[1] dicendum Edd.; discendum MSS. (i.e. acquisition of learning).

[2] se A c, Edd.; not in B H a b p.

[3] elaboraret Lambin., Edd.; laboraret MSS.

[4] et neglegendo A H a b, Edd.; et in neglegendo B c.

[5] dilectum B H a b, Edd.; delectum A c.

[6] sequemur Graevius, Edd.; sequimur MSS.

[7] [a] ratione Ed.; a ratione MSS.; ratione Müller.

[8] Cicero's definition must have followed here, something like Omne igitur, quod ratione actum est officium appellamus Unger.

[9] conformari Edd.; confirmari MSS. (i.e. fortified).

[10] officium καθῆκον vocant Pearce, Ed., Heine; officium vocant MSS., Bt.

[11] anquirunt A B H b; inquirunt a c.

[12] item Manutius, Edd.; autem MSS.

[13] procreata sint B H a b; procreata sunt A (?), Bt.; procreantur c.

[14] praegressus A H a b, Edd.; progressus B c.

[15] conservandam MSS.; conservanda codd. aliquot recentiores, Bt.

[16] discripta Heine; descripta MSS., Bt.

[17] autem MSS., Müller, Heine; item Pearce, Ed., Bt.

[18] ducimus c, Edd.; dicimus A B H a b.

[19] cognitionis A, Bt., Müller, Heine; cogitationis BH a b c (error caused by cogitatio in next line).

[20] partes duae BH b; partes duae sunt c, Bt., Heine.

[21] discriptio B, Edd.; descriptio A H a b c.

[22] e quo A¹ H a b c, Müller; eo B, de quo Bt. (suppl.), Heine.

[23] inciderunt A B H L a b; inciderint c.

[24] cogitata A B H a b p, Edd.; cogitatu c, cogitato alii, Madvig (ad De Fin. p. 696).

[25] expetant A B a b; expectant H; exspectant c.

[26] alterum iustitiae genus assequuntur MSS.; alterum assequuntur Pearce, J. M. Heusinger, et al.; alterum genus assequuntur Beier.

[27] ut Halm; in MSS.; om. Bt.

[28] in alterum incidunt A B H a b; in altero delinqunt c, Bt. (delinquunt, i.e. they offend in the other direction).

[29] cui B a, Edd.; cui quod H b; cui quid A c.

[30] patitur A B H a b; patiatur c.

[31] Popilius ... movendo bracketed by Madvig, Edd.; Popilius ... poterat bracketed by Unger.

[32] effecit Edd.; efficit MSS.

[33] cum cive [Edd.: civi] aliter contendimus si L, Anemoecius, Edd.; cum civiliter contendimus aliter si A B H a b c.

[34] Nec A B H b c; Non L p, Bt., Heine.

[35] virtuti A B² L c, Edd.; virtute B¹ H b; virtutei Vahlen.

[36] Secundo ... re non erat om. L c; Secundo ... approbavit om. A B H a b p, Edd.

[37] ab c, Edd.; not in A B H L b.

[38] his H a, Edd.; iis A B b; eis L c.

[39] sapiente MSS.; sapienti Wesenberg, Bt.

[40] diligamur A B² H L b c; diligimur B¹, Bt.¹

[41] modo A H L b c; si modo B.

[42] sperant Marg. A, Edd.; spectant A b (spernant Marg. b).

[43] discripta H b, Edd.; descripta A B L a c.

[44] legibus ipsis Gulielmus, Edd.; e (ex c) quibus ipsis MSS.

[45] Omnium Zumpt, Edd.; omnia MSS.

[46] ipsi lucet Edd.; ipsi luceat A B H b c; ipsi ut luceat a.

[47] propior A a c (ex corr.), Edd.; proprior B H b.

[48] et Perizonius, Edd.; not in MSS.

[49] tamen MSS., Müller; del. Unger, Bt., Heine.

[50] efficiturque id quod P. ultimum in amicitia putavit ut Nonius (s.v. ultimum) (i.e. Pythagoras's ideal of friendship is realized).

[51] et ... capienda om. Facciolati, Edd.

[52] deducendoque p; ducendoque A B H L a b (superscr. sec. m. demendo); demendoque c.

[53] iis Edd.; his MSS.

[54] enim A B H b c; etenim a.

