NOTE:

1.  Ughel. Ital. Sacr. tom. 9. Anonym. de Reb. Feder. Conrad. et Manfr.

2.  Anonym. Misitque Henricum fratrem suum minorem ad gubernandam Siciliam, et Calabriam vice sui.

3.  Anonym. de Reb. Frid.

4.  Anonym.

5.  Costanzo lib. 1. Ist. di Napoli.

6.  Pansa Vita Innoc. IV.

7.  Anonym. Dictum Regem cum magna Theutonicorum comitiva per mare venientem apud Sypontum debita reverentia et devotione recepit sub anno Domini 1252.

8.  Anonym. Cum ipso Rege praecedente, in Terram Laboris contra rebelles illarum partium cum toto suo exercitu profectus est.

9.  Anonym. In processu autem illius in Terra Laboris, Rex Civitates Aquini, Suessae, S. Germani, pluraque vicina Castra, quae per Regis adventum rebellaverant, vicit.

10.  Anonym. Costanzo, l. 1.

11.  Anonym. Machinis quoque circumcirca dispositis, et cavis etiam subterraneis ad murorum obversionem, et fossis, ad deditionem coëgit; magnaque victoria ex illarum Civitatum deditione Rex illustratus est.

12.  Tom. 2 pag. 914.

13.  Anonym.

14.  Anonym.

15.  Anonym.

16.  Paris histor. Angl. Unde Rex Corradus post mortem sui fratris, numquam, ut antea, vultum ostendit serenum.

17.  Lunig Cod. Ital. Diplom. Tom. 2 pag. 915, 916.

18.  Anonym. In Campis prope Lavellum infirmitate correptus, cum esset circa annos aetatis 26 in triumphorum suorum primordiis acerbae mortis fato succubuit.

19.  Anonym. Summus Pontifex illam Legatorum missionem, et Apostolicae gratiae postulationem, magis debilitati partis Regiae, quam devotioni ascribens, respondit, praecise se habere velle Regni possessionem, atque dominium; promittens Regi pupillo, cum ad pubertatem veniret, de Jure, si quod haberet in Regno, gratiam esse faciendam.

20.  Anonym. Baliatus officium se assumpsisse poenituit, et ex tunc onus quidem incaute susceptum, non sine pudore deponendum existimavit.

21.  Anonym. Quamobrem Princeps ad hujusmodi quidem aemulorum intentionem repellendam, Regni gubernaculum, tam ad utilitatem pupilli nepotis sui, si viveret, quam ad suam, si forte de facto aliud contigisset, assumere de jure debebat.

22.  Anonym. Sin autem ipse Puer vel jam defecisset, vel post, liberis non susceptis, deficeret, ipsum Principem Manfredum ex tunc in Regem et Regni dominum haberent.

23.  Anonym.

24.  Anonym.

25.  Ughel. Ital. Sacr. tom. 9 p. 109 riscontrata in Reg. Vat. an. 9. Pontif. n. 121 et 122.

26.  Raynal. t. 13. Annal. Ecclesiast. an. 1252 a n. 5 ad. 7 colla data 12. Kal. Feb. an. Pont. IX.

27.  Anonym.

28.  Reg. In. IV. in Vat. epist. 205. Tutin. de' Contest. del Regno pag. 58. Pansa in vita Inn. IV.

29.  Anonym. Et Papa Regnum intrante, Princeps stratoris ei officium exhibens frenum tenuit, quo usque ad pontem Garigliani transiret.

30.  Tutin. loc. cit. p. 60.

31.  Costanzo lib. 1 histor. di Napoli.

32.  Anonym.

33.  Anonym. Viro quidem juvene, et ipsius Papae consanguineo.

34.  Anonym.

35.  Anonym.

36.  Anonym.

37.  Summ. tom. 2 p. 132.

38.  Tutino de' Contest. p. 61. Raynal. Annal. Eccl. tom. 13 ann. 1255.

39.  Chiocc. de Archiep. Neap. ann. 1262.

40.  Pansa in Vita Innoc.

41.  Anonym. Ambo simul Neapolim pervenientes, invenerunt, quod ipsis diebus, videlicet Idibus Decembris, Papa defunctus erat.

