basta bes ’n sacheta.”

          Ta la Bolgja butàt lu veva, e pal scoj dur
          voltàt si veva; e maj al era stàt mastìn molàt
          cussì svelt a còrighi al lari davòu.

          Chèl tufàt si veva e dut stuàrt sù al era tornàt;
          ma’i demònis che dal punt a vèvin un tet,
          sigàt a vèvin: “Chì’l Sant Volt nol vèn tratàt:

          chì no si noda miga coma’n tal Serclèt!
          Ma s'i no ti vòus da nu vignì sgrifàt,
          nosta fà ’nsima di sta melma un tet.”

          Dopo vèilu cun tancju rimpìns rimpinàt,
          dìt ghi vèvin: “Cujèrt a è miej che chì ti bàlis;
          para pur via a baratà, uchì platàt!”124
          A è cussì che li còghis a li ’sistèntis
          ’ghi fàn tufà ’n miès da la cjaldera
          la cjàr, par ca no galegi, cuj fièrs a pùntis.

          Il bon mestri “Par ca no somej vera
          ch’i ti sòs uchì,” mi veva dìt, “và a platati
          pì ch’i ti pòdis davòu di na piera;

          e se n’ofèša mi vegnès a bati,
          nosta vej poura, che jò’i ai dut a punt;
          in t’altri timps i’ai dovùt cussì combati.”

          Ta’un tic e tac zùt al era di là dal punt;
          e com’cal era rivàt’n ta la riva sesta,
          un còu bon da vej vùt al veva, e di vèilu chì apùnt.

          Cun chel furòu e grant menà di sata
          ca ghi còrin i cjàns davòu dal singarèl,
          che sùbit al domanda s'al pòl uchì fà sosta,

          cussì a èrin vegnùs fòu chej di sot dal puntišèl
          e cuntra di luj mostràt a vèvin ducju i so rimpìns,
          ma luj sigàt al veva: “Nisùn’l sedi crudèl!

          Prin di vignì becàt daj vustri rimpìns,
          a scoltami cal vegni un di vu’ndavànt;
          rimpinàimi dopo se cussì i vèis in mins.”

          Dùcjus a vèvin sigàt: “Malacoda, và’n davànt!”;
          un alòr si veva movùt, e’i àltris fers a èrin restàs;
          e a luj ghi era zùt, dišìnt; “Ghi zòvia tant?”

          “Jòdimi chì, Malacoda; miga ti crodaràs
          ch’i sedi vegnùt,” al veva dìt’l me mestri,
          “sigùr ch’i mi varèsis’mpedìt il pas,

          sensa’l volej divìn e’l destìn destri?
          Lasàit ch’i zedi, che’n tal cjèl a è volùt
          ch’jodi ghi fedi a’un’altri stu cjamìn silvestri.”

          Alora’l so fà rogànt tant jù ghi era zùt,
          che’l so rimpìn ai piè ghi era colàt,
          e ai àltris ghi veva dìt: “Ca nol vegni spunzùt.”

          E’l duca a mi: “O tu che sintàt
          cussì cujèt ti sòs taj scòis dal punt,
          torna pur, che chì ’n pas ti saràs lasàt.”

          Mi eri a colp movùt e a luj congjùnt;
          ma’i diàus si èrin dùcjus fàs indavànt,
          che temùt i vevi che d’acòrdu a fòsin a stu punt:

          in ta stu mòut i vevi jò zà jodùt ogni fant
          cal vegneva fòu dopo'l pàt di Cjavrona,
          se stes jodìnt fra’l nemìc, ch’an d’era tant.

          I vevi jò visinàt duta la me persona
          dongja dal me duca, e’i vuj no ghi cjolevi
          da la ’parènsa so, ca no era buna.

          Sbasànt i rimpìns, “A tocjalu i provi,”
          un ghi veva dìt a 'n altri, “in tal so schenòn ?”
          e rispundùt ghi vèvin: “Sì, falu ben movi!”

          Ma chel demòni che cul me bon paròn
          al discoreva, a si era a colp voltàt
          dišìnt: “Calma, calma, Scarmiliòn!”