[55] illa" virgo "viri" Ed.; illa virgo viri MSS.; virago Orelli.

[56] Leuctris, hinc noster Cocles Baldwin, Edd.; leutris stercocles A B H a b; leutrister chodes c; leutris stercodes L.

[57] enim A C, Edd.; not in A B H L b, Bt.²

[58] et a, Edd.; not in A B H L b c p.

[59] excellet A B H L b c; excellit a, Bt.

[60] vi a, Edd.; ut A B H b; utcumque L c.

[61] altissimo animo est, gloriae cupiditate Pearce (confirmed by several MSS.), Edd.; alt. an. et gloriae cupiditate A B H b p; est alt. an. et gloria et cupiditate L c.

[62] persuasum est Madvig (ad de Fin. p. 448 ff.), Edd.; p. sit MSS.

[63] vitanda Edd. (cum duobus codd. Guelpherbytanis); videnda MSS.

[64] voluptate nimia Orelli, Müller; voluptate animi A H L a b c; vol. animi et securitas (et iracundia ut tr. animi by a later hand on the margin) B; voluptate [animi], Bt., Heine.

[65] nihilo Wesenberg, Edd.; nihil MSS.

[66] est Manutius, Edd.; sit MSS.

[67] maioraque studia efficiendi Unger, Müller; maioraque efficiendi A¹ B H L b c; maiorque cura efficiendi a, Bt., Heine; maioraque efficienda A² p.

[68] a Edd.; not in MSS.; se adiutum A B H b, Edd.; adiuvit L¹ c p; se adiutum ab illo dixerit (?) Themistocles L.²

[69] L. partum Lambinus, Müller; partum L., Bt.; om. partum A¹ B H L¹ a b; L. dilatatum A²; dilatatum L. L² c.

[70] aliquanto Edd.; aliquando MSS.

[71] calida Nonius, Edd.; callida MSS.

[72] consilia quietis et cogitatis Edd.; consilia et quietis et cogitationis A B H a b; consilia et quietis cogitationibus c p.

[73] iis Edd.; his MSS.

[74] quidem Lacedaemoniis Edd., quidem de Lacedaemoniis MSS.

[75] Noenum rumores ponebat Lachmann (ad Lucr. III, 198); Non enim rumores ponebat MSS.; Non ponebat enim alii.

[76] audeant Ernesti; audent MSS., Bt.¹, Heine.

[77] punitur Nonius, Edd.; punit a; puniet A B H b c.

[78] castigat MSS.; fatigat Nonius, Orelli.

[79] itemque H² a, Edd.; idemque A B H¹ L b c.

[80] accepimus B² a c, Edd.; accipimus A B¹ H b.

[81] iis Edd.; his MSS.

[82] neve Nonius, Edd.; nec MSS.

[83] iis Edd.; his MSS.

[84] parta B¹, Edd.; parata A B² H L a b c.

[85] deinde ... parsimonia Edd., after Unger, transpose; in MSS. it follows tum ... pareat.

[86] dicitur. Huius Edd.; dicitur decorum. huius MSS.

[87] discriptio b, Edd.; descriptio A B H a; distinctio L c.

[88] Sed tum L c, Edd.; sed ut tum A B H b.

[89] reliquarum A¹ B¹ H a b; reliquorum A² B² c.

[90] natura Edd.; naturae MSS.

[91] et L c, Edd.; not in A B H b.

[92] fugiendumque A B H a b; fugiendumve L c p.

[93] discriptio B H, Bt.¹; descriptio A L a b c, Bt.², Müller, Heine.

[94] ii Edd.; hi a; hii H; hij c.

[95] fit, ut si remisso animo, gravissimo homine dignus Ed.; fit, ut (et c) remisso animo homine dignus MSS.; fit aut si rem. an. magno homine Madvig; fit, ut sit remissio animo, homine dignus Unger.

[96] turpitudini adhibetur verborum A B H a b, Edd.; turpitudo adhibetur et verborum L c.

[97] volumus A B¹ H¹ b; volemus B² H², Bt., Heine; velimus L; vellemus c.

[98] εἴρωνα Graeci Edd.; ironia graeci A B H b; ironian graeci a; greci mironian c.

[99] qui A L c; si B H a b.