42.  Gio. Villani. Costanzo, lib. 1.

43.  Anonym. Pansa, in Vita Innoc.

44.  Chiocc. de Archiep. Neap. an. 1262 ex Glos. in l. si maritus 15, § legis Juliae, D. de Adulteriis, ivi: Quidam erat absens causa Reipublicae, ut puta in Civitare Neapolitana, ubi nunc est Papa Alexander IV.

45.  Anonym.

46.  Lunig Cod. Ital. Dipl. Tom. 2 pag. 918.

47.  Anonym.

48.  Anonym.

49.  Anonym.

50.  Anonym. Curiam ipsius Imperatoris Federici pauper ingressus.

51.  Anonym. Quia tractari dicebatur, quod Calabria in manibus Ecclesiae daretur.

52.  Anonym.

53.  Anonym.

54.  Anonym.

55.  Anonym. Minime credibile reputavit, et miratus est si verum esset, quod Legatus Sedis Apostolicae, vir quidem Ecclesiasticus, et qui magis aliis fidem servare tenebatur, firmata inter se, et Principem treguarum pacta, fregisset.

56.  Anonym.

57.  Anonym. Ut princeps pro parte sua, et Regis Conradi nepotis sui Regnum teneret, excepta Terra Laboris, quam Princeps Ecclesiae concessit tenendam.

58.  Anonym.

59.  Anonym.

60.  Costanzo l. 1.

61.  Anon.

62.  Anonym. Et ideo praedictae duae Civitates Neapolis, et Capua sponte sua se ad mandatum Principis converterunt.

63.  Inveges Annal. di Paler. tom. 3.

64.  Lunig. Cod. Ital. Diplom. p. 927 a 928.

65.  Anonym. Pirri. Rainaldo.

66.  Tutin. de' Contest. p. 61.

67.  Tutin. de' Contest. pag. 63 et 64.

68.  Costanzo lib. 1 hist. di Nap.

69.  Costanzo lib. 3.

70.  Anonym. Et filiam suam Constantiam, quam ex prima consorte sua Beatrice, filia quondam A. Sabaudiae Comitis, Imperatore vivente, susceperat, Don Petro primogenito dicti Regis Aragonum matrimonio copulavit.

71.  Inveges Ann. di Palermo, tom. 3.

72.  Anonym.

73.  Tutin. de' Contest. del Regno fol. 67.

74.  Anonym. Excusatorum itaque praedictorum allegationibus non discussis, ipse Summus Pontifex cum vinculo excommunicationis adstrinxit.

75.  Rainald. ad ann. 1262 num. 21.

76.  Costanzo lib. 2.

77.  V. Jacob. de Ajello tract. de Adaha, num. 15.

78.  Costanzo lib. 1.

79.  Costanzo lib. 1.

80.  Anonym.

81.  Lunig Cod. Ital. Diplom. tom. 2 p. 390.

82.  Ibid. pag. 935 e 936.

83.  Tutin. de' Contest. pag. 59. Chioccar. M. S. giuris. tom. 1.

84.  Le carte di queste condizioni e modificazioni vengono rapportate dal Tutini de' Contestab. del Regno, fol. 70, 71.

85.  Costanzo lib. 1.

86.  Cod. Ital. Diplom. Tom. 2 pag. 942.

87.  Ibid. pag. 964.

88.  Inveges Annal. di Palerm. tom. 3.

89.  Rainald. ann. 1265.

90.  V. Rainaldo ad ann. 1265 il quale adduce convenzioni più diffuse intorno al regolamento della successione del Regno.

91.  Reg. 1273. fol. 167. Vien anche rapportato dal Tutini degli Ammirag. del Reg. p. 89.

92.  Chioccar. tom. 1. MS. giurisd.

93.  Chiocc. MS. Giurisd. in Indice, t. 19.

94.  Anonym. Romani Cives de more mobiles, quos ex hoc in illud exilis de facili versat occasio, illius modicae libertatis reliquias, quas ipsis praescripta veterum transfudit authoritas, temere distrahentes, exclusis pro magna parte nobilibus, Carolum Provinciae Comitem elegerunt in Dominum, et Senatorem Urbis perpetuum, et evocaverunt.