          A nu ni veva dopo dìt: “Roba da mat
          il sorpasà stu scoj, parsè ca si jòt un fracàs
          par dut, e fin il sest arc al è spacàt.

          E se di parà via ’ndavànt vi plàs,
          i varèsis da zì sù par chista creta;
          visìn a ghi è n’altri scoj cal parta a un pas.

          Alièj, sinc òris prin di st’ora puareta,
          ben mil e dušìnta e sesànta sèis
          àis a sòn che sta strada a è ca sì sgreta.125
          I mandi via par là chiscju me compàis
          par jodi se nisùn di lòu fòu si scjàsa:
          zèit cun lòu che sans e salfs i restarèis.126
          “Vèn avànt, Alichìn, e Pestabrusa,”
          al veva tacàt a diši, “e tu pur Cjagnàs;
          e che’i dèis al guìdi il Barbarìsa.

          Encja Lìbicos cal vègni e Draghignàs,
          Coma pur Siriàt palotàt e Sgrifacjàn,
          Farfarèl e’nfìn Rubicànt daj mas.

          Zèighi atorotòr di chel bulìnt di ledàn:
          tegnèit cont di chìscjus fin tal’altri scoj,
          che dut ’ntej al pasa ’nsima d’ògni fosàn.”

          “Oh, mestri, puòr me, se jòdiu chì ch’i soj?”
          i vevi dìt. “Daj, paràn via sensa scorta,
          se tu ti sàs zì; a è miej ch’i zìni besoj.

          Se tu ti sòs necuàrt, com’ben’altra volta,
          no jòditu ca stàn i so dincj’ crustànt,
          e di minàcis ’an plen la muša bruta?”

          E luj a mi: “Nost’èsi pauròus cussì tant:
          lasa ca ’ncrùstin i dincj’ tant ca vòlin,
          cussì a fàn paj puarès ca si stàn lesànt.”

          Par ’l àrzin di sinistra adès’i zèvin;
          ma’ntànt si tegneva ognidùn di lenga strèt:
          dal duca so dùcjus  un sen a spetàvin;

          e luj alòr cul so cul trombetàt al veva, e sclet.127

          Jodùt i’ai jò soldàs in marcja metùs
          prons par combati e par fà di sè mostra;
          encja scjampànt indavòu i’u’ai jodùs;

          drapej i’ai pur jodùt’n ’ta la banda vustra,
          o Aretìns, e encja’l zì daj cavalerìs
          e’l combati daj turnamìns, e’l gjostrà;

          a sun di tròmbis o di cjampànis,
          cun tambùrs e cun segnaj di cjascjej,
          e cun ròbis forèstis e nostrànis;

          ma maj, pròpit maj, cun un mulinà cussì intej,
          jodùt i’ai cavalièrs mòvisi o pedòns,
          nè pur nàfs ca jù nè stèlis in taj cjej.

          Nu’i zèvin ’ndavànt cuj dèis demòns:
          O che nòbil compagnìa! Ma cuj sans
          in glišia e in taverna cuj cjochetòns.

          Ma là da la pèula a era la me mins,
          par capìghi da la bolgia dut’l inzèn
          e com’che dentri a vegnèvin cuètis li zens.

          Com’che i delfìns, cuant ca ghi mandin un sen
          ai marinàrs cul arc da la so schena,
          che di salvasi dal velièr si prepàrin ben,

          cussì, mo, par lišerìsi da la pena,
          cèrs daj pecjadòus jodi a fèvin il gobòn,
          e sùbit lu platàvin com’la balena.

          E com’tal orli da l’aga a sòn
          ta’un fosàl li rànis cul mušu di fòu,
          cussì che’i piè a si plàtin e’l pansòn,

          cussì’l steva par dut ogni pecjadòu;
          ma cuant ca si visinava Barbarìsa,
          a colp a sparìvin sot dal bulišòu.128
          Un i’ai jodùt—o se schifo e spìsa!—
          cal spetava lì, com’cuant che un al incùntra
          na rana ca stà e n’altra ca sclapìsa;

          e Sgrifacjàn, ca ghi era zùt cuntra,
          ingancjàt lu veva paj so tichignòus di cjaviej
          e tiràt sù, cal someàva na lodra.