[100] alium [quemque] quamvis Ed.; alium quemque quamvis MSS.; quemque alium quamvis p; aliquem, quamvis Pearce, Bt.; alium quamvis, Facciolati, Heine.

[101] et in patre et in filio A B b, Edd.; et in patre et filio H a; et patre et filio L c. itemque B H², Bt.¹, Müller; idemque A H¹ L a b c, Bt.², Heine. in Q Mucio† Mancia Heine, Bt.²; in q. mucio mantia B; in q. mutio mancia H L c; in q. mutio mantia a; inque mucio mantia b; inque mutio mantia A; in q. muntio mantia p; in Q. Mucio, Mancia Müller.

[102] ne (nec c) Xenocratem (-n L c) ... philosophorum MSS.; bracketed by Heumann, Edd.

[103] studia nostra nostrae naturae regula Ernesti, Bt., Heine; studia nostra nostra (corr. ex nostri) regula A; studia nostrae regulae B; studia nostrae regulā H; studia nostra regula a; studia (corr. in studii) nostri regula b; studia nostra naturae regula L c, Nonius; studia nostrae naturae regula Müller.

[104] cum Lambinus, Edd.; not in MSS.

[105] innatus Bt., Edd.; notus MSS.

[106] alius in eadem causa non debeat L c p, Müller, Heine; not in A B H b; alius non debeat a; alius [in eadem causa] non debeat Bt., Ed.

[107] et iocundum L c p; not in A B H a b; [et iucundum] Bt., Ed.

[108] Suum Orelli; not in MSS.; but p has ingenium suum.

[109] tam L c, Edd.; tam (i.e. tamen) A B H b.

[110] nobilitas, h., divitiae Unger; nobilitatem, h., divitias MSS.

[111] ii Edd.; hii A H b; hij c; hi B a.

[112] Nam quod L c, Edd.; namque A B H a b.

[113] Prodicus Manutius, Edd.; prodigus L c; prodigum B H b.

[114] item Edd.; idem MSS.

[115] sine Stuerenburg, Edd. plerique; sive MSS., Bt.¹

[116] excellenti L c; excellente A B H a b; excellentis p.

[117] est ei rei Gruter, Edd.; est eius rei L c p; est rei A B H b; est ei a.

[118] possit J. M. Heusinger, Edd.; possint MSS.

[119] et (sed b) vitium A B H a b; [et vitium] Bt.², Ed.; et vicium c; et impium L p, Bt.¹, Heine.

[120] si ne in ... nolent Stuerenburg, Edd.; si in ... nolint A B H a b; si in ... volent L c; si in ... non nolint Lambinus.

[121] de civium MSS.; [de civium] Hieron., Wolff, Edd.

[122] discribere Bt., Ed., Heine; describere MSS.

[123] efferentem A H¹ L a b c; ecferentem B H², Ed.

[124] foedum Klotz, Müller, Heine; formam A B H a b; turpem L c, Bt.

[125] turpe non est a, Edd.; non turpe est L; non turpe (om. est) c; turpe non turpe est A B H b (the first turpe crossed out in A B).

[126] quae turpia B b, Edd.; quae re turpia, L c; quae ... autem om. H.

[127] quae turpia B H b, Edd.; quae re turpia L c.

[128]re B H, Edd.; not in A L b c p.

[129] ineptiis non vacant A B H a b; inepti non vacant offensione L c p.

[130] in Edd.; not in MSS.

[131] quae A² c, Edd.; quoniam (per compend.) A¹ B H a b.

[132] enim isdem (hisdem B H) A B H b, Müller; enim omnes isdem L c, most Edd.

[133] magnam autem partem Lambinus, Edd.; magna autem parte MSS.

[134] est usus L c, Edd.; et usus B H a b.

[135] et L c, Edd.; not in B H b.

[136] fit Bt., Ed.; sit B H a b; est L (corr. ex sit b), Müller, Heine; not in c.

[137] heu Edd.; et MSS.; ei Schenkl.

[138] mediocritatemque: que italicized by Ed. but attested by B H L b c.

[139] ad liberalem speciem et dignitatem B H b, Edd.; ad liberalitatem specie et dignitate L c p.

[140] moderata L c p, Edd.; moderanda B H a b.

[141] oportunitate(m) Ed.

[142] oportunum Ed.

[143] oportunitatis Ed.