95.  Cod. Ital. Diplom. Tom. 2 pag. 970.

96.  Tutin. de' Contestabili, p. 81.

97.  Tutini de' Contestabili, fol. 79 ex Reg. Caroli II 1297. A. fol. 152.

98.  Tom. 1. M. S. Giurisd. apud Chioccar.

99.  Bald. in l. cum antiquioribus, C. de Jur. deliber.

100.  Inveges to. 3. Annal. di Palerm.

101.  Anonym. Qui semper de instabilitate, et voto contrario illorum de Regno merito dubitabat.

102.  Anonym.

103.  Costanzo lib. 1.

104.  Anonym.

105.  Anonym. Mandat caeteris Capitanis et Praepositis sui exercitus, quod illico descendant ad pugnam: sed cum nonnulli de Regno, qui quosdam falsos Comites, cum quibus Rex Carolus sub colorato patrimonialis successionis titulo spolia Regni diviserat, sequebantur, nollent bellum ingredi, sed proditorie abstitissent, Manfredus cum suis militibus mori potius eligens, etc.

106.  Anonym. Proh dolor! a suis sic proditus, etc.

107.  Dante nell'Infer. canto 28.

108.  Riccobaldo presso il Summonte.

109.  Anonym. Quibus ad preces B. de Pignatellis Archiepiscopi Messanensis vitae veniam post eventum praefatae deliberationis indulserat.

110.  Epist. Caroli ad Clem. IV. che si legge presso Tutini de' Contest. del Reg. pag. 96.

111.  Inveges Annal. di Paler. t. 3.

112.  Boccaccio: Viridis fluvius a Picaenatibus dividens Aprutinos, et in Truentum cadens, mirabilis, eo quod ejus in ripam, quae ad Picaenates versa est, jussu Clementis Pontificis Summi, ossa Manfredi Regis Siciliae, quae secus Calorem Baneventi fluvium sepulta erant, absque ullo funebri officio dejecta fuerunt a Consentino Praesule, eo quod Fidelium communione privatus occubuerit.

113.  Alessand. Andrea nella Guerra di Paolo IV ragion. 2.

114.  Dante Canto 3 del Purgatorio.

115.  Cod. Ital. Diplom. tom. 2 pag. 970.

116.  Costanzo lib. 1. V. Inveges Annal. di Paler. tom. 3.

117.  Anonym. Mittit in Siciliam Dominum Philippum de Monforte.

118.  Anonym.

119.  Di questi Registri fassi anche memoria in una carta rapportata dal Summonte.

120.  Anonym. Legem ponit Regnicolis, novosque Secretarios, Justitiarios, Admiratos, Protonotarios, Portulanos, Dohanerios, et Fundigarios, Magistros Scholariorum, et Magistros Juratos, Bajulos, Judices, et Notarios ubique per regnum, et super hos majores Praepositos statuit.

121.  Anonym. Subjectos gravant indebite, ac eis importabilia onera imponentes exigenda plus debito, cruorem eliciunt, ac medullas.

122.  Anonym.

123.  Anonym. Universis in Lombardia et Tuscia Gibellinorum capitibus intimare procurant de aspero, et angusto, ac importabili dominio Gallorum.

124.  Anonym.

125.  Anonym.

126.  Anonym. Hi sane fratres Hispani pro Saracenorum conversatione diutina actibus Agarenorum imbuti, et fere Christianae religionis obliti, a Saracenis ipsis vita parum et moribus differebant.

127.  Anonym.

128.  Questo Manifesto si legge presso Inveges Annal. di Paler. tom. 3 e Lunig Cod. Ital. Diplom. Tom. 2 pag. 938.

129.  Ammirato ne' Ritratti, in quello del Re Carlo I.

130.  Cod. Ital. Diplom. tom. 2 pag. 971.

131.  Inveges Annal. Paler. tom. 3.

132.  Anonym.

133.  De Bottis in addit. ad Capit. de assecurandis hominibus illorum, qui turbationis tempore Corradini a fide regia defecerunt.