          Il nòn di dùcjus zà’i savevi di savej,
          cussì ben notàs i’u vevi cuant ca Erin stàs elès;
          ma’i nòns ca si dèvin forsi no èrin chej.

          “O Rubicòn, jodìn com’ch’i ti ghi mès
          intòr li sgrìnfis par gjavàighi la pièl!”
          a sigàvin ducju ’nsièmit i maladès.

          E jò: “Mestri, prova, s'i ti pòl fà chèl,
          cjatà fòu cuj cal è chel puòr disgrasiàt
          ch’ai so ’versàris al è par lasàighi la pièl.”

          Il me duca a chèl si veva visinàt
          domandànt d’indulà cal era, e chèl:
          “Tal regnu di Navara i soj stàt latàt.

          Me mari dàt mi vev’a’un siòr par ch’i servìs chèl,
          ic, che generàt mi veva da’un farabùt,
          che distruzùt si’veva e lasàt nencja un pel.

          Pì tars, serf dal bon re Tebàlt i eri zùt:
          là i mi eri metùt a fà’l baratadòu;
          e adès, par chèl, chì ch’i soj, ta stu cjaldùt.”

          E Ciriàt, che da la bocja’l veva fòu
          da li bàndis do palòtis com’i pursìs,
          sìntis a ghi li veva ben fàtis par davòu.

          Tra li gjatàtis èco ca vèn la surìs;
          ma Barbarìsa cuj so bras lu veva sieràt,
          dìšìnt: “Stèit’n là mentri ch’i lu’nforcìs.”

          E al me mestri la muša ghi veva voltàt:
          “Domanda pur,” al veva dìt, “se pì ti vùs savej
          di luj, prin che daj àltris al vegni disfàt.”

          Duncja’l duc: “Dìs sù: daj àltris i varès miej
          savej se cualchidùn di lòu al è latìn129          sot sta pece.” E chèl: “Puc fà i eri cun chej

          ca vèvin tra di lòu un di là visìn:
          magari jò ’ncjamò cussì cujerzùt!
          ch’i no temarès nè òngula nè rimpìn.”

          E Libicòs, “Ma vutu vej pròpit dut?”
          al veva dìt; e cjapàt ghi veva'l bras cul rimpìn,
          che, tirànt, sbregàt via ghi'n veva un tocùt.

          Encja Draghignàs volùt al veva da’un colp di rimpìn
          la jù’n ta li gjàmbis; ma’l so decuriòn
          si veva voltàt atorotòr cun brut murbìn.

          Cuant ca era un puc calada la tensiòn,
          a chè, che la ferida si veva sbircjàt,
          domandàt ghi veva il duca: “Atensiòn!

          Cuj’l eše chèl che, ti dìs, da puòr disgrasiàt
          ti’as lasàt par vignì’n ta sta riva?”
          “Al era il frari Gomita,” al veva tacàt,

          “chèl di Galura, che tancju ’mbròis al veva,
          e vìnt vùt i nemìs dal so siòr in man,
          ben tratàs, i'u veva ch’ognùn si la godeva.

          Si veva fàt dà i so bes e lasàs fòu di man,130          com’che luj al dìs; e’n taj altri còmpis encja
          al era stàt baratòu, ma grant, po, e sovràn.

          Al pratica cun stu siòr Michel Zancja
          di Logador; e di contà di Sardegna
          e da li so lènghis, stràca’n sìntin pucja.

          Ma puòr me, jodèišu ’l altri cal grugna:
          vi dišarès di pì, ma poura i’ai che chèl
          si prepari a gratami la rogna.”

          E Barbarìs stes, voltàt a Farfarèl,
          che’i vuj al stralunava, pront par bati,
          ghi veva dìt: “Via di chì tristàt d’usièl.”131
          “Se vuàltris i volèis jodi o sinti,”
          tacàt al veva chel danàt, ca nol era feso,
          “Toscàns o Lombàrs, jò ju faraj vignì;

          ma ca stèdin i Malebràncs encjamò ’n ceso,
          par no vej di temi da li so vendètis;
          e jò, sintàt coma ch’i soj chì, po,

          par un ch’i soj, i farài vignì tant’ànimis brùtis
          cuant ch’i fiscjaraj, com’cal è nustri ušu
          di fà cuant che cualchidun’l mèt li sàtis.”

          Sintùt chist, Cagnàs alsàt al veva'l mušu
          e scjasànt il cjàf al veva dìt: “Sìnt se malìsia
          che par butasi jù al à pensàt sù!”132
          Alòr luj, cal era plen di furbìsia,
          al veva rispundùt: “Malisiòus i soj, sigùr;
          s'i pòs ghi faj ben ai mès cualchi malagràsia.”

          Al contrari daj àltris, Alechìn dur
          nol era stàt, ma ghi veva dìt: “Se tu jù ti vàs,
          galopànt i no ti vèn in davòur,

          ma svualànt parzora da la pece ti mi sintaràs:
          lasàn il orli, e’l rivàl coma scut,
          par jodi se pì di nu ti valaràs.”

          O bon letòu, èco chì n’altri zogùt:
          ognùn dal àrzin i vuj al veva voltàt;
          e il prin di dùcjus, Cagnàs, il pì crut.

          Il Navarèis il so timp al veva ben ušàt:
          fisàt al  eva i piè’n cjera e tic e tac
          al era saltàt e da Barbarìsa si veva molàt.

          Colpa ognidùn sintùt al veva di stu distàc
          ma pì chèl che caušàt al veva'l difièt;
          però si veva movùt e sigàt: “Ti’ai, viliàc!”

          Ma puc ghi veva zovàt: che li àlis al suspièt
          no ghi la vèvin fata: chèl sparìt al era là di sot,
          e’Lechìn’n’davòu al veva svualàt, alsànt il pet:

          pròpit cussì a fà la rasa di bòt:
          cuant che’l falc si visina, jù a si tufa,
          e luj, zìnt’n sù, a si sìnt com’un pipinòt.

          Pestabrùsa, dut rabiòus da la trufa,
          davòu ghi era zùt svualànt, e al era ’nvaghìt
          che chèl al vivès, par vej na barufa.

          Sicoma che’l baratòu al era sparìt,
          mostràt ghi veva li sgrìnfis al so compaj
          e’nsima dal bušaròt si vèvin asalìt.

          Ma ’l altri al era falc pì scaltri che maj
          e dopo vèjlu ben sgrifàt, ducju doj
          plombàs a èrin in ta chel bulìnt di staj.

          Il cjalt a colp spartìt al veva i doj;
          ma di tornà’n alt no ghi la fèvin, nencja volìnt;
          cun l'àlis tichignòšis restàs a èrin besoj.

          Barbarisa alòr, cuj altri sièt dulìnt,
          cuatri an veva fàs svualà’n ta l’altra riva
          cun ducju i gàncjus, e svelt fašìnt,

          di cà e di là ognidùn tal so post al zeva:
          i rimpìns a slungjàvin vièrs chej impecjàs,
          che ognidùn la cjàr sot la pièl zà cuèt al veva;

          e cussì i’u vèvìn lasàs, ducju ’mpacjàs133.

          Sidinùs, besoj, e sensa compagnìa
          i zèvin, un davànt e 'l altri dopo,
          coma che'n tal zì i fràris a pàrin via.

          Mi veva partàt ta la fiaba di Isopo
          il pensej daj tramàis ca barufàvin,
          chè ca conta da la rana e surìs, po;

          che tant com’”cumò” e “adès” a si somèjn
          i uns e’i àltris, s’a si tèn ben da mins
          com’che d’acòrdu a vàn prinsìpit e fin.

          E com’ch’un pensej al nàs d’àltris visìns,
          cussì da chel pensej 'n altri al era vegnùt,
          che doplàt mi veva’l timòu taj sintimìns.

          Jò lu jodevi cussì: “Tegnìnt cont di dut,
          par cauša nustra scjù chì sòn stàs befàs,
          tant ch’adès a stàn pasànt un momènt brut.