134.  Costanzo lib. 1.

135.  Ammir. nel ritratto di Carlo I.

136.  Inveges Annal. di Pal. tom. 3.

137.  Costanzo lib. 1.

138.  Pius II. in Europa.

139.  Besoldo de Regno Sicil. et Neap. c. 3 ann. 1269 fol. 681.

140.  V. Tutin. de' Contest. pag. 53.

141.  V. Inveges Annal. di Palerm. tom. 3.

142.  Histor. Austr. Lib. 1 pag. 15.

143.  Syntagm. Hist. Germ. dissert. 22 § 10 pag. 714.

144.  Tutini degli Ammir. del Regno, pag. 90 data in Anagni a' 11 Agosto 1295.

145.  Bolla di Aless. VI presso Franc. Lopez Istor. dell'Indie, cap. 19.

146.  Jo. Costa Comment. in decretal. Greg. IX pag. 1.

147.  Synod. Roman. sub Gelasio ann. 494. Item decretales epistolae, quas beatissimi Papae diversis temporibus ab Urbe Romana pro diversorum Patrum consultatione dederunt, venerabiliter suscipiendae sunt. Can. Sancta Romana 3 dist. 15.

148.  V. Baluz. in praefat. ad Ant. Augustini Dialogos, § 2.

149.  V. Mastricht. hist. Jur. can. num. 238. Fr. Florent. de Methodo et Aut. Collect. Grat. § 4.

150.  Mastricht. loc. cit.

151.  Guido. Pancirol. lib. 3 c. 8. Mastric. loc. cit. num. 349.

152.  Mastric. num. 349.

153.  Mastric. num. 351.

154.  Cujac. ad c. ult. X de sent. et re jud.

155.  And. Schottus Bibl. Hispan. tom. 2 p. 186.

156.  Fr. Floren. dissert. de Metho. et Auct. Collect. Grat. in fine.

157.  Greg. IX. Volentes igitur, ut hac tantum Compilatone universi utantur in judiciis, et in scholis, districtius prohibemus, ne quis praesumat aliam facere, absque auctoritate Sedis Apostolicae speciali.

158.  Math. Paris hist. Angl. ann. 1233 p. 352. Solemniter, et authentice per totius Mundi latitudinem legi praecepit, et divulgari.

159.  Guid. Pancirol. de Clar. leg. Interp. lib. 3 c. 8. Mastric. num. 356, 357.

160.  Cujac. ad cap. X extr. de sept. et re judic.

161.  Bulla Bonifac. ad lib. decret. et Pithaei Fratres in notis ad libri titulum.

162.  Duar. in praefat. l. de Sacr. Eccl. Ministr.

163.  Artur. Duck de Aut. Jur. civ. l. 1 c. 7 n. 13, 14, 15, 16, 18.

164.  Pancirol. de Clar. leg. Interpr. l. 3 c. 19.

165.  Decretal. l. 2. Artur. Duck l. 1 c. 2 n. 19.

166.  V. Artur. l. c. n. 10, 11, 12, 13, 14.

167.  Andr. de Isern. in Constit. l. 3 tit. 31 de admin. rer. Eccl.

168.  Cap. 19. Invest. Clem. IV.

169.  Chiocc. M. S. giurisd. in indice tom. 19.

170.  Ughell. tom. 1 in Episc. Militens. num. 16.

171.  Chioc. tom. 4 de Regio exequatur.

172.  Tit. de Administr. rerum Eccl. post mortem Praelator.

173.  Matth. Paris Hist. Ang. in Henrico III fol. 597 edit. Paris. et ex libro additamentorum cuso post dict. Hist. fol. 125 et 126. Quod si videtur absonum Apostolicae Sedi, contentus est Dominus Rex illo jure in praedictis vacantibus, quo utitur Rex Franciae, et Angliae in Ecclesiis vacantibus Regni sui.

174.  Raynald. Ann. Eccl. ad ann. 1253 n. 3 et ann. 1265. Custodia Ecclesiarum earundem libere remanente penes personas Ecclesiasticas, juxta Canonicas Sanctiones.