          Se mal’ intensiòn e rabia ’sòn spošàs
          lòu mi coraràn indavòu pì crudej
          daj cjàns ch’al lièvri davòu ghi còrin, ’famàs.”

          Zà si stèvin indresànt i me cjaviej
          da la poura, e vuardànt sempri ’ndavòu,
          i vevi dìt: “Maestri, no eše pròpit miej

          ch’ti ni plàtis ducju doj? Jò i’ai timòu
          daj Malbràncs; davòu a mi stàn vegnìnt:
          a mi par che di rivà chì ’ncjamò puc ghi vòu.”

          E luj: “Se un spièli i fòs dut lušìnt,
          la to imàgin di fòu no tegnarès
          prin di chè che dentri a ti da turmìnt.

          A sòn apena rivàs i to pensèis taj mès,
          cun chej stes timòus daj mès e’l stes aspièt,
          cussì che par ducju doj’l me consej’l è’l stes.

          S’a nol è’l rivòn a destra masa dret
          d’impedìni ta l’altra bolgia di zì jù,
          i scjamparìn di st’imàgin di cjàsa134, i scomèt.”

          No vèvin nencja tacàt a zì in jù
          cuant che no tant lontàn, cun l’àlis tiràdis
          par vìgnj a cjòini, rivàs i èrin a jòdiu.

          Il me duc mi veva sùbit cjapàt sù, jò’i dìs,
          com’che la mari, sveàda dal rumòu,
          visìn jodìnt li flàmis impiàdis,

          a cjoj sù’l fì e’a cor, sensa jodi’n davòu,
          avìnt amondi pì di luj che di sè cura,

          tralasànt par chèl di metisi majuta 'ntòr, òu ;135
          e jù d’insima da la riva dura
          a pansa ’n sù al era zùt jù da che creta
          che una da li bàndis dal fosàt ’a siera.

          Ta’un canàl no’a maj aga corùt svelta
          cussì par fà cori roda di mulìn
          cuant che ic pì visìn da li pàlis a stà,

          com’il me mestri cuant ch’jù dal orli i zèvin,
          cun me che ben stret mi veva al so pet,
          coma ch’i fòs fì so, no doma un compajn.

          Apena che’i so piè tocjàt a vèvin il lièt
          dal sest bušaròt, belzà a èrin lòu lasù
          tal orli, sensa, po, podej fani dispièt;

          che volùt a veva la providensa dal pì’n sù
          fàju minìstros da la fosa cuìnta,
          ma’l podej zì via di lì ghi veva cjòlt sù.136
          La jù’i vèvin cjatàt zent lustra, e tanta,137          che plan planìn a zeva atòr cuj so pas,
          planzìnt, straca tant, e sensa grinta.

          Mantelìnis a vèvin cun capùcjos bas
          di front dai vuj, fàs dùcjus secònt il taj
          di Clugnì, ’ndà che daj fràris a èrin ušàs.

          “Ndoràs a èrin di fòu, e lùstris pì che maj,138          ma dentri dùtis di plomp, pešànt, mo, e tant,
          com’i condanàs di Fed’rìc e’i so guaj.

          Oh se fadìja’l etèrno partà di stu mant!
          Nu’i vèvin ’ncjamò paràt via a man sanca,
          insièmit cun lòu, il so planzi scoltànt;

          ma pal grant pèis, che zent lì, ch’era straca,
          a zeva’n davànt cussì plan che compàis
          nòufs i cjatàvin ca zèvin pì svels ucà.

          Par chèl jò al duca: “Di scju puòrs tramàis
          a’n d’ese di chej ca si cognòs di fàt o nòn?
          Si’n jòdia cualchidùn ta scju viavàis?”

          E un che’l toscàn’l cognoseva benòn,
          “Stèit fers lì ch’i sèis,” di davòu ni veva sigàt,
          “vuàltris ch’i corèis’n tal scur di stu buròn!

          Forsi i varèis sè ca vi’a ’nteresàt.”
          Alòr il duca voltàt si veva e dìt: “Fèr,
          e dopo và ’ndavànt, tu, cul so pas ralentàt.”

          Apena fermàt, doj premuròns—chistu al è ver—
          jodùt i vevi che’n spìrit èsi cun me a volèvin;
          ma plan, che chì a era stret e’l pèis coma fièr.

          Cul vuli di travièrs, cuant che chì a èrin,
          fìs mi vuardàvin, sensa fà peràula;
          voltàs si’èrin dopo a sè stes e si dišèvin:

          “Stu chì al par vìf da com’cal mòuf la gola,
          e s’a sòn muàrs, cuj ghi dàja’l privilègju
          di zì lìbars dal gran pèis da la stola?”

          Dopo a mi: “O Toscàn ch’al colègju
          di chej puòrs d’ipòcritis ti sòs vegnùt,
          di dìšni cuj ch’i ti sòs no vèjlu’n disprègju.”

          E jò a lou: “Nasùt i soj e cresùt
          ta la gran’ sitàt dal bièl Arno’n riva
          e’i soj chì cun chel cuàrp ch’i’ai sempri vùt.

          Ma vuàltris cuj sèišu, che tant lušignànt
          il dolòu vi còr jù pa li mosèlis?
          Se pena i vèišu ca à un lušòu cussì grant?”

          E un dìt al veva: “Sti mantelìnis zàlis
          a sòn fàtis di plomp tant gros che’i pèis
          sos a fàn tant cjulà li so balànsis.

          Fràris Godìns i sìn stàs, e bolognèis;
          chistu Loderingo e jò Catalan
          i’èrin clamàs, e a Firense ni vèis

          elešùs, ’ndà che prin sielzùt dom’ùn an d’àn
          par tegni la so pas, e'i sìn stàs taj
          che’i efiès là dal Gordingo139 ’ncjamò a stàn.”

          Jò i vevi tacàt: “O fràris, i vustri maj…”;
          No vevi dìt di pì, ch’al vuli un mi era vegnùt
          cal era'n cjera ’in cròus metùt cun tre paj.

          Cuant che jodùt ni veva a si ers dut cuntuarzùt,
          in ta la barba cun grancj’ suspìrs soflànt,
          e’l frari Catalàn, ca si era necuarzùt,

          mi veva dìt: “Chel conflit ch’i ti stàs oservànt
          al veva consiliàt i Farišèos cavera miej
          pal pòpul un omp ai martìrs mandà ’ndavànt.

          A travièrs al è—e nùt—di stu troj intej,
          com’ch’i ti jòs; e a è just cal sinti
          d’ognùn cal pasa’l gran pèis cal à da vej.

          Cussì a è volùt ch’encja so misièr al stenti
          ta sta fòsa, e’i àltris dal consìlio:140          grant dàn paj Ebrèos; chist’in mins tènti.”

          Alòr maraveàt al era stàt Virgìlio
          di chèl cal era dut distiràt in cròus
          e pestasàt ta stu eterno ešìlio.

          Ghi veva alora 'ndirisàt al frari sta vòus:
          “Vi displašarèsia, podìnt, di dìšni
          se’n davànt a destra’n’dè post pì spasiòus

          par podej fòu—nuàltris doj—zìghini,
          sensa vej da costrìnzi i ànzui nèris
          di vignì fòu da stu font a butani.”

          Al veva duncja rispundùt: “Pì ch’i no ti spèris
          a si visina un scoj che dal grant sìrcul
          al taca e al cujèrs dùtis li bòlgis,

          fòu che chista; chì’l para via’l pericul:
          ma’i podèis ben zì sù par chista frana141          che’nsima’l rivòn a fà un puc di rincùl.”

          Il duca, penseròus, al era jù di vena;
          ma dopo: “Bušiàr al è stàt’n ta sta fogna
          chèl che’i pecjadòus par ca’l rimpina.”142
          E’l frari: “Contà i’ai sintùt a Bologna
          daj vìsis di stu diau, che fra chej i’ai sintùt
          cal è pari dal fals, sta gran carògna.”

          Alora il duc a cjaminà si veva metùt,
          cun encjamò’n muša un sen di rabia;
          e jò pur daj ’ncargàs via’i soj zùt,

          seguìnt dal me bon duc la segnada